ەكونوميكا • 15 اقپان، 2019

قاراۋسىز قالعان قاراتوبە كەنىشى

328 رەتكورسەتىلدى

ناقتى يەسى جوق نىساننىڭ وزىنەن-ءوزى قوجىراپ، ماتە­ريالدىق م ۇلىكتەرى ۇستاعان­نىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتە باراتىنى تالاي دالەلدەنگەن. وسىنداي يەسىزدىك كورىنىسى اناۋ-مىناۋ ەمەس، ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن تۇتاستاي ءبىر كەن ورنىنا قاتىستى بولسا شە؟

مۇنداي جاع­دايدا ونىڭ ماتەريالدىق زيانىن ايت­پا­عاندا قور­شاعان ورتاعا تيگىزەتىن ەكو­لوگيا­لىق تۇرعىداعى قاۋىپ-قاتەرى دە بولماي قالمايدى. 

وكىنىشكە قاراي بايعانين اۋدانى اۋماعىندا جارقامىس ەلدى مەكە­نى تۇسىنان 10 شاقىرىم قا­شىقتا ورنالاسقان قاراتوبە كەن ورنىندا وسىنداي يەسىزدىك كورى­نىسى قالىپتاسىپ وتىر. نەگە؟ وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءبارىن باسىنان باستاپ اي­تايىق. اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنەن الىن­عان دەرەك­تەرگە سايكەس «قاراتوبە ينتەر­نەشنل وپەرەيتينگ كوم­پا­ني» جشس 2002 جىلدىڭ 25 ما­مىرى كۇنى ەنەرگەتيكا مينيستر­لىگىمەن قاراتوبە كەن ورنىن­دا كومىر سۋتەگى شيكىزاتىن بار­لاۋ جانە ءوندىرۋ جونىندە كەلى­سىمگە كەلگەن. كەلىسىم نەگىزى №954 كەلىسىمشارت ەكەنى دەپارتامەنتتەگى دەرەكتە كورىنىس تاپقان. وسى ارقىلى اتالعان كومپانيا تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن قۇيقالى توپىراقتا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىنا يە بولادى. 

كەز كەلگەن كەلىسىمشارت ورىن­­دالۋىمەن قۇندى. ال وندا كور­سەتىلگەن تالاپتار مەن جۇمىس اۋ­قىمى ورىندالماسا نە ءۇمىت، نە قايىر؟ اۋەل باس­­تا جۇمىسقا ءتاپ-ءتاۋىر قارقىنمەن كىرىسكەن سە­كىل­دى سىڭاي تانىتقانىمەن، كە­يىن­نەن «قاراتوبە ينتەرنەشنل وپەرەيتينگ كومپاني» جشس-نىڭ كەن ورنىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋ جونىندەگى جۇمىستارى قوجىراپ سالا بەرگەن. قىسقاسى، ولار جەمە-جەمگە كەلگەندە كەلىسىمشارت تا­لاپتارىن ورىندامادى. وسىعان وراي ەنەرگەتيكا جانە مينەرال­دى رەسۋرستار ءمينيسترى 2008 جىل­دىڭ 30 قاڭتارىندا ەكىجاقتى كە­لى­سىمشارتتى بۇزۋ تۋرالى №20 بۇي­رىعىن شىعارعان. 
جالپى العاندا اتالعان كومپانيا قىزمەتىندەگى بەرەكەسىزدىك پەن بەلدەن باسۋشىلىق، جاۋاپ­سىز­دىق كورىنىستەرى بىرەر جىل وت­كەن سوڭ ايقىن كورىنە باستاعان ەكەن. مۇنداي جاعدايدا ولاردىڭ كەلى­سىمشارت نورمالارىنا قاي­شى ارەكەتتەرىنە قۇقىقتىق باعا بە­رىلۋى كەرەكتىگى دە تالاس تۋعىز­بايدى. ءسويتىپ 2009 جىلدان بەرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشى­لار قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعى تۋرا­لى ماسەلەلەر ءارتۇرلى سوت ينستان­تسيالارىندا قارالىپتى. ءتىپ­تى اتالعان ءىس پاريجدەگى اربي­تراج­دىق سوتتىڭ قاراۋىنا دا ەنگى­زىلىپتى. ايتسە دە سونىڭ بىردە-بىرىندە تۇبەگەيلى شەشىم شىعا­رىل­­ماعان. بۇل قارا­توبە كەن ور­نى­نىڭ يەسىزدىككە ۇشىراۋىنا اكە­لىپ سوقتىردى. 

سوت ۇدەرىستەرىنىڭ كۇردەلىلىگى ءبىر تاراپتىڭ كەن ورنىنا جۇمسالعان شىعىندارىنىڭ قايتارىمىن تالاپ ەتۋىندە، ەكىنشى تاراپتىڭ كەلىسىم-شارتتىڭ تولىقتاي ورىندالماۋىنا بايلانىستى ونى تولەۋدەن باس تارتۋىن­دا جاتقان سەكىلدى. سونىڭ سالدارىنان اتالعان كەنىشتە مۇناي ۇرلاۋ وقيعالارى دا بولعان. سونداي-اق مۇندا مۇناي ونىمدەرى تەكتەن-تەك توگىلىپ، ىسىراپ بولىپ جاتىر. 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەن ورنىندا توقتاتىلعان ۇڭعىمالاردىڭ بىرىنەن مۇناي اعۋ دەرەگىنىڭ ورىن العانىن دا ايتا كەتەيىك.

مۇنى تۋرا ماعىناسىنداعى توتەن­شە جاعداي دەسەك، ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. سولاي بولدى دا. سول كەزدە باي­عانين اۋدانى اكىمدىگى وقيعاعا وراي توتەن­شە جاعداي جاريالادى. وعان جەر­گى­لىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مامان­دان­دىرىلعان قۇرىلىمداردىڭ كۇشتەرى جۇمىلدىرىلدى. سونىڭ ناتي­جەسىندە مۇنايدىڭ اعۋى توقتاتىلدى. ءبىرشاما اۋماق لاستانىپ، مۇنايدىڭ ودان ءارى تارالۋ قاۋپى تونگەن ەدى. اي­تەۋىر ء«بىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شى­عارىپ»، بىرلەسە ءىس-قيمىل تانىتۋ­دىڭ ارقاسىندا وعان جول بەرىلگەن جوق.

مۇناي تەكتەن-تەك ءراسۋا بولىپ ءارى ەكولوگيالىق قاۋىپ تۋعىزىپ جاتقان كەزدە جوعارىدا ايتىلعانداي تىزە قوسىپ، قويان-قولتىق بىرلەسە قي­مىل­­داۋدىڭ پايداسى مول بولدى. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە ارنايى كۇزەت ۇيىمى اراسىندا ىن­تى­ماق­تاس­تىق تۋرالى كەلىسىم جاسالعانى كۇر­مەۋى قيىن ءىستىڭ وڭعا باسۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزدى. مۇنداعى باس­تى ماق­سات توتەنشە جاعداي اۋماعىندا ەكولو­گيا­لىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قاراتوبە كەن ورنىنداعى مۇناي ۇرلاۋ دەرەكتەرىنە توسقاۋىل قويۋ بولاتىن. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا بۇل قادام ءوزىن-ءوزى تولىعىمەن اقتادى دەۋگە بولادى. 

ارينە توگىلگەن مۇناي ونىمدەرىن تولىق جويۋ، لاستانعان توپىراقتى تازارتۋ جانە كەن ورنىنداعى جەراس­تى سۋلارىنىڭ ودان ءارى لاستانۋى­نا جول بەرمەۋ ءىسىن تولىقتاي شەشۋگە بۇل جەتكىلىكسىز ەدى. وسى ورايدا اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكو­لو­گيا دەپارتامەنتى تاراپىنان وبلىس اكىمدىگى مەن گەولوگيا جانە جەر قويناۋى كوميتەتىنە، سونداي-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ توتەنشە جاع­داي­لار كوميتەتىنە بىرنەشە دۇركىن حات­تامالىق وتىنىشتەر جولدانعان. سوعان سايكەس 2017 جىلدىڭ 17 قاڭ­تا­رىندا ەنەرگەتيكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمي­نيسترى ماقامبەت دوسمۇحامبەتوۆ ارنا­يى كەڭەس وتكىزىپ، توگىلگەن مۇنايدى رەت­تەۋ مەن ونىڭ سالدارىن جويۋ جانە لاس­تانعان اۋماقتى تازارتۋ جونىندە بىر­قاتار شارالار قولعا الىندى. اق­توبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپار­باەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىنداعى وكىمىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاراتوبە كەن ورنىندا 25 129 شارشى مەتر جەر تەلىمىنىڭ لاس­تانعانى انىقتالدى. توگىلگەن مۇنايدىڭ بولجامدى كولەمى 500 تەك­شە مەتردەن استام ەكەنى بەلگىلى بولدى. اتالعان كوميسسيا توگىلگەن مۇ­ناي ونىمدەرىن بوس رەزەرۆۋارلارعا جي­ناۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسقان. ءسوي­تىپ 645،2 تەكشە مەتر مۇنايعا سۋ جانە مەحانيكالىق قوسپا تۇرلەرى ارا­لاسقان جەراستى بايلىعىنا اكت جاسالىپ، ول قورعاۋ مەن كۇزەت اگەنتتىگىنە تاپسىرىلعان. 

وسى كەزدە ەكولوگيا دەپارتامەنتى باس­تاماشى بولعان ءبىر ىلكىمدى ءىستى ايتا كەتۋدىڭ دە ورايى كەلىپ تۇر. دەپار­تامەنت «التيەس پەترولەۋم» جسش-نىڭ كومەگىمەن جينالعان ءارى لاستانعان توپىراقتى ونەركاسىپ پوليگونىنا تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرعان. 

− مۇنداعى ماقساتى – جەر تەلىمىن تولىقتاي ءارى تەرەڭ تازارتۋ ەدى، − دەدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ. سونداي-اق ول توگىلگەن مۇ­ناي ونىمدەرىنىڭ مۇناي دايىنداۋ قون­دىرعىلارىنىڭ تەحنولوگيالىق ولشەمدەرگە سايكەستىك ساپاسىن انىق­تاۋعا «قازاقتۇرىكمۇناي» جشس ەلەۋ­لى كومەك كورسەتكەنىن ايتتى. 

تاعى ءبىر جايت، 2016 جىلى قارا­توبە كەن ورنىندا اپات بولعاندىعى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ تيگەندەي. وسى وقيعادان كەيىن جاي جانە كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىز­گەن جاع­دايدا دا مۇنداعى ۇڭعىمالار­دىڭ ىسكە جارامايتىندىعى بەلگىلى بولدى. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ءۇشىن مۇنداعى 32 ۇڭ­عى­ما كونسەرۆاتسيالاۋعا قويىل­عان. ونى «باتىسقازجەرقويناۋى» ون­دى­رىس­تىك دەپارتامەنتى جاساعان جوبا­لاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارعا سايكەس «اقپان» جشس جۇرگىزگەن. وسىمەن بۇل با­عىت­تاعى بۇكىل ءىستى بىتتىگە ساناۋ­عا بول­مايدى. ويتكەنى كەنىشتەگى 28 ۇڭعى­­م­انىڭ جاي-كۇيى ءالى كۇنگە دەيىن بەل­­گى­سىز كۇيىندە قالىپ وتىر. ونى كون­­سەر­­ۆاتسياعا قويۋ قاجەت پە، جوق پا، بۇل ما­سەلەنى ەشكىم تاپ باسىپ، ايتا الماي ءجۇر. 

بۇعان دەيىن اتقارىلعان شارالار­دىڭ ناتيجەسىندە قاراتوبە كەن ورنىندا توتەنشە جاعداي قاۋپى تومەندەگەنى دە تۇسىنىكتى. الايدا ونى تولىقتاي جو­يىل­دى دەپ كەسىپ ايتۋعا دا ءالى ەرتە. كون­سەرۆاتسيالاۋ جوسپارىنا ەنگى­زىل­مەگەن اپاتتىق جاعدايداعى گ-36 (گ-36ا) ۇڭعىمالارىنىڭ الداعى ۋاقىت­تاعى جاي-كۇيى نە بولماق؟ بۇل ساۋال­داردىڭ باسى اشىق كۇيىندە تۇر. اتالعان ۇڭعىمالاردىڭ ءبارى دە جوعا­رى قىسىمدا. سونىڭ اسەرىنەن اي سا­يىن 34 تەكشە مەتر كولەمىندەگى كومىرسۋتەگى شيكىزاتى اتموسفەراعا تارالۋدا. 

2018 جىلدىڭ كۇزىندە كەن ورنىنىڭ تاۋلى بولىگىندە ورنالاسقان گ-28 ۇڭعىماسىندا مۇناي اعۋ دەرەكتەرى ورىن العانى بۇل قاۋىپتىڭ تەكتەن-تەك ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. 

قالاي دەگەندە دە قاراتوبە كەن ورنىنداعى اپاتتى جاعدايلاردى جويۋ نەمەسە كونسەرۆاتسيالاۋ قاجەتتىگى تالاس تۋعىزباسا كەرەك. بۇل گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرىنداعى ءىس ەكەنى بەلگىلى. ول اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءتيىستى حاتتاما­سىندا ايقىن كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا اپاتتى ۇڭعىمالاردى جويۋدىڭ جو­با­لاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىر­لەۋگە قاتىستى دا ۇسىنىمدار ايتىلعان. ەگەر ولاردىڭ وتىنىشتەرى 2019 جىل­عا ارنال­عان بيۋدجەتتىك جوسپارعا ەنگى­زىلسە – جاعداي ءبىرشاما رەتتەلە تۇسەدى. 

تەمىر قۇسايىن،

«Egemen Qazaqstan»

اقتوبە وبلىسى، بايعانين اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار