بۇگىنگى التايدى ءتورت مەملەكەت ءتورت جاقتان ەمىپ جاتىر: قازاقستان, قىتاي, رەسەي, موڭعوليا. دەسەك تە التايدى تۇركىلەردىڭ التىن بەسىگى اتايمىز. نەگە؟ سەبەپ جالقى: التايدى قاۋمالاي قورشاپ, سول الىپ تاۋدان, ونىڭ قويناۋ-قولاتىنان, وزەن-كولدەرىنەن تىرلىك تالقاندارىن ايىرىپ جۇرگەندەردىڭ بارشاسى قازاق! بۇل – ءبىر. ەكىنشى: وسى سوڭعى جىلدارى (جيىرما شاقتى جىلدار توڭىرەگى دەپ الايىقشى) التايدىڭ قازاقستاندىق بولىگىن حالقىمىزدىڭ كلاسسيك جازۋشىسى, جەرلەسىمىز قاليحان ىسقاق ءوز شىعارمالارىندا ءتور التاي دەپ اتاپ, قازاق توپونيميكاسى ءۇشىن وتە ءبىر سونى جاڭالىق الىپ كەلىپ ەدى. باسقالاردى بىلمەيمىن, مەنىڭ ءوز باسىم نەندەي ءپالساپا ايتپاسىن, قانداي ماسەلەنى كوتەرمەسىن جەكەباس پايداسىن مۇلدەم ويلامايتىن, تەك ەلى مەن جەرى ءۇشىن كەۋدەسىنەن شىبىنداي جانى پىر ەتىپ ۇشىپ كەتكەنشە ەڭبەك ەتۋدەن استە تايىنباعان, جالعان دۇنيەدە التايىن عانا جىرلاپ, سونى عانا جۇرەگىنىڭ تورىنەن ءبىر مارتە بولسىن تومەن تۇسىرمەي وتكەن قايران اعامىزدىڭ مىنا وقىس ارەكەتىنە قاتتى ريزا بولعامىن. الايدا رۋحانياتتان تالقانىن ايىرىپ جۇرگەن ءبىراز جۇرت, ونىڭ ىشىندە عالىمدارى دا, جۋرناليستەرى دە, جازۋشىلارى دا بار, سولار: «ويباي دا ويباي, تۋىرلىعىمىزدى جاۋ شاپتى! ەجەلدەن ءور التاي ەدى. ءانىمىز دە, ءسانىمىز دە سول اتاۋ ەدى. قاليحان سول تۇسىنىك-شىمىلدىعىمىزدى دار-دار ايىرىپ, وزىنشە جاڭالىق اشقان بولىپتى. ءتور التاي دەگەندى ەستىپ تۇرعانىمىز وسى...» دەسىپ, نەسىن ايتاسىز, كۇللىسى قازاق ءتىلىنىڭ ەتيمولوگياسىمەن اينالىسىپ جۇرگەندەي, كوشەلىسي قالىپتى.
جالپى باسىندا قاۋزاپ كەتكەنىمىزدەي, التاي ءتورت مەملەكەتكە ورتاق. رەسەيدەگىسى – تاۋلى التاي, موڭعولياداعىسى – موڭعول التايى, ال قىتاي مەن قازاقستانداعىسى ورتاق – ءور التاي اتالادى. (قىتايمەن ورتاق بولۋ – قاۋىپ!). تاۋەلسىزدىككە دەيىن جۇرتىمىز التايدى داۋلاعاندى قويىپ, قازاق ەكەندىگىنىڭ ءوزىن كورپەنىڭ استىندا كۇبىرلەپ, ارەڭ ايتىپ ءجۇردى ەمەس پە ءبىر-بىرىنە. جارايدى, ول «جيەنشار» اڭگىمەنى قويا تۇرايىن. ەندى, جاڭاعى التايدى جىلىكتەپ كەپ جىبەرسەك, ونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى رەسەي وڭىرىندە جاتىر ەكەن. قازاقستانداعىسى ون پايىزدان اسپايدى. سوندا, التاي تۇركىلەردىڭ التىن بەسىگى بولسا, ونىڭ باسىم بولىگىنىڭ رەسەيدە جاتۋى قالاي؟ جاۋاپ تاعى دا جالقى: التاي باسقىنشىلاردىڭ تاقىمىندا كەتكەن! كەمەڭگەر قاليحان كوكەمىزدىڭ الاپات ورتكە قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاش سىندى, التايدىڭ قازاقستاندىق پۇشپاعىن ءتور التاي دەپ شىرىلداۋىنىڭ باستى سەبەبى – تۇركىلەردىڭ جەرۇيىق مەكەنى وزگەلەردىڭ مەنشىگى بولىپ كەتپەسىن, التايدىڭ ورتالىعى, ءتورى, كىندىك-ەپيتسەنترى قازاقستاندا جاتىر دەگەندى الەمگە ايگىلەۋ, تۇسىنىكتەرىنە كىرگىزۋ, قۇلاققاعىس ەتۋ ەدى. نارىق تىلىمەن سويلەسەك − التايدى سەرتيفيكاتتاۋ بولاتىن. سونى نەگە تۇسىنە الماي ءجۇرمىز؟ نەگە ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي, جەلدى كۇنگى ءبورىنىڭ ارتىنشا شۋىلدادىق؟ نەگىزىنەن, جەر-سۋلاردىڭ اتقا يە بولۋى – ءبىر عاسىردىڭ عانا شارۋاسى ەمەس ۇنەمى توقتاۋسىز, ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتاتىن كونۆەيەر سىندى ءۇردىس. ول ءۇردىس تەك ءحVىىى نەمەسە ءحىح عاسىرلارعا دەيىن عانا جۇمىس جاساپ كەلىپ, ونان كەيىن تىرلىگىن توقتاتادى دەگەن ءسوز ەمەس. ءتىپتى ءححى نەمەسە ءححىى عاسىرلاردا دا جاڭا اتاۋلار پايدا بولىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. ودان نەگە ۇركەمىز؟ وقىرالانباي, قايتا ءاپ-ادەمى, ايدىندى دا ايبىندى ات تاۋىپ بەرگەن ىسقاقوۆتاي ارۋاقتىمىزعا العىس ايتۋىمىز كەرەك ەدى عوي. ماسەلەن, اناۋ جولى شۋى مەن دۋى شىعىستى ءبىراز دۇبىرگە سالعان زىريان تاقىرىبىن الايىقشى. ول جەردىڭ زىريانوۆ كەلمەي تۇرىپ-اق قازاقشا اتاۋى بولعانى راس. الايدا ول حاتتالىپ-شوتتالماعان. جۇرە-بارا حالىقتىڭ ساناسىنان وشكەن. ەندى كەلىپ التاي اتاپ جاتىرمىز. ونىڭ بۇرىن زىريان اتالعانى ەكى ۇرپاق اۋىسقان سوڭ مۇلدەمگە ۇمىتىلادى. سول سياقتى التايدىڭ قازاقستاندىق بولىگىن ءتور التاي دەپ اتاۋعا كوشسەك, كەلەشەكتە قازاق دەگەن ۇلت بولاتىن بولسا, سول داۋىرلەردە ءومىر سۇرەتىن ۇرپاقتارىمىز: «التايدىڭ يەسى دە, كيەسى دە ءبىزبىز. نەگە دەسەڭىزدەر بىزدەر, قازاقتار, التايدىڭ تورىندە تۇرامىز!» دەپ توڭىرەكتەرىنە اسقاق قارايتىنى, كوكىرەكتەرىندە جۇدىرىقتاي جۇرەكتەرى سوعىپ تۇرعاندا التايى ءۇشىن شىبىنداي جاندارىن ساداعالايتىنى شىندىق. بىزدەر رۋحاني جاڭعىرۋدى, ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى ۇرپاقتار بويىنا وسىلاي سىڭىرسەك ەرەكشە مىقتى, ىرگەسى سوگىلمەيتىن ۇلت بولامىز, اعايىن!
الىبەك قاڭتارباەۆ,
جازۋشى-پۋبليتسيست
وسكەمەن
