فوتونى تۇسىرگەن: جەڭىس ىسقاباي
ول ءۇشىن جۇيرىكتىڭ ءبىتىم-بولمىسىن – جان-جانۋار, اڭ-قۇستىڭ جاقسى سيپاتتارىنا سالعاستىرا وتىرىپ زەرتتەگەن. مىسالى, اسكەري قولباسشى ءارى اتبەگى سەمەن ميحايلوۆيچ بۋدەننىي (1883-1973) جۇيرىك جىلقىنى سىناعاندا: قويان, تۇلكى, ەسەك سيپاتتارىنا قاتتى ءمان بەرەتىنى جايلى دەرەك بار. مارشالدىڭ ايتۋى بويىنشا: قويان سيپاتتى جۇيرىكتىڭ بەلگىسى – تىز ەتپە ۇشقىر, اياعى جەڭىل ءارى ءجۇرىسى ۇتىمدى بولادى دەسە, تۇلكى سيپاتتى جۇيرىك – دەنەسى جيناقى, ىقشام ءارى اتقان وقتاي تىك جۇرەدى, قۇيرىعى تۇلكىنىڭ قۇيرىعىنداي ءبىر تەگىس, جىڭىشكە, سۇلۋ كورىنەدى. ال, ەسەك سيپاتتى جۇيرىك – ءتورت اياعىن تەڭ باسادى ء(تورت اياعىن تەڭ باساتىن حايۋان ەسەك قانا). ياكي, ءتورت اياقتى تەڭ باسۋ دەگەنىمىز – ءتورت تۇياقتىڭ دۇرىس ءبىتىمى. ويتكەنى, تابانى «قازتابانداپ» جەرگە تيمەيتىن ءدوپ-دوڭگەلەك قوبى تۇياق ەسەكتە عانا بار. تۇياعى وسىلاي بىتكەن جىلقى اقسامايدى ءھام جاسقانباي باسادى...
سول سەبەپتى, جىلقى ت ۇلىگىن قولدانۋشى قاۋىم ەرتە كەزدەن باستاپ ونىڭ ءتۇبىر سيپاتىنا قاتتى ءمان بەرگەن. ال, بايىرعى كوشپەلىلەر ءۇشىن جىلقىنىڭ جاراتىلىسىن ء(تۇبىر سيپاتىن) اڭداۋ اسىرەسە, جاۋىنگەرلىك ىسكە اسا قاجەت بولعان. اتاپ ايتقاندا: ارىستان, بۇلان سيپاتتى جىلقىلاردى نايزاگەر جاۋىنگەرلەر ءمىنىپ شەپ بۇزاتىن بولسا, مارال, قويان, تۇلكى سيپاتتى جۇيرىكتەردى حابار الماسۋ ىسىنە جانە ساداقشىلار مىنەرى انىق. ويتكەنى, بۇنداي سيپاتتى جىلقىلار قوزاعالىس كەزىندە ەنتىگىن تەز باساتىندىقتان ساداقشىلار ءۇشىن وتە قولايلى. ال, بوكەن, ەلىك, قۇلان سيپاتتى جىلقىلاردى قىلىشكەرلەر مەن جەڭىل مانەۆر جاساۋعا ىڭعايلى قانجار جانە ايبالتامەن قارۋلانعان جاۋىنگەرلەر مىنەتىن بولعان.
سۇڭقار سيپاتتى جۇيرىك
قۇس نىشاندى جىلقىنىڭ باسى قولتوقپاق ءتارىزدى شاعىن ءارى ماڭدايى كەڭ دوڭەستى دوپ پىشىندەس, تۇمسىعى مەن اۋىز-يەك اۋقىمى ءسۇيىر, قۇلاعى جاتاعان, تومەنشىكتەۋ كەلەدى. ماڭداي جازىعىمەن ورايلاس كەڭسىرىگى جالپاق, جەلكە جالى سۇيىقتاۋ. مويىنى ساداق سياقتى يىلىڭكى, قولتىعى سىرتىنا تەۋىپ ورنالاسقان, ومىراۋ ەتى كۇدىرلى, ارقاسى ءتۇزۋ ءارى ۇزىن, سەگىزكوزى بيىك, ساۋىرى كۇرت ىلديلاۋ, جاڭبىرلىعى تۇسىڭكى ورنالاسقان. ارقا سۇيەگى قىرلى, قابىرعاسى ۇزىن بولعانىمەن ءيىنى قىسقا, شەرشەۋى تىعىز, ءتورت اياعىنىڭ اراسى الشاق, باقايى جاتاعان. شاپقاندا مويىنىن ىشىنە الىپ, ارتقى تۇرقىن سوزىپ-جيناپ, ورعىپ وتىرادى.
بۇلان سيپاتتى جۇيرىك
بۇنداي جۇيرىكتىڭ باستى بەلگىسى دەنەسى تىم ۇلكەن بولىپ كەلەدى. ءتورت تۇراعى (اياعى) ۇزىن, تۇمسىق ءۇستى دوڭەس, جازىق ماڭدايلى, جايىن اۋىز, شوقتىعى ەتجەڭدى, جالى قالىڭ. جالپى دەنە تۇرقى سىپتىعىر بولعانىمەن, قابىرعاسى جۋان, ءبۇيىرى توق. ءتورت اياعى دەنەسىنە ساي كەلگەن, جاي تۇرعاندا شوقتىعىن ساۋىرىنان بيىك ۇستايدى, مىنەزى جايلى بولىپ كەلەدى.
ارىستان سيپاتتى جۇيرىك
جالپى ءبىتىمى تۇلعالى, جانىنان قاراعاندا بۇكىرلەۋ, قابىرعاسى جۋان, مىنەزى كەڭ, مىنىسكە جارامدى, ءجۇرىسى جايلى. جاي تۇرعاندا تۇتاس دەنەسىمەن الدىعا قاراي ۇمسىنا سوزىلىپ, ۇستەل سياقتى تەپ-تەگىس ورنىندا شۇلعىپ تۇرادى. باسىنىڭ سۇيىرلىگى شاپقاندا جەل جارۋعا قولايلى ءارى اڭ سياقتى تىم ءيىس سەزگىش قابىلەتكە يە. بۇلشىق ەتتەرى قاتتى, بۋىندارى وتە مىقتى, ءتورت تۇياعىنىڭ قىرى وتكىر, جون تەرىسى قالىڭ, قولتىق-شاپ تەرىسى جۇقا بولادى.
تۇلكى سيپاتتى جۇيرىك
ساۋىرى, شوقتىعى, جەلكەسى ءبىر سىزىق بويىندا تەگىس ورنالاسقان, باسى شاعىن, ازداپ سوپاقشا, كەڭسىرىگى ءتۇزۋ, قۇلاعى كىشكەنتاي جانە تىك, كوز جانارى وتكىر, تۇمسىعى دوعال, جالپاق ماڭدايلى, قاز مويىن, دوڭگەلەك ەزۋ, جەلكە جالى ءتۇزۋ, كەۋدە ەتى جۇقا, جالى سۇيىق, ارقاسى كەرەقارىس, جاڭبىرلىعىندا تەرەڭ ويىقشاسى بار, قابىرعاسى قىسقا بىراق ءيىندى. سەگىزكوزى ارتىنا قاراي سوزىڭقى, شولاق ساۋىرلى, قۇيرىق سۇيەگى ارتقى سان ەتىمەن قابىسۋلى, جال-قۇيرىعىنىڭ قىلى قالىڭ.
بوكەن سيپاتتى جۇيرىك
جاي تۇرعاندا باسىن ەڭكىش ۇستايدى, ال, نەگىزى تۇرقى وسىنداعى قويان سيپاتتى جۇيرىككە ۇقساس. بىراق, جەلكە جالى ۇيىسقان قالىڭ, شوقتىق ءبىتىمى شودىرلى. ءتورت سيراعى ءسىڭىرلى, ءجۇرىسى قاتتىلاۋ بولادى, دەنەسى مايسىز قارا ەتتى بولىپ كەلەدى. ماڭدايى جازىق, تاناۋى ۇزىن, جايىن ەزۋ, قوس قۇلاعىنىڭ ءتۇبى بەكەم, ءارى اراسى الشاق. ەگەر, بۇل جىلقىنىڭ قۇلاقتارى جاقىن ورنالاسقان جاعدايدا, تۇرقى دا جاتاعان بولىپ كەلەدى دە, ال, قۇلاق اراسى الشاق بولسا, تۇرقى تىكتەلىپ تۇرادى. باسقا جۇيرىكتەردەن ايىرماسى وسى.
ەلىك سيپاتتى جۇيرىك
باسىن ۇنەمى كوتەرىپ ۇستايدى, باۋىزداۋى تار, شۇيدەسى ويپاڭ, جالى سۇيىق, اق شەمىرشەگى جۇمساق, شوقتىعى سۇيىق, ومىراۋ ەتى تۇينەكتى كەلەدى. قابىرعا ءيىنى قالىپتى, جاياسى بۇكىر, ءبۇيىرى تورتباق ءارى كولەمدى. ءبۇيىرى مەن قوڭدىق اراسى الشاق. ءتورت اياعى تەگىس, ءتۇزۋ. جاي تۇرعاندا ساۋىرىن بۇگىپ, ءتورت تۇياعىن استىنا جيناپ تۇرادى.
قۇلان سيپاتتى جۇيرىك
باسى ۇلكەن, قۇلاعى كوزىنىڭ ۇستىندەگى ويىققا قاراي قۇلاي ورنالاسقان, اۋىزدىعى قاتتى, استىڭعى ەرنى جەر تىرەگەن, كوبىر ءجۇنى سۇيىق, تۇياعى دوعال, ۇشاسى كەڭ, ءبىر ەرەكشەلىگى جالعىز شاپپايدى, توپتى دودانى ۇناتادى. جەلكەلىگى ويىندى, موينىن كەرى تارتىپ تۇرادى. شوقتىعى شۇعىل بيىك, جاتاعان ساۋىرلى. قابىرعاسى نازىك, جاي تۇرعاندا ءتورت اياعىن ءتۇزۋ ءارى تەگىس ۇستايدى. ومىراۋ ەتى سىلىڭقى, ومىلدىرىگى كوتەرىڭكى, جالپىلاي بۇلشىق ەتتەرى جۇقالاۋ بولعانىمەن, ارتقى سان ەتىنىڭ بۇلشىعى قالىڭ ءارى قاتتى. مىنەزى الىپ-ۇشپا, ءجۇرىسى جەڭىل, اياڭشىل.
ءبورى سيپاتتى جۇيرىك
باسى ءتۇزۋ, قۇلاعى ۇزىن, تۇرقى ارتىنان قاراعاندا قۋسىرىلعان سولبەڭ, كەۋدەسى تالىستى, موينى سىلاڭ, ايىلدىعى تارتىق, الىستان باجايلاعاندا سۇبە قابىرعاسى مىقىنعا ءتيىپ تۇرعانداي كورىنەدى. كوزىنىڭ وتى قارالتىم, مىنەزى اۋىر, قۇرىقتاۋعا ىڭعايلى, كوبىنەسە ۇيىردەن ءبولىنىپ, شەتتەپ وتتايدى. ءجۇرىسى جەڭىل, شاپقاندا باسىن تۇقىرتىپ, قۇلاعىن قايشىلاپ, باۋىرىن جازىپ ەركىن كوسىلەدى.
ۇلۋ سيپاتتى جۇيرىك.
باسى ۇلكەن, كوزى شىرايلى, دەلبە تاناۋ, قاباعى قالىڭ, يەگى كولەمدى, القىمى جانە اۋىزدىعى كەڭ, جەلكەسىنىڭ بۇلشىق ەتى جۇقا ءارى جالپاق, موينى سۇڭعاق, شوقتىعى بيىك. ارقاسى ءتۇزۋ ءارى ۇزىن, ۇشاسى وبالى, ساۋىرى كۇرت قۇلدي, جاۋىرىنى ۇلكەن ءارى قيىس تۇرپاتتى, ومىراۋ ەتى سالقى, قولتىق ءبىتىمى قىساڭداۋ, جىلىنشىگى سوم, باقايى جاتاعان جازىق, اياعى ءسىڭىرلى, شاشاسى قىلشىقتى.
مارال سيپاتتى جۇيرىك
بۇل جۇيرىكتە ءبورى سيپاتىنا ءتان بەلگىلەردىڭ بارلىعى بار. ونىڭ سىرتىندا جالپى تۇلعاسى تورتباق. تۇتاس ءبىتىمى سىمپىستاۋ, كەڭسىرىگى بيىك, جانىنان قاراعاندا ەڭكىش, قارنى سالقى, موينى قىسقا, قۇلاعى شاعىن, شوقتىعى تاقىر, دەنەسىندە اينالما ورايى كوپ بولادى. سونداي-اق, كوز جانارى كۇرەڭ ءتۇستى, ماڭدايى قاتتى, ۇيىرگە قوسىلماي ساياق جايىلادى. قۇرىققا بەيىم, مىنىسكە جەڭىل, مىنەزى جۇمساق.
قويان سيپاتتى جۇيرىك
جاي تۇرعاندا جەلكەسى شوقتىعىنان ءسال تومەن, ال, شوقتىعى سەگىزكوزىنەن الاسا كورىنەدى. باسى سالىڭقى, ماڭدايى سۇزە تۇرىقتى, جەلكە جالى سۇيىق, الدىڭعى اياعى الاسا, ارتى ۇزىن, ارقا-جاياسى بۇكىر, جاي تۇرعاندا ءتورت تۇياعىن ىشىنە جيناپ ءبۇرىستىرىپ تۇرادى.
باقا سيپاتتى جۇيرىك
كوزى شاراسىنان شىعىڭقى, قاباعى تومپاق, باسى دوعال, تۇمسىعى تورتباق, كەڭ ماڭدايلى, جايىن اۋىزدى, ارقاسى تەگىس ءارى جوندى, جالپى دەنە ءبىتىمى جايىلىڭقى, ءتورت اياعى جۋان ءارى قۋاتتى, سۇبە قابىرعاسى تەلىڭكى (كەڭ ءيىندى).
بۇعى سيپاتتى جۇيرىك
باسىن تىم كوتەرىپ ۇستايدى, قاز مويىن, دەنەسى تورتباق كەلگەن ەتجەڭدى, ءتورت سيراعى ۇزىن, يىقتى, ومىراۋلى, ەكى بۇتى الشى, اياعىنىڭ ارالارى الشاق. جاي تۇرعاندا الىسقا كوز تاستاپ ءوزىن سەرگەك ۇستايدى, ءتورت اياعىن نىق باسادى, قۇلاق تۇپتەرى جاقىن ورنالاسقان, مىنەزى جەڭىل, ۇيىرسەك.
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
