ىنتىماقتاستىقتىڭ وزىق الاڭى

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىندەگى بىرە­گەي ىنتىماقتاستىق الاڭىنا اي­نالعان ايتۋلى فورۋم ەلىمىزدە وسىمەن ەكىنشى مارتە ءوتىپ وتىر. ەسكە سالا كەتسەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي فو­­رۋم وتكىزۋ يدەياسىن 2017 جى­لى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونو­مي­­كالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى بارى­سىندا ۇسىنعان بولاتىن. ارا­عا ءبىر جىل سالىپ الماتىدا قاي­تا باس قوسقان ساراپشىلار, الەم­دە جىل­دام ءارى تۇبەگەيلى وزگە­رىستەر باستالعان تۇستا ءتيىم­دى تسيفرلاندىرۋ ۇلتتىق ەكونو­مي­كانىڭ قار­قىندى دامۋى مەن حا­لىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارت­­تىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اي­نال­عانىن ايتادى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملە­كەت­تەردىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن اشۋ مەن ەۋرازيا ءبىرتۇتاس يننو­ۆاتسيالىق ەكوجۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى بيىل دا القالى جيىن­نىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. ۇكىمەت باسشىلارى مەن اقپارات­تىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى حا­لىق­ارالىق ساراپشىلار, ەۋ­رازيا تەحنوپاركتەرىن ينتەگرا­تسيا­لاۋدىڭ العىشارتتارىنا, بىرلەسكەن يننوۆاتسيالىق جوبالار قۇرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىنا تەرەڭنەن توقتالدى. كۇن تارتى­بىندەگى وزەكتى تسيفرلى ماسە­لەلەر بويىنشا پىكىر الماسىپ, ستارتاپ-كومپانيالار مەن ءىت سالاسىنداعى جاس مامانداردى ىلگەرىلەتۋ مەن قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. الەمنىڭ ءار قيىرىنان كەل­گەن ۇزىن-سانى 500-دەن استام ساراپشىلار ارىپتەستىك ىقپال­داس­تىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاۋزادى.

فورۋم جۇمىسىن اشقان ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىن­تاەۆ ءوز سوزىندە بارلىق ين­نو­ۆاتسيالار مەن تەحنولوگيا­لار­دىڭ باستى ماقساتى ادام­داردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ, ولار­دىڭ جۇمىسى مەن وسۋىنە قولاي­لى جاعداي جاساۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەم­لە­كەتتىك قىزمەتتەردىڭ 60 پايىزى ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى ۇسىنىلادى, بيىل اتالعان كورسەتكىشتى 80 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇعان قوسا eGov-تان mGov-قا ء(موبيلدى ۇكىمەت) كوشۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان Astana Hub حالىقارالىق تەحنولوگيالىق پاركىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا Hub 100 پا­يىزعا تولعان. سونىمەن قاتار يننوۆاتسيالىق سالانىڭ مىقتى ويىنشىلارىن ودان ءارى تارتۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە قولعا الىنا باستاعان. 

ۇكىمەت باسشىسى, Astana Hub قاتىسۋشىلارى ءۇشىن تالانت­تاردىڭ باسىن قوسىپ, باسە­كە­لەستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا بار­لىق قاجەتتى جاع­داي جاسالعانىن اي­تادى. بۇگىندە جەڭىلدەتىلگەن ۆيزا جانە ەڭبەك رەجىمدەرى, ارەن­دا­لىق تۇرعىن ءۇي بەرۋ, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىنا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بۇدان وزگە, ەاەو ىشىندە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ستارتاپ جوبالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرمەك.

«يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قۇ­رىپ, تالانتتاردى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىلىم بە­رۋ جۇ­يەسىندە, سونىڭ ىشىندە ور­تا, كا­سىبي جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ سا­لا­سىندا بىرقاتار رەفور­ما­لار جۇرگىزىلدى. 

ماسەلەن, اس­تانا­دا مامان­دان­دى­رىلعان ات-ۋنيۆەر­سيتەت اشۋ كوز­دەلگەن, ونىڭ جۇ­مىسى Astana Hub قىز­مە­تىمەن تى­كەلەي بايلانىستى بولماق. عى­لىمي قىزمەتتى قول­داۋ بويىنشا جەكەلەگەن جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىل­دىڭ قازان ايىندا 5 جىل ىشىندە ءبىلىم, عىلىم, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالالا­رىن قار­جىلاندىرۋ دەڭگەيىن ءىجو 10%-عا دەيىن جەتكىزۋ تۋرالى مىندەت قويدى, سونىمەن قاتار ءىجو-دە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجى­ريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تارعا (عزتكج) جۇمسالاتىن شىعىن­داردى 2025 جىلعا دەيىن 1%-عا جەت­كىزۋدى تاپسىردى», دەدى ب.ساعىن­تاەۆ.

فورۋمدا ءسوز العان رەسەي ۇكى­مە­تىنىڭ توراعاسى دميتري مەدۆەدەۆ دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى تسيفلى ەكونوميكانى بىر­دەن العا جىلجىتۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن مويىندايتىنىن جانە بۇل باعىتتاعى باستا­ما­لار قالىپتاسقان, قاتىپ قال­عان شەكارالاردى اشاتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, مەم­­لەكەتتەردىڭ دامۋ دەڭگەيى ءəرتۇرلى. تاراپتار ءبىر-بىرىمەن با­رىنشا اشىق بولعان جاعدايدا عا­نا كەز كەلگەن قيىندىقتى وڭاي ەڭ­سەرەدى. جانە بۇل جۇمىستارعا ناقتى زاڭنامالىق نەگىزدەر كەرەك. سونداي-اق د.مەدۆەدەۆ بۇ­گىن­دە تسيفرلى جۇيە رەسەيدە ۇلت­­تىق باعدارلاما رەتىندە باعا­لا­نا­تىنىن, الداعى بەس جىلدا بۇل سالاعا 30 ميل­ليارد دوللار قارجى ءبولۋ ءىسى كوزدەلگەنىن جەت­كىزدى. جوبا جۇيەلى جۇزەگە اس­قان جاع­دايدا عىلىمنىڭ دامۋى­نا دا سونى سەر­پىن بەرمەك. ساياسات­كەر بىرلەسكەن جۇ­مىس­تارعا قار­قىن بەرۋ ءۇشىن ءوزارا نەمەسە ەۋرا­زيا­لىق دەڭگەيدە ەمەس, بۇكىل ادامزات ورەسىندە ويلاۋىمىز كەرەك دەيدى.

تسيفرلى جاڭاشىلدىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ مەحانيزمدەرىن بىر­­لەسە جەتىل­دىرۋ تەحنوپارك­تەر­دىڭ جوبالارىنا اۋقىمدى قول­­جە­تىمدىلىك تۋدىرىپ, تاراپتار اراسىنداعى تەحنولوگيالىق باي­لا­نىستاردى نىعايتا تۇس­پەك. تسيفرلى ەكونوميكانى ترانس­فور­ماتسيالاۋ جونىندەگى كەڭەسشى, ما­لايزيالىق مامان ياسمين ماح­مۋدتىڭ پىكىرىنشە, يننوۆا­تسيالىق ەكوجۇيە جاھان­دىق دەڭ­گەيگە جەتكەنىن جانە ەندىگى مىن­دەت ەكوجۇيەنىڭ جۇ­مىس­پەن قام­تىلۋ دەڭگەيىن قالاي جاقسار­تا­تى­نىن, قانشا قازاقستاندىق ستار­تاپتار وڭىرلىك, تيىسىنشە, جاھاندىق دەڭگەيدە تانىلا الاتى­نىن ويلاستىرۋ قاجەت. ال ايگىلى Tlabs كومپانياسىنىڭ باس دي­رەكتورى, Singularity Uni­ver­sity ەكونوميكا جانە قارجى فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى امين تۋفاني قازىر الەمدە كوپتەگەن ءداس­­تۇر­لى ماماندىقتار وزەكتىلىگىن جوعال­­تىپ جاتىر دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, ادامدار قايتا ماماندانۋى كەرەك, اسىرەسە تسيفر­لاندىرۋ باعى­تىن­داعى بىلىك­تىلىكتىڭ ماڭىزى زور. ول Face­book, Amazon, Alibaba سەكىلدى پلات­فورمالاردىڭ قىزمەتتەرى باستاپقى كەزدە دۇرىس باعالان­باعانىن, ال قازىرگى تاڭدا مۇلدەم باسقا كورىنىسكە يە ەكەنىن ايتادى. «ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرى كى­تاپحانا ءىسىن قالاي وزگەرتتى؟ رەسپوندەنتتەردىڭ دا­يىندىعى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدە­قايدا جوعارى ەكەنىن ايتامىز. وسى­لايشا, ەكوجۇيە, ەڭ الدىمەن, ادام­دار ءۇشىن وتە ماڭىزدى, وسى ەكوجۇيەنىڭ ناق­تى ءبىر ادامعا, ناقتى ءبىر ازاماتقا قانداي پايدا اكە­لەتىنىن ويلانعان ءجون. يننو­ۆاتسيا­لار تۋرالى ايتقان كەزدە, ونىڭ ادامدارعا قالاي اسەر ەتەتى­نىن ويلاستىرۋ كەرەك», دەيدى ا.تۋفاني.

بيىلعى فورۋمنىڭ ماڭىز­دىلىعىنا توقتالعان بەلارۋس سايكەستەندىرۋ جۇيە­لەرى ورتا­لى­عى­نىڭ ديرەكتورى, ەۋرازيا ەكونو­ميكالىق كوميسسياسى ۇيلەس­تىرۋ كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى ۆيك­تور دراۆيتسا: ء«بىز­دىڭ ەكونوميكالارىمىز اشىق, سوندىق­تان دا تاۋار­لاردىڭ سيپاتتامالارىن ۇي­لەستىرۋ كەرەك. بۇل ماقساتتا وسى تۇر­عى­دان ءوزارا ءىس-قيمىل­دىڭ بارلىق سحەما­­لارىن رەتتەپ, قانداي دا ءبىر قىز­مەت­تەر ۇسى­نى­لاتىن اقپاراتتىق رە­سۋرستار­دى كوبەيتۋ كەرەك», دەيدى.

فورۋمعا قاتىسۋشى تاراپتار اراسىندا LTE باعدارلاماسىن العاش ەنگىزگەن ار­مەنيادا تسيفر­لاندىرۋ ۇدەرىسى بىرنە­شە ستراتە­گيالىق باعىتتا جۇمىس ىس­تەيدى. ء«بىز­دىڭ ارامىزداعى ىقپال­­داس­تىق قانشالىقتى جوعارى بول­عان سايىن, تا­بىس كوزى دە سون­شا­لىقتى ۇلعايا تۇسەدى. ين­جە­نەريا, تسيفرلاندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيە­لەرىنە باعىتتالعان جوبالارىمىز تيىم­دىلىگىن كورسەتىپ وتىر. تابىسىمىز دا جامان ەمەس. پوليتەحنيكالىق ينستي­تۋ­تىمىز­دى تسيفرلاندىرۋعا كوشىرۋدى قول­عا الدىق. وقىتۋ ادىستەرىنىڭ ءبارى زامان­اۋي باعدارلامالار بو­يىنشا جۇرگى­زى­لەدى. كەدەندىك اكىم­شىلىك سالاسىندا بىرىڭعاي كرەديتتىك رەگيسترىمىز بار. سالىق جۇيەسىندە وڭ ناتيجەگە جەتكىزگەن بىرەگەي جوبامىزدى تاجىريبە رەتىندە ۇسىنا الامىز. بۇگىنگى فو­رۋمدا ايتىلعان ۇسىنىستار ۇل­كەن جەتىستىكتەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىز. اعىمداعى جىلدىڭ قا­زان ايىندا ەرەۆاندا وتەتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ بەيبىت كونگرەسىنە بارشا ارىپ­تەس­تەرىمىزدى شاقىرامىز. بۇل ءبارىمىز ءۇشىن ۇزدىك تاجىريبە الماسۋ الاڭى بولادى دەپ ويلايمىن», دەيدى ار­­مەنيا ۆيتسە-پرەمەرى مگەر گريگوريان.

قىرعىزستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى مۋحامەدكالىي ابىلگازيەۆ مۇنداي عالامدىق مəسەلەلەردىڭ ورتاق تاقىرىپ رەتىندە تالقىعا سالىنۋى كيبەرشا­بۋىل, كوم­پيۋ­تەرلىك قىلمىس سياقتى الۋان ءتۇرلى قاۋىپتەردى بىرىگە وتىرىپ جەڭۋگە مۇمكىندىك تۋدىراتىنىن جەتكىزدى. ەڭ باستىسى بۇل باستاما حالىقتى تسيفرلى جۇيەدە ساۋاتتاندىرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. ماسەلەن, وسى باعىتتا قىرعىز ەلىندە بىرەر جىل بۇرىن قابىلدانعان «تازا قوعام» اتتى مەملەكەتتىك باع­دار­لاما وڭ ناتيجەسىن بەرگەن. قىرعىز ەلى ەكو­نوميكاسىن تسيفرلى جۇيەگە كوشىرۋ ىسىن­دە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قاۋىپ­سىز­دىككە زور كوڭىل بولەدى. ابىل­گازيەۆ بۇ­گىندە قىرعىزستان مەكتەپتەرىن كەڭجو­لاقتى ينتەرنەتپەن تۇتاستاي قامتۋ ءىسى مىقتاپ قولعا الىنعانىن ءمالىم ەتتى.

اتالعان فورۋمنىڭ تاقى­رىپ­تىق سەسسياسىندا ءسوز العان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ جا­ھاندىق دەڭگەيدەگى بۇل باسقوسۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باس­تاماسىمەن قولعا الىن­عانىن ايتىپ, ەۋرازيالىق ەكو­­نوميكالىق وداق ەلدەرىن كە­شەن­دى تسيفرلاندىرۋ وسى جيىننان باس­تاۋ الۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. 

«وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەل­باسى­مىز­دىڭ باستاماسى بويىنشا «Astana Hub» حالىقارالىق ءىت-تەحنوپاركى بازاسىندا ەۋرا­زيا­لىق تسيفرلى ترانسفورماتسيا ورتالىعىن قۇردىق. بۇل ورتالىقتا جاڭا باستامالارعا ەكسپەرتتىك قولداۋ جاسالادى. جاڭا جوبالاردىڭ اراسىندا تا­ۋارلاردى تسيفرلى باقىلايتىن, ەلەكتروندى قۇجاتتاردى قادا­عا­لاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, تسيفر­لى كولىك دالىزدەرىن قۇرۋ سياق­تى باعىتتاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. بۇلار ەكونوميكالىق ين­تەگراتسياعا ىقپال ەتەدى دەگەن نەگىز بار. ەڭ باستىسى, مي­نسك پەن بىشكەك اراسىنداعى 

اۋ­قىم­دى كەڭىستىكتە كەدەرگىسىز ساۋدا اي­نا­­لى­­مىنا جول اشىلادى. قارا­پا­يىم تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقى­عى قور­عالاتىن بولادى», دەيدى د.اباەۆ.

پلەنارلىق سەسسيا قورى­تىن­دى­سى بويىنشا قاتىسۋشىلار ەاەو-عا قاتى­سۋشى ەلدەردىڭ تەح­نوپاركتەرىن ينتە­گراتسيالاۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ناقتىراق ايتار بولساق, رەسەي­دىڭ «سكولكوۆو» قورى, ارمەنيانىڭ «كاسىپ­ورىندار ينكۋباتورى», قىرعىزستاننىڭ جوعارى تەحنولوگيالار پاركى جانە اتال­عان ينتەگراتسيالاۋدىڭ باستاماشىسى رەتىندە ارەكەت ەتكەن وتاندىق «Asta­na Hub» ءىت-ستارتاپتار حا­لىق­ارالىق تەح­نوپاركى» باسشىلارى ءوزارا ىنتىماق­تاس­تىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. پلەنارلىق سەسسيا اياقتالىسىمەن فورۋم «ەاەو تسيفر­لى كۇن ءتارتىبى», «تۇ­راقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدەگى تسيفرلاندىرۋ (بۇۇ)», «يننوۆاتسيالىق ەكو­جۇيە­دەگى تسيفرلاندىرۋ», «يندۋس­تريا 4.0 – يننوۆاتسيالىق ەكو­جۇيە تۇتىنۋشىسى», «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تسيفرلاندىرۋ» تا­قىرىپتارىنداعى جەكەلە­گەن پا­نەلدىك سەسسيالارعا ۇلاس­تى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەر­مانيا, فرانتسيا, سين­گاپۋر, شۆەي­­تساريا جانە تمد ەلدەرى­نىڭ تەحنولوگيالىق يندۋستريا­لارىنىڭ 50-دەن استام وكىلدەرى سپيكەر­لەر رەتىندە ءسوز سويلەدى. كوپ­شى­لىگىنىڭ پىكىرىنشە, شى­عىن­داردى قىسقارتاتىن, ونىمدىلىك پەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرا­تىن ساۋدا-لوگيستيكالىق پلات­فور­مالار­دى قۇرۋعا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بۇل با­عىتتاعى ءىستى ناقتى جولعا قويۋ ءۇشىن بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق يننو­ۆا­تسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋداعى وزىق تاجى­ريبەلەرىنەن ۇلگى العان ابزال. قاتىسۋ­شى­لار قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ تۇرعىسىنان ات­قا­رىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىس­تارىنا, فو­رۋمدى ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيىنە جو­عارى باعا بەردى.

ارمان وكتيابر,

«Egemen Qazaqstan»