باستى پروبلەما – باسپانا
جايلى ءومىر دەمەكشى, راس, كىم بولسىن, ءوز ەلىنەن پانا تاۋىپ, وتباسىن اسىراپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاققىسى كەلەدى. ەشقانداي دا كەدەرگىلەرگە تاپ بولماي, تۇراقتى جۇمىسىن ىستەپ, ەڭبەگىنە ساي جالاقىسى مەن سىياقىسىن الىپ وتىرسا, اسىرەسە باسپاناسى بولسا – بۇدان وزگەنى سۇراپ وتىرعان جاستار وكىلدەرىن كورمەدىك. قاسىم اقىن ايتقانداي, «بەرمەسەڭ, بەرمەي-اق قوي باسپاناڭدى, ءبارىبىر تاستامايمىن استانامدى» دەپ جۇرگەندەر دە از ەمەس.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى 20 مەن 35-كە دەيىنگى جاس وتباسىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ايلىعىن شايلىعىنا جەتكىزە الماي, ءىلدالدالاپ كۇن كورىپ ءجۇر... جالاقىسىنىڭ تەڭ جارتىسىن جالداپ تۇرىپ جاتقان پاتەرىنە تولەيدى. ال ازىق-ت ۇلىك, جانارماي, جولاقى, سونداي-اق تۇرمىسقا قاجەتتى تاۋارلار باعاسىنىڭ شارىقتاپ تۇرعانى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
باسپانا دەمەكشى, ەلباسى ءوزى باستاماشى بولعان «7-20-25» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋشىلار كوپ نارسەنى ەسكەرمەگەن سەكىلدى. ويتكەنى پاتەرسىز جۇرگەن جاستار ءۇشىن بانك تاراپى قويعان تالاپ وڭايعا سوقپاي تۇر.
ماسەلەن, پاتەر 20 ملن تەڭگە تۇراتىن بولسا, ونىڭ 20%-ى – 4 ملن تەڭگە. سوندا قالعان 16 ملن تەڭگەنى 25 جىلعا ءبولىپ تولەۋ كەرەك. وعان 7 پايىزدىق ۇستەمەنى قوسقاندا اي سايىن 113 000 تەڭگەدەن شىعادى. سوندا ەڭ تومەنگى ايلىق جالاقى وسى اي سايىنعى تولەيتىن سومانىڭ 2 ەسەسىنە تەڭ بولۋى كەرەك, ياعني, 226 000 (113 000 ح 2) تەڭگە.
وسى ءۇيدى الۋ ءۇشىن جوعارىدا مىسال كەلتىرگەن كامەلەتكە تولماعان 3 بالاسى بار وتباسىنىڭ ەڭ تومەنگى ورتاشا تابىسىن ەسەپتەسەك: وتباسىنىڭ ايلىق ەڭ تومەنگى ىقتيمال شىعىنى – 129 500 تەڭگە; ايلىق قوسىمشا ىقتيمال شىعىن – 100 000 تەڭگە; ءۇيدىڭ باعاسىنا بايلانىستى بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقى – 226 000 تەڭگە. جالپى: 129 500 + 100 000 + 226 000 = 455 500 تەڭگە.
455 500 تەڭگە – وسى وتباسى ءۇشىن 20 ميلليون تەڭگەنىڭ ءۇيىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ تومەنگى ايلىق كىرىستىڭ مولشەرى, دەپ تۇسىندىرەدى بانك قىزمەتكەرلەرى.
ەلباسىنىڭ ءوزى دە جاس وتباسىلارعا ارنالعان باسپانا ماسەلەسى ءىرى قالالاردا وتكىر ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە الدىمەن استانا, الماتى جانە شىمكەنتتە جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن جىلىنا 1 مىڭ پاتەردەن كەم ەمەس قۇرىلىستى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن قاداپ ايتتى. سونداي-اق بۇل پاتەرلەر جالدامالى باسپانا ساناتىنا جاتقىزىلۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالىپ, وسى ماسەلەنى شەشۋگە, سونداي-اق بۇگىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «7-20-25» باعدارلاماسى بارىن دا ايتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدال وسى ءسوزى دە ەل جاستارىنا زور ءۇمىت سىيلاپ, بولاشاعىنا الاڭداپ جۇرگەندەردىڭ كوڭىلىن ءبىر كوتەرىپ تاستاعانى انىق. وسى ورايدا, جۇزەگە اسىرۋشىلار «7-20-25» باعدارلاماسىن قايتا پىسىقتاپ, اسىرەسە جاس, سونداي-اق كوپ بالالى وتباسىلارعا ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولىپ, نەسيەنى از پايىزبەن بەرگەن دۇرىس بولار ەدى.
«شەتەلدە نەڭ بار ەدى, ق ۇلىنىم؟..»
ءبىلىمىمدى جەتىلدىرەمىن دەگەندەردى قوسپاعاندا, جوعارىدا اتالعان ءدال وسى پروبلەمالارعا شىداماعان كەي جاستار, وسىلايشا, شەتەل اسۋعا ءماجبۇر. ول جاقتا دا شەكەسى شىلقىمايتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن, ەلىمىزگە قاراعاندا, قارا جۇمىس ىستەسە دە ءبىرشاما جاقسى جالاقى الىپ, ەركىن ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلىپ قالعاندارى دا جوق ەمەس. ءتىپتى كەيبىرى وزدەرى ءبىلىم الىپ نە ەڭبەك ەتىپ جاتقان ەلدەردە ءبىرجولا قالۋدىڭ قامىندا ءجۇر.
ارينە, بۇل – ءار ادامنىڭ ءوز قۇقى, جەكە ءومىرى دەسەك تە, جاستاردىڭ مۇحيت اسىپ, «قاعاناعى قارىق» بولىپ جاتقانى شامالى. ايتپەسە «بالەن جەردە التىن بار, بارساڭ, باقىر دا جوق» دەگەننىڭ كۇيىن كەشىپ, وتانىمىزعا اش-جالاڭاش ورالىپ جاتقان زامانداستارىمىز كوپتەپ سانالادى. شەتەلگە جايلى جۇمىس ىزدەپ بارىپ, قۇلدىقتىڭ قۇربانىنا اينالعاندار تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن از ەستىگەن جوقپىز. Work&Travel بويىنشا اقش-قا جۇمىس ىزدەپ بارىپ قازا تاپقان اينۇر احمەتوۆانىڭ جاعدايى ءالى ەسىمىزدە. 2011 جىلى اۋسترالياعا اتتانعان ساعىناي باتىرحانوۆانىڭ قايتىس بولۋى دا قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. سانامالاي بەرسەڭ, مۇنداي ءتىزىم بىتپەيدى. اۋىر جۇمىستارعا, جىنىستىق قىزمەتكە جەگىلىپ, وتانىنا ارەڭ ورالعان قاراكوزدەرىمىزدىڭ تاعدىرى دا ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك.
ەلىمىزدەگى الەۋمەتتانۋشىلار قازاق جاستارى نەگىزىنەن دامىعان كانادا, اقش, گەرمانيا, تۇركيا سەكىلدى مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارۋعا قۇشتار ەكەنىن ايتادى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ساراپشىلار قازاق جاستارىنىڭ ءوز وتانىنان الىستاۋعا يتەرمەلەيتىن نەگىزگى جاعداي كىرىستىڭ تومەن دەڭگەيىنەن دەپ تۇسىندىرەدى.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, 29 جاسقا دەيىنگى قازاق جاستارىنىڭ 32 پايىزى, ياعني ءاربىر ءۇشىنشى قازاق بالاسى شەتەلگە كەتۋگە بەيىل ەكەن. ءبىر وكىنىشتىسى, جات جەردەن «جۇماق» ىزدەگەن جاستاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ جاسى 19 بەن 23 ارالىعىندا ەكەن. ماسەلەن, 2018 جىلى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 7838 جاس ءار مەملەكەتكە «جۇماق ىزدەپ» كەتكەن كورىنەدى. ءبىر ايتاتىنى, ولاردىڭ كوبى, اسىرەسە نەگىزىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرى تىعىز قونىستانعان وبلىستاردان بولىپ وتىر. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنان – 1061, قوستاناي وبلىسىنان – 1167, پاۆلودار وڭىرىنەن – 838, سولتۇستىك قازاقستاننان – 828 ادام سىرتقا كەتسە, شىعىسقازاقستاندىق جاستار كوش باستاپ تۇر. بۇل وڭىردەن 1288 جاس شەتەل اسىپتى. ال وزگە ايماقتاردا بۇل كورسەتكىش تومەن دەڭگەيدە.
رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جوعارى ءبىلىمدى ماماندارىمىزدىڭ كوشىپ كەتۋ قۇبىلىسى بار. مۇندا دا ءارتۇرلى سەبەپتەر بايقالادى. پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى دا وسى ماسەلەگە قاتىستى ايتقان ءبىر پىكىرىندە جاستاردىڭ شەتەلدەرگە اعىلۋىنا نەگىزگى سەبەپ – ەلىمىزدەگى جالاقىنىڭ تومەندىگى ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
«قىنجىلتاتىنى, ەلىمىزدەن كوشىپ كەتەتىندەردىڭ اراسىندا قازاقتار دا بار. اسىرەسە مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ بالالارى ۇبت تاپسىرماي, رەسەيمەن شەكارالاس ومبى, ورىنبور, توم قالالارىنا كوشىپ, سول جەردە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتادى. وكىنىشتىسى سول, كوپشىلىگى قايتىپ كەلمەيدى. مەملەكەت ورتا ءبىلىم بەرۋدە ءار بالاعا 1-سىنىپتان باستاپ 11-سىنىپقا دەيىن ورتا ەسەپپەن بىرنەشە ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولەدى. سول ازاماتتار كەيىن باسقا مەملەكەتكە كەتىپ قالادى. مۇنى زاڭمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋ, جالاقىنى جوعارىلاتۋ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ. ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى دا جالاقىعا نارازى بولىپ, شەتەلگە كوشىپ كەتەدى. بۇعان مەملەكەتتىك تۇرعىدا قاراۋ كەرەك» دەيدى سەناتور.
تاعى ءبىر زامانداسىمىز – زاڭگەر اينۇر كوكەتاەۆا بۇگىندە اقش-تا قىزمەت ەتەدى. ول امەريكاعا تەحنولوگيا سالاسىندا قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيانىڭ شاقىرتۋى بويىنشا بارىپتى. قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەن, سوندىقتان كوپتەگەن ادام جۇمىس تابا الادى. الايدا بۇل ەلدە ينتەللەكتۋال ماماندىقتار جوعارى سۇرانىسقا يە. سوندىقتان شەتەلدەن كەلگەندەردىڭ جالاقىسى جوعارى جەردە جۇمىس ىستەپ كەتۋى سيرەك».
شەتەل اسقان جاستاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ۇققانىمىز, ولاردىڭ قازاقستانعا قول بۇلعاۋىنىڭ باستى سەبەبى تەك ءبىلىم الۋ عانا ەمەس, جالاقىسى جوعارى جۇمىس تابۋ, قارجىلىق ماسەلەلەردى شەشۋ ەكەن. ەندەشە, ەلباسىنىڭ 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جاريالاۋىن ناعىز دەر كەزىندە جاسالعان قادام دەپ ۇققانىمىز ءجون. ەندى وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوزىمىز ءجيى ايتاتىن «بولاشاعىمىزدىڭ» الەۋمەتتىك جاعدايىنا زەر سالىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن تەزدەتىپ جۇزەگە اسىرعانىمىز ابزال.
عانيبەت عالىمبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
