بەن ك.سولومون, «نيۋ-يورك تايمس»
حەنري فاۋنتەين,
«نيۋ-يورك تايمس»
انگلياداعى رەدينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇزتانۋشىسى ماريا شاگەدانوۆا تۇيىقسۋدى تەكسەرۋگە كەلگەن. بۇل ارەكەتىن ول جيىرما جىلدان بەرى جاساپ كەلەدى. شارتاراپتاعى ەڭ ۇزاق زەرتتەلگەن مۇزدىق رەتىندە تۇيىقسۋ كليمات وزگەرۋىنىڭ الەم مۇزدارىنا اسەرىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى.
قازاقستان گەوگرافيا ينستيتۋتىنداعى ارىپتەستەرىمەن بىرگە شاگەدانوۆا الماتىدان 24 شاقىرىم سولتۇستىككە قاراي ويلى-قىرلى جولعا شىقتى.
جول كەڭەس داۋىرىنەن قالعان زەرتتەۋ ستانساسىنا بارىپ تىرەلەدى. مەكەمە تۇيىقسۋ سەكىلدى ءبىر كەزدە داۋىرلەپ تۇرعان ەدى. زەرتتەۋشىلەر مۇزدى ويىپ, ىشىندە قالدىرىلعان قۇرالدارداعى ەسەپتەردى تىركەمەكشى.
بىلتىر جازعى ەرۋ ماۋسىمىنىڭ سوڭىندا كوماندا مۇشەلەرى مۇزدىڭ بيىكتىگىن ولشەيتىن ارنايى بەلگى قالدىرعان بولاتىن. ءبىر جىلدان كەيىن ينستيتۋت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى نيكولاي كاساتكين مەن شاگەدانوۆا حانىم ەرىگەن مۇز كولەمىنىڭ وزگەرگەنىن بايقادى. ەرۋ ماۋسىمىنىڭ اياقتالۋىنا ءالى بىرنەشە اي بار ەكەنىنە قاراماستان, تۇيىقسۋدىڭ كەي بولىكتەرى ءبىر مەترگە دەيىن جۇقارىپ كەتكەن.
مۇزدىقتار عاسىرلار بويى جاۋىپ, ابدەن نىعىزدالعان قاردان قالىپتاسقان. تيان-شان تاۋىنىڭ وسى بولىگىندە ولاردىڭ قالىڭدىعى 300 مەترگە دەيىن جەتەدى. جازدا باياۋ ەرىپ, وزەن سۋىنا اينالادى. قىستا جاۋاتىن قار مەن جازدا ەريتىن مۇزدىڭ كولەمى بىردەي ەمەس. الايدا جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان ەرىگەن مۇزدىڭ كولەمى جاۋعان قاردان اسىپ ءتۇسىپ, مۇزدىقتاردىڭ جىلدان-جىلعا ازايۋىنا اكەلۋدە.
ەكى جارىم شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان تۇيىقسۋ جىل وتكەن سايىن كەمىپ, جۇقارىپ بارادى. زەرتتەۋ ستانساسى 1957 جىلى سالىنعان كەزدە تۇيىقسۋ جۇزدەگەن مەتر قاشىقتا جاتقان بولاتىن. قازىر مۇزعا جەتۋ ءۇشىن ءبىر ساعات بويى سوقپاق جولمەن جاياۋ جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. الپىس جىلدىڭ ىشىندە مۇزدىق 1 شاقىرىمعا دەيىن قىسقارعان.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى تاۋلاردا بولىپ جاتقان وقيعا شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كەزدەسەدى. گرەنلانديا مەن انتاركتيكاداعى مۇز جابىندارىن قوسپاعاندا الەمدەگى شامامەن 150 000-عا جۋىق مۇزدىقتار جەر بەتىنىڭ 500 000 شارشى شاقىرىمىن الىپ جاتىر. سوڭعى قىرىق جىلدا ونداعى مۇز قاباتى 20 مەترگە جۇقارعان.
سونداي-اق ولاردىڭ كوبى قىسقارىپ بارا جاتىر. اند تاۋلارى مەن سولتۇستىك امەريكاداعى سەڭگىر تاۋلارىنداعى شاعىن مۇزدىقتار الدەقاشان جويىلىپ كەتكەن. ءتىپتى پارنيكتىك گاز شىعارۋ كولەمى كۇرت كەمىسە دە, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى مۇزدىقتاردىڭ ازايۋىنا جەتكىلىكتى جىلۋ ءبولىنىپ ۇلگەردى.
مۇنداي جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسى تەڭىز سۋىنىڭ كوبەيۋىنە اكەپ سوعادى. ال ول ءوز كەزەگىندە سۋ ەلەكترىن وندىرۋگە اسەر ەتەدى. جويقىن تاسقىندار مەن سەلدەر پايدا بولادى. وزەندەر مەن ەكوجۇيەلەردى بۇزادى. ال مۇندا, تيان-شاندا جاھاندىق جىلىنۋ ادامدار مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان سۋعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. تۇيىقسۋ ەرىگەن سايىن جىلعالار اعىسقا اينالىپ, جەر بەتىنەن كانالدار قازىپ الادى.
تۇيىقسۋ مۇزدىعىنان اققان سۋ كەلە-كەلە كىشى الماتى وزەنىنە قۇيادى. وسى جانە باسقا دا مۇزدىقتاردان سۋ الاتىن وزەندەر قالانىڭ اينالاسىندا اعىپ جاتىر. ولار ايماقتاعى ەكى ميلليون حالىقتى اۋىز سۋمەن, سونداي-اق ەگىستىك القاپتارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
شاگەدانوۆا جانە ونىڭ ارىپتەستەرى كىشى الماتى مەن باسقا وزەندەردەگى سۋدى زەرتتەپ ءجۇر. ونداعى سۋدىڭ ءبارى ەرىگەن مۇزدان كەلمەيدى. كەي بولىگى جاڭبىر سۋىنان, قاردىڭ ەرۋىنەن جينالادى. كەي كليمات مودەلدەرىنە سۇيەنسەك, كەلەشەكتە مۇنداي جاعداي ۇلعايا ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇدان بولەك قاتقان تاۋ شىڭدارىنان, مۇزدىقتار استىنداعى مۇزدار مەن الىپ قويتاس بولىكتەرىنەن ەرىگەن سۋ دا وزەندەرگە قۇيادى.
شاگەدانوۆا جانە باسقا زەرتتەۋشىلەر وزەن قاينارىن انىقتاۋ ءۇشىن سۋدىڭ ۇلگىلەرىن ساراپتامادان وتكىزەدى. ولار اعىستىڭ قانشالىقتى وزگەرگەنىن تىركەۋ ءۇشىن اعىندى ەسەپتەيدى.
ۋاقىت وتە كەلە وزەندەردىڭ قانشالىقتى وزگەرەتىنىن بولجاۋ ءۇشىن ولاردىڭ قاينارى قايدان كەلەتىنىن انىقتاۋ ماڭىزعا يە. مۇزدىقتىڭ ەرۋى العاشقىدا اعىندى ۇلعايتۋى مۇمكىن. الايدا ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي پروتسەسس اقىرعى نۇكتەگە جەتىپ, ەرىگەن سۋ ازايا بەرەدى.
«اقىرىندا ولار قازىرگىدەي سۋمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. سوندىقتان سۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر ءۇشىن وسى اقىرعى نۇكتەگە قاشان جەتەتىنىن ءبىلۋ ماڭىزعا يە», دەيدى تسيۋريحتەگى شۆەيتساريا فەدەرالدى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىسى ماتتياس حۋسس.
ال قازاقستانداعى مۇزدىقتاردان اققان سۋ كەلەشەكتە ازايا بەرەدى. سونىمەن قاتار ورتالىق ازياداعى باسقا مۇزدىقتار دا زيان شەگەدى. اسىرەسە وڭتۇستىك ايماقتارعا جاھاندىق جىلىنۋ قاتتى اسەر ەتەدى. مۇندا ازياداعى الىپ وزەندەر باسسەينىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان سانسىز مۇزدىقتار بار. تيبەت ءۇستىرتى بويىندا, گيمالايدا, قاراقورىم قىراتتارىنداعى مۇزدىقتار سانى مىڭداپ سانالادى. ال ونداعى وزەندەرگە تاۋەلدى تۇرعىنداردىڭ سانى ءجۇز ميلليوننان اسادى. وسى جاقتان پاكىستانداعى ءۇندى, ۇندىستانداعى گانگ, قىتايداعى سارى جانە يانتسزى, وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى مەكونگ وزەندەرى باستاۋ الادى.
گەرمانيالىق كونسالتينگ كومپانيا FutureWater-دىڭ گيدرولوگى ارتۋر ليۋتتستىڭ ايتۋىنشا, ۋاقىت وتە كەلە جوعارىدا اتالعان وزەندەر دە مۇزدىقتاردىڭ شەگىنۋىنىڭ زيانىن كورەدى. ايتسە دە, ارقايسىسىنا ءارتۇرلى ۋاقىتتا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ءۇندى وزەنى قاينارىن جاڭبىر ماۋسىمىندا جينالاتىن سۋدان الاتىن گانگقا قاراعاندا, مۇزدىقتىڭ ەرۋىنە كوبىرەك تاۋەلدى.
«تاۋلاردان كەلەتىن سۋ كولەمىنىڭ شامامەن 2050 جىلدارعا قاراي كوبەيۋ ىقتيمالدىعى جوعارى», دەيدى دوكتور ليۋتتس.
ال قازاقستاندا سۋدىڭ ازايۋى كوپ ۇزاماي باستالۋى مۇمكىن. ەلدەگى فەرمالاردا سۋدى ساقتاپ, ونىمدىلىكتى ارتتىراتىن تامشىلاتىپ سۋارۋ سەكىلدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى, قارجى جانە باستاما كوپ ەمەس. الايدا قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستىسى – مۇزدىقتاردان باستاۋ الاتىن وزەندەر سۋى ازايعان كەزدە سۋدى ءتيىمدى باسقارۋ مەنەدجمەنتى قاجەت.
فەرمەر الەكسەي گورباتۋكتىڭ الماتىدان 40 شاقىرىم قاشىقتاعى قاراوي دەگەن جەردە 150 گەكتار جەرى بار. ول تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانعىسى كەلەدى. ونىڭ سۋ شىعىنىن ازايتۋعا كومەكتەسەتىنىن دە بىلەدى. سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدە اقشاسىن ۇنەمدەپ, ەگىستىگىنەن كوبىرەك ءونىم الاتىن ەدى. بىراق ءادىس – وتە قىمبات.
گورباتۋكتىڭ جاعدايى دوكتور حۋسستىڭ ايتقانىن ەسكە تۇسىرەدى. «تاۋلار مەن مۇزدىقتاردان كەلەتىن سۋدىڭ ازايۋى – باستى ماسەلە ەمەس. ەڭ نەگىزگى سۇراق سۋدى قالاي ءتيىمدى قولدانۋعا تىكەلەي قاتىستى», دەيدى ول.
ماقالانى اۋدارعان
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
«نيۋ-يورك تايمس»
