وسىلايشا اكەسىنىڭ كەڭەسىمەن وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنان بەس شاقىرىم جەردە «ەكزوتيكا قۇس الەمى» دەپ اتالاتىن جەكە شارۋاشىلىق اشۋدى قولعا الدى. قازىرگى تاڭدا ول مۇنايلى اۋدانىنداعى 2,5 گەكتار جەردە ورنالاسقان شارۋاشىلىقتا ەكزوتيكالىق قۇستاردى وسىرۋمەن اينالىسادى.
ەسەننىڭ شارۋاشىلىعى قىتاي, رەسەي جانە افريكا ەلدەرىنەن اكەلىنگەن سيرەك كەزدەسەتىن قۇس تۇرلەرىن, تۇيەقۇس, مىسىر تاۋىعى, بودەنە, قىرعاۋىل, تاۋىستىڭ ءتۇرلى تۇقىمى, ۇيرەك, تاۋىق, قاز بەن كۇركەتاۋىق جانە ءتۇرلى تۇقىمدى ءۇي قوياندارىن, سونداي-اق تۇيە وسىرۋمەن اينالىسادى.
شارۋاشىلىق كولەمى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. ەكى جىل بۇرىن بەس تۇيەقۇس باعۋمەن ىرگەسى قالانعان شارۋاشىلىقتا قازىرگى تاڭدا 1500 بودەنە, 1 مىڭعا جۋىق قاز, 30 قىرعاۋىل, تۇيەقۇستىڭ 15 ءتۇرى, جالپى 4350-دەي قۇس بار.
كاسىپتى شىرق ءۇيىرىپ كەتۋ وڭاي بولعان جوق. بۇعان ءبىر جاعىنان قۇستارعا ماڭعىستاۋدىڭ قاتال كليماتى اسەر ەتسە, ەكىنشىدەن سۋ, گاز سىندى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى ءبىراز قولبايلاۋ بولدى. اسىرەسە باستاپقى كەزدە قۇستاردىڭ دەرتىن انىقتاپ, تيىسىنشە ەمدەۋ ءىسى دە ءجوندى بولعان جوق. ارادا وتكەن ءبىر-ەكى جىلدا قۇستارمەن كۇندەلىكتى ارالاسىپ ءجۇرىپ, ولاردىڭ تۇقىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن, مىنەز-قۇلقى مەن تابيعاتىن جەتە ءبىلۋ ارقىلى شارۋاشىلىق يەسى دە, مال دارىگەرى دە ءبىراز تاجىريبە جينادى. بۇگىندە ۇيرەك-قازدارعا حاۋىز سالىنعان, بودەنەلەردى بەلگىلى ءبىر تەمپەراتۋرا ساقتالعان عيماراتتا ۇستايدى. ودان تاۋلىگىنە 800-گە دەيىن جۇمىرتقا الىپ, ساۋداعا شىعارىپ وتىر.
– تۇيەقۇستىڭ ءبىر جۇمىرتقاسى 1,5 كيلو تارتادى. قۋىرىپ تاماق قىلعاندا 16 ادامعا ازىق بولادى. اقۋىزى كوپ – 24 پايىزعا دەيىن بارادى, حولەستەرين جوق. ەمدىك قاسيەتى زور. تۇيەقۇس ءوزى 70 جىلداي ءومىر سۇرەدى. جۇگىرگەندە 70 شاقىرىممەن ءبىر ساعات بويى جىلدامدىعىن تۇسىرمەيدى. ەتى وتە پايدالى. بويى – 2,5 مەتر. سالماعى قازىردىڭ وزىندە 120-140 كيلو تارتادى. تەك ەتىنىڭ ءوزى 40-45 كيلو بەرەدى, – دەيدى شارۋاشىلىقتىڭ ۇنەمى باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, اقىل-كەڭەسى مەن كومەگىن ايامايتىن بورانباي. ونىڭ ءسوزىن كاسىپكەر ۇلى ەسەن بىلاي دەپ جالعاستىردى:
– ءىرى قۇستاردىڭ ءوسىمى تەز. ءار قۇستىڭ تاماعى ءارتۇرلى. ارپا, بيداي, قوسپا جەم, بارلىعىن قوستانايدان الامىز. اسىرەسە تۇيەقۇستىڭ كۇتىمى ەرەكشە. بىراق قىستا ساق بولۋ كەرەك. سەبەبى تۇيەقۇس مۇزعا شالىنىپ قۇلاسا, اياعى سىنادى. تەرىسى قولتىراۋىننىڭ تەرىسىمەن بىردەي – باعالى, ساپالى. ءتۇرلى اشەكەي بۇيىمدار, اياق-كيىم, كيىم-كەشەك دايىنداۋعا بولادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, تۇيەقۇستىڭ جۇنىنە شاڭ جابىسپايدى. قىرعاۋىلدىڭ 10-عا تارتا ءتۇرى بار. ىشىندە پاتشا, قىزىل التىن سياقتى كەڭ تاراعان تۇرلەرى جانە ليمون ءارى كۇمىس تۇستىلەرى دە كەزدەسەدى. جۇبىنىڭ قۇنى 10 مىڭنان باستاپ 100 مىڭ تەڭگەدەن اسادى.
شارۋاشىلىقتى تولىق مەڭگەرىپ, ءار قۇستىڭ تابيعاتىن زەرتتەپ-زەردەلەپ العان ەسەن بورانباەۆ اكەسىمەن, اعا-اپاسىمەن بىرگە الدىنا زور مىندەتتەر قويىپ وتىر.
تۋريستىك الەۋەتى زور وڭىردە ەكوتۋريزمدى دامىتىپ, سيرەك كەزدەسەتىن قۇستار مەن ءۇي جاعدايىندا باعۋعا بولاتىن ءتۇرلى قاناتتىلاردان قۇرالعان قۇستار باعىن قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى, شەتەلدىك تۋريستەر قالاعان ۋاقىتىندا تاماشالاپ, تابيعي تازا ونىمنەن ءدام تاتىپ, دەمالاتىن ورىنعا اينالدىرۋدى ماقسات ەتكەن. سونداي-اق ەتنواۋىل جوباسىن دامىتۋدى كوزدەپ وتىرعان بورانباەۆتار جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دا قولعا العان. جىلىجايدا تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى قيار مەن قۇلپىناي, قىزاناق وسىرەدى, 300 ءتۇپ جەمىس اعاشىن وتىرعىزعان. قازىر ءۇش مىڭنان استام قۇستان تاۋلىگىنە 1,5 مىڭ جۇمىرتقا الىپ, ايماقتاعى بارلىق ساۋدا ورتالىقتارىنا وتكىزۋدە. تۇيەتاۋىق, قاز, ۇيرەك پەن بودەنەنىڭ ەتى ىشكى نارىققا شىعارىلادى. رەسەيدەن يمپورتتالعان جۇمىرتقالاردىڭ باعاسى ارزان بولعانىمەن, جەرگىلىكتى حالىق وتاندىق ءونىمدى كوبىرەك الادى ەكەن.
جيىرمادان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپكەر ەسەن بورانباەۆ ساپالى, باعاسى قولجەتىمدى وتاندىق ءونىمدى مولايتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ ءۇشىن شارۋاشىلىعىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, شارۋاشىلىعىن جاڭا وي, تىڭ باستامالارمەن جان-جاقتى ۇلعايتا ءتۇسۋدى ويلايدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«Egemen Qazagstan»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
