سەكسەن دەگەن سەڭگىرگە شىعىپ جاتقان كامەل جۇنىستەگى تۋرالى ۇزىك سىر

اڭگى­مە بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ 90 جىل­­دى­عى تۋرالى ەكەن...

ەل كولەمىندە اتالىپ وتەتىن شارا ەدى عوي دەي­دى ءبىر ويىم...

ول كىسى قازاق بالاسىنىڭ رۋحى ەدى عوي دەي­مىن ىشتەي قارسىلىق ءبىلدىرىپ.

مەنىڭ تۇسىنىگىمدە بۇل كەشتە ەل ىرعىن بولۋ كەرەك ەدى. الماتىدان, استانادان اۋزىمەن قۇس تىستەگەن دۇل­دۇل­­دەرىمىز كەلەر دەپ تون پىشكەم. 

مىنا تاياق تاستام جەردەگى نۇرا­دان ۇزەڭگىلەسى ماحمەت اعا تەمىر ۇلى كە­لەر دەپ ويلاعام...شىنتاقتاسىپ جات­قان شەتتەن بۇركىت اعانىڭ ءىز­با­س­ارى كامەل اعام جۇنىستەگى كەلەدى دەپ وي­لاعام...

ويتكەنى اڭگىمە قازاق رۋحى جو­نىن­دە عوي!

بۇل قازاق ارىستارىنىڭ ەسىم­دە­رى­مەن قاتار اتالاتىن ەسىم ەمەس پە؟!.

ءارى-بەرىدەن سوڭ ارقا توسىندە «ەسەپ» پارتياسىن – ەلىن سۇيگەن ەر­لەر پارتياسىن قۇرعان تۇلعا ەمەس پە ەدى؟!

قازاق ارىستارى ۇيىستىرىپ, قازاق بالا­سىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جان الىپ-بەرىس­كەن پارتيالار از بولماعان. سولار­دىڭ ىشىندە وسى «ەسەپ» پارتيا­­­سى ۇلت مۇددەسىن بارىنەن دە جو­عارى قويعان پارتيا ەمەس پە ەدى؟!.

ەسەپتىكتەر 5 ميلليون قازاقتىڭ مۇددەسىن 250 ميلليون سوۆەتتىكتەردىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويدى!

ءبىزدىڭ ءبىر باقىتىمىز ايتباي نارە­شەۆتەن ءدارىس الدىق. ايتباي اعا ەسىمى قاراعاندىلىقتار ءۇشىن اياۋلى ەسىم­دەردىڭ ءبىرى. قازاق ءسوز ونەرىنىڭ كوم­بەسى ەدى.

ايتەكەڭ رەكتور بوكەتوۆ قۇر­مەت­تە­گەن اعالاردىڭ ءبىرى ەدى.

وتىرىپ كەلگەن ادام بولاتىن. نە ءۇشىن وتىرىپ كەلگەنىن, ارينە ءىشىمىز سەزەدى. سويتكەن ۇستازىمىز بۇركىت اعا ىسقاقوۆتى وقىتقان ەكەن!

ايتباي اعانىڭ الاششىل ءىنىسى را­ما­زان اعا دا وسى قاراعاندىدا تۇردى. اعاي­ىندى اكىمبەك, داۋلەتبەك اكىم­بە­كوۆتەر دە وسى تىزىمدە تۇردى. بۇلار دا نۇر­الىقتار ەدى. جاپپار ومىربەك, وڭاي­بەك قۇدىش ۇلى اعالارىمىز ءوز الدىنا جاتقان ءبىر-ءبىر مەكتەپ ەدى-اۋ!.. بۇل كىسىلەر قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىنان ەدى.

ءوزىم تۋىپ-وسكەن شەت توپى­را­عى­نان ەشكىمنىڭ شىقپاعانى قال­اي دەپ جاسىپ جۇرەمىن. ءبىر رەتىندە وسى ويىم­­دى ايتباي اعاعا جەتكىزگەم. بالە, دەگەن اعامىز, ءجۇسىپ التايباەۆ, قاجى­مۇ­حاممەد احمەتوۆ اعالارىڭ بار ەمەس پە دەگەن, ءوزىڭ ارالاسىپ جۇرگەن زەي­نوللا, كامەل, رىمقۇل اعالارىڭ بار ەمەس پە دەگەن, ءبىر قۇدىقتىڭ سۋىن ىش­كەن مۇرات, ءسابيت اعالارىڭ بار ەمەس پە دەگەن.

جانىم سەمىرىپ قويا بەرگەن.

كامەل اعامىزبەن دە توپىراعىمىز ءبىر. اعامىزدىڭ ەسىمىن سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ەستىدىم. سول جىلدارى مەكتەبىمىزگە ءسابيت ادامينوۆ ەسىمدى جاس مۇعالىم كەلگەن. سويلەگەن قارا ءسوزىنىڭ ءوزى ولەڭگە بەرگىسىز توگىلىپ تۇرعان ءىشى-سىرتى بىردەي اعالارىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. ول كىسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەنىمىزدى كىتاپتان تاپپاۋشى ەدىك. ءسابيت مۇعالىم ەسىمى اتالعان جەردە ۇلكەندەر جاعى ءبىر ءتۇرلى ايتىپ وتىرعان سوزدەرىنەن جاڭىلىپ قالاتىن. كەيىن بىلسەك وقۋعا تىيىم سالعان «سابەت وكىمەتىنىڭ» جاۋى اتانعان نارمانبەت اقىننىڭ وزىنەن ديپلوم قورعاعان ەكەن.

ول كىسىنىڭ ايتۋىندا زەينوللا, كامەل, رىمقۇل اعالارىمىز دا اقىن ەكەن. ولار دا نارمانبەت اقىنشا ولەڭ جازىپتى. سول ولەڭدەرى وكىمەتكە جاقپاعان...

مەنى ايتباي اعاعا جاقىنداتا تۇسە­­تىن وسىنداي ەسىمدەر, ارينە. بىرە­ۋىن بىلسەم, بىرەۋىن بىلمەي جاتام. تۇپ­تەپ سۇراۋدىڭ ءجونىن تابا ال­ماي­مىن. ويتكەنى ول كىسى دە بۇل تا­قىرىپ­قا بارا بەرمەيدى. ايتباي اعا­مىز ماحمەت تەمىر ۇلىن دا وقىتقان ەكەن.

ايتباي اعامىز كارىم ساۋعاباي اعانى دا وقىتقان ەكەن.

سول اعامىزدىڭ ءدارىسىن تىڭ­دا­عان­ى­مىزدى وزىمىزگە دارەجە كورەمىز, باقىت سانايمىز.

ايتباي اعا ء«ۇندىستان ۇرانىن» اسىقپاي بابىمەن جاتقا وقيتىن.

ال بىزدەر بولساق ىشتەي ىلەسىپ وتىرار ەدىك.

ۇستازى­مىز ء«ۇن­دىس­تان...» دەپ اۋزى­ن اشا بەر­گەندە, بىزدەر «قازاق­س­تان­­دى» قويىپ ۇلگەرەتىنبىز-ءدى.

«اعىلشىننىڭ ق ۇلىسىڭ» دەگەنشە ءبىز «ەۋروپانى...» دا اتتاپ ءوتىپ, «رۋسيانى...» قويىپ ۇلگەرەر ەدىك.

اسىرەسە:

و, ءۇندىستان, ۇلىسىڭ,

تۋدى بۇگىن ۇلى سىن!

ويات, تۇرعىز ۇيقىدان,

ۇلدارىڭنىڭ ءتىرىسىن!.. –

دەگەن جولدار وقىلعاندا ىشىمىزگە يت ءتۇسىپ كەتكەندەي قىڭسىلاپ قالار ەدىك.

بىزدەر دە ەل تاني باستاعان, جەر تاني باستاعان, كوشباسشى اعالاردى ىز­دەي باستاعان جيىرما دەگەن جاسى­مىز­­عا جەتىپ قالعانبىز. ءبىزدىڭ جاسى­مىز­دا اعالارىمىز ورىس ورمانىنا اعاش ارالاۋعا اتتانىپتى. ال بىز­دەر قاراعاندى قالاسىندا قازاقشا سوي­لەۋگە جاراماي پۇشايمان بولىپ جۇردىك.

كەڭەستىك قىزىل ماشينا كامەل جۇنىس­تەگى, زەينوللا يگىلىكوۆ اعا­لا­رىمىزعا كەلگەندە باسىن ماڭدايشا ۇر­عىزعان شالقۇيرىقتاي قالت توق­تا­عان جوق پا؟ ساياسي ايىپتاۋ تاعىپ قاراعان­دىنىڭ ازاتتىق بەسىگى ەكەن­دى­گىن مويىندادى.

كارىم ساۋعاباي, ماقسىم ومار­بەكوۆ, رىمقۇل سۇلەيمەنوۆ, ناري­مان ىسقاقوۆ (بۇركىت اعانىڭ ءىنى­سى), ەرعالي ەسىمعاليەۆ, ءسابيت ادامي­نوۆ, تولەۋبەك تۇرىسبەك ۇلى اعا­لار رەپرەسسيالىق جازالاۋلارعا ۇشى­رادى. وسىلايىنشا قىزىل يمپەريا­نىڭ ءوزى قاراعاندىدا ازاتتىق مەكتە­بى­نىڭ بارلىعىن مويىندادى!

قىزىل سوت ساياسي ستاتيا قويۋعا ءماج­بۇر بولدى!

بۇل قايداعى ءبىر ۇشتىكتەردىڭ قاۋ­لى­­سى, بولماسا شەشىمى ەمەس ەدى!

بۇل قاھارلى كگب-نىڭ ۇكى­مى ەدى.

ەندى سول ۇكىمگە كوز جۇگىرتەلىك.

ءجۇنى­سوۆ كا­مەل (جۋنۋ­سوۆ كا­مەل), 1939 جى­لى تۋعان, قا­زاق. تۋ­عان جەرى: قارا­عاندى وبل., شەت اۋد. ءبى­لىمى: ورتا. تۇتقىندالعانعا دەي­ىنگى تۇر­عان جەرى: قاراعاندى وبل., شەت اۋد., اقسۋ-ايۋلى كەنتى. شەت لكجو اك. كىم جانە قاشان تۇتقىندادى: 17.12.1962 ج., قاراعاندى وبل. كگبب. كىم جانە قاشان سوتتادى: قاراعاندى وبلسوتى, 29.03.1963 ج. باپ: 58-10 رسفسر قك, باس ەركىن 3 جىل­عا ايى­رىپ, جازاسىن ەتل وتەۋ­گە كەسىل­گەن. اقتالعان كۇنى جانە اقتا­عان ورگان: 05.05.1993 ج., قازكسر پرو­كۋر­ات­ۋ­­راسى. ءىستى توقتاتۋ سەبە­بى:1993 جىلعى 14 ساۋىردەگى قر زاڭى.

يگىلىكوۆ زەينوللا (يگليكوۆ زەي­نول­لا), 1937 جىلى تۋعان, قازاق. تۋعان جەرى: قاراعاندى وبل., قاراعاندى ق. ءبىلىمى: ورتا. تۇتقىندالعانعا دەيىنگى تۇرعان جەرى: قاراعاندى وبل., شەت اۋد., اقسۋ-ايۋلى كەنتى. كىم جانە قاشان تۇتقىندادى: 11.12.1962 ج., قاراعاندى وبل. كگبب. كىم جانە قاشان سوتتادى: قاراعاندى وبلسوتى, 29.03.1963 ج. باپ: 58-10 رسفسر قك, باس ەركىن 3 جىلعا ايىرىپ, جازاسىن ەتل وتەۋگە كەسىلگەن. اقتالعان كۇنى جانە اقتاعان ورگان: 05.05.1993 ج., قازكسر پروكۋراتۋراسى. ءىستى توق­تاتۋ سەبەبى: قىلمىستىق قۇرامى بول­ما­عان­دىقتان.

بۇل ۇكىمدى دە قولعا ازەر تۇسىر­گەن­بىز.

ايتارى جوق, قولىمىزداعى قاعا­زى­­مىز ءوزى سويلەپ تۇر ەدى.

اسىل اعالارىم ءبىر كۇندە ۇس­تال­عان, ءبىر كۇندە سوتتالعان, ءبىر كۇندە اقتالعان...

ولاردىڭ سوڭىنان باقىلاۋ قو­ي­ىل­دى, ءۇش ءارىپتىڭ باقىلاۋىندا بولدى. 

كامەل اعامىزدىڭ ەسىمىن بىل­گەنى­مە جارتى عاسىر ۋاقىت بولسا, ونىڭ شيرەك عاسىرىندا اعا-ءىنى بولىپ ارالاستىق. اعامىز ازاتتىق تاقى­رى­بىنا اڭداپ بارادى. قازىر ويلاپ وتىرسام, بىرەۋگە زيانىم ءتيىپ كەتەر مە ەكەن دەپ اۋزىن بۋادى ەكەن عوي. 

بۇگىندە كامكەڭمەن ارالاس-قۇ­ر­الاس­تىعىمىز ۇزىلگەن ەمەس. مەن جەتەلەيمىن. ول كىسى جەتەككە كون­بەي­دى. ۇزەڭگىلەستەرى قاتارىنان تەك زەينوللا اعانىڭ ەسىمىن اتار ەدى. قالعانى تابۋ! 

ءتىپتى رىمقۇل اعانىڭ دا ەسىمىن اتاي قويمايدى.

وسى جايتتى رىمقۇل سۇلەيمەنوۆ اعامنىڭ وزىنەن سۇراعام. بۇل كىسىگە ەركىندەۋ كەلەتىنىم اتالاسپىز, ونىڭ ۇستىنە بىرگە قىزمەت ىستەدىك. اقادىر اۋدانىندا. ول كىسى باس رەداكتور, مەن ورىن­باسارى بولدىم.

بۇل دا ءبىر ايتىلماي كەلگەن اڭ­گى­مە ەدى. سونى ايتۋدىڭ رەتى ەندى كەل­گەن سىندى. سونىمەن مەن نە سۇرا­دىم, اعام نە ايتتى؟!

...زەينوللا اعاڭ ءبىرىنشى بولىپ ۇستالدى. ەكىنشى بولىپ قاقپانعا كا­مەل ءتۇستى. مەنىڭ دە ءتۇسۋىم كا­دىك ەدى. مەنى قۇتقارىپ جىبەرگەن كا­مەل ەدى. مەن بولسام ەرعالى, تو­لەۋ­بەك­تەردى قۇلاقتاندىرىپ ۇلگەردىم. زەي­نول­لا­نىڭ دا كامەلدى قۇتقارۋىنا بولاتىن ەدى عوي. مىنە, اڭگىمە قايدا؟!

شىن مانىندە, زەينوللا دا, كامەل دە ءوز سوزدەرىنە بەرىك بولدى. ءبىزدى ءسى­بىر­دىڭ ورمانىنان امان الىپ قالدى.

بۇل اعالارىڭ ورىس ورمانىنان امان-ەسەن ورالدى. قۋدالاۋ كورگەنىمەن بۇيىرعان نانىن تاۋىپ ءجۇردى. زەينوللادان گورى كامەلدىڭ سوقپاعى وزعىنداۋ بولدى. باسشى قىز­مەتتەرگە ىلىكتى. كىتاپتارى شىعىپ جات­تى. مىنە, وسىنى قايسىبىر زامان­داستارىمىز كورە المادى. سوڭ­دا­رى­نان ءسوز ەرتتى. ءتىپتى كامكەڭ وتىر­عان ادامعا ۇقسامايدى دەگەن اڭگىمە دە شىعاردى.

كامكەڭنىڭ كەۋدە قاققانىن كور­گەن ادام بولا قويماس. الگىندەي سە­بەپتەرمەن ءوزىن قوڭىر ۇستايدى. جو­عا­رىدا ايتقان كەشكە ماحمەت اعام دا, كامكەڭ دە كەلمەدى. سەبەپ بىرەۋ. بىرەۋگە زيانىمىز ءتيىپ كەتەر مە ەكەن دە­گەن شەگىنشەك.

سول قوڭىر تىرلىگىمەن دە كامكەڭ­نىڭ بىتىرگەن شارۋاسى شاش-ەتەكتەن. ونداعان تاريحي تۋىندىلار بەردى. ونىڭ اراسىندا قاليحان ىسقاق اعامىز جوعارى باعالاعان «ەدىگە» رومانىنىڭ ورنى ءبىر بولەك بولسا كەرەك. شورتانباي جىراۋدىڭ اكا­دە­ميا­­لىق جيناعىن ءتۇزدى. ەل, جەر تاريحى­­نان تۇزگەن شەجىرە كىتاپتارى ءبىر توبە. ارۋاقتى بابالاردىڭ ماڭ­گى­لىك بەسىكتەرىن تاۋىپ, بەلگى قويۋداعى ەڭبەگى دە ايتۋلى دۇنيە. ارقانىڭ شەرت­پە كۇي شەبەرلەرىنىڭ گالەرەياسىن جاسادى, ەل قولىنداعى دومبىرالار ۇلگىلەرىن جيى­س­تىردى.

ەندى...

اعامىزدىڭ الدىندا ۇلكەن شارۋا تۇر. ازاتتىق اڭسار, ازاتتىق مۇرات تۇلعالارىنىڭ گالەرەياسى. ول رومان بولا ما, ول ەسسە كىتابى بولا ما – انى­عى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن تۋىندىمىز بو­لادى دەپ ويلايمىن.

ورىستىڭ سولجەنيتسىنى بولعاندا قازاقتىڭ جۇنىستەگىسى نەگە بولمايدى؟

اعامىز بۇگىندە سول شەت اۋدانىندا ءجۇرىپ جاتىر. قوڭىر تىرلىگىنەن اجى­راي قوياتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ونىڭ وزىندە بايىنان. قوڭىر بولعاندا باي­قوڭىرى. قانىق قوڭىر.

بۇركىت اعانىڭ باۋىرى ناريمان ىس­قاقوۆ اعامىز دا ۇلتجاندى تۇلعا ەدى. سول اعامىز ايتىپ وتىرۋشى ەدى:

– بۇركىت اعام ارمانىن وزىمەن بىرگە الا كەتتى, – دەپ.

جوق, مەن بىلسەم ول كىسىنىڭ ارمانى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. كەرەكۋدەن اتويلاپ نىعمەت احمەتوۆ, ارمان قاني, قاراعاندىدان ەسەن وتەنوۆ, بولات دۇيسەنباەۆ سىندى ازاتشىل, الاششىل باۋىرلارىمىز شىقتى.

وتكەنى­مىزگە قۇرمەت جاسا­ساق ۇلت تۇل­عا­­­لارىنا جاس­ايىق. بۇر­كىت ىس­قا­قوۆ باستاعان ماحمەت تەمىر­ ۇلى­­نا, جاپپار ومىر­بەككە, كارىم ساۋ­عا­باي­عا, رىمقۇل سۇلەيمەنگە, زەينوللا يگى­لى­كوۆكە, كامەل جۇنىستەگىنە جاسا­يىق.

بىزدە ۇلت ۇرانشىسىنىڭ اتاۋلى كۇنى جوق. الايدا ول دا قولدا تۇرعان شارۋا ەمەس پە؟ سول ايادا ماحمەت اعان­ىڭ كۇندەرىن وتكىزەيىك. زەينوللا, كا­رىم اقىنداردىڭ ۇلت ۇيىستىراتىن ولەڭدەرىن وقيىق. رىمقۇل سۇلەيمەن وقۋلارىن ۇيىمداستىرايىق!

ايتا بەرسەك اڭگىمە كوپ.

سونىڭ ەڭ باستىسى جاستار جۇرە­گىن­دە جۇرگەن كامەل اعامىزدىڭ ەڭبەگىن لايىقتى باعالاپ, قۇرمەت كورسەتۋ بولماق. 

تورەحان مايباس, جازۋشى

قاراعاندى