«ششۋچە ءسۇت زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ بورداقىلاۋ الاڭى زەرەندى اۋدانىنىڭ مالىك عابدۋللين اتىنداعى اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. كاسىپورىن «كازبيفف» كومپانياسىنىڭ قۇرامىندا. جالعىز بورداقىلاۋ الاڭى عانا ەمەس, ءتول الۋ, الىنعان ءتولدى ءوسىرىپ جەتكىزۋ, ونىڭ جەمشوبىن دايىنداۋ ساتىلاي ۇيىمداستىرىلعان. ءبىرجان سال اۋدانىنداعى ماماي اۋىلىندا 4600 باس انگۋس جانە گەرەفورد تۇقىمدى انالىق مال باعىپ, ودان ءتول الىپ وتىرسا, بورداقىلاۋ الاڭىنان جونەلتىلگەن مالدى قابىلدايتىن ششۋچە قالاسىندا ورنالاسقان ەت وڭدەيتىن كاسىپورنى بار. وسى كاسىپورىندا وڭدەلگەن ساپالى ەت استانا قالاسىنا جەتكىزىلەدى. سەرىكتەستىك الداعى ۋاقىتتا ونىمدەرىن تاياۋ شەتەلدەرگە شىعارۋدى مەجەلەپ وتىر. ەت وڭدەۋ كاسىپورنىندا وتكەن جىلى ءوندىرىستى كەڭەيتۋ ماقساتىندا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل ارادا ەل ۇستىنەن كۇن كورەتىن ەشبىر دەلدال جوق. بار شارۋانىڭ ساباقتاسا دامۋى – ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تىم قىمباتتاپ كەتپەۋىنە يگى اسەرىن تيگىزۋدە.
بورداقىلاۋ الاڭىنا بۇزاۋلار 200-250 كيلو سالماقپەن جەتكىزىلەدى. ءوزىمىز كورگەندەي, الاڭ بىرنەشە بولىككە بولىنگەن, جاس شاماسى جانە سالماعىنا قاراي بۇزاۋلار جەكە باعىلادى. بورداقىلاۋ الاڭىندا ءار مالدىڭ ورتاشا سالماعى 500-550 كيلوعا جەتكەن كەزدە ەت كومبيناتىنا جونەلتىلەدى. ناتيجەسىندە ەلوردانى ساپالى ءارى ارزان ەت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە زور ۇلەس قوسۋدا.
مال ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قارا مال 18 ايدىڭ ىشىندە 400 كيلودان استام سالماق جيناپ, ەت كومبيناتتارىنا تاپسىرىلۋى ءتيىس ەكەن. ودان ۇزاق, 20 نەمەسە ودان كوپ اي باعىلاتىن بولسا, وزىندىك قۇنى شارىقتاپ كەتەدى. ويتكەنى وسى ارالىقتا قانشاما جەمشوپ قاجەت ەمەس پە؟ ال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ تيىمدىلىگى, وندا بىرىنشىدەن, ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال باعىلادى. بۇل مالدىڭ ارقايسىسى وسى 18 ايدىڭ ىشىندە 500 كيلودان استام سالماق جينايدى. ەگەر جەرگىلىكتى تۇقىمنىڭ تىرىلەي سالماقتان شىعاتىن ەت كولەمى 45 پايىزدى قۇراسا, اسىل تۇقىمدى مال 55 پايىز ءونىم بەرەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مالدىڭ تىرىلەي سالماعىنىڭ جارتىسىنان استامى ساپالى ەت.
– ەت ءوندىرۋدىڭ قىر-سىرى وتە كوپ. ءبىزدىڭ اسىل تۇقىمدى مالىمىز قىسى-جازى اشىق شارباقتا باعىلادى. انگۋس جانە گەرەفورد تۇقىمدارى سۋىققا وتە شىدامدى. ارقانىڭ اقىرعان ايازىندا دا, بوران-شاشىنىندا دا وسىلاي تۇرا بەرەدى. ەسەسىنە تابەتى ارتا تۇسەدى. بۇل – شەتەلدىك تاجىريبە, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دانيار كەنجەعۇلوۆ. – قانشالىقتى شىدامدى, كونتەرىلى بولعانىمەن, ۆەتەرينارلىق قىزمەت جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. ءار كۇن سايىن باعىمداعى مالدى ۆەتەرينارلار قاتاڭ قاداعالايدى. بۇگىن مىنە, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەكپە ەگىپ جاتىرمىز.
سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بۇل سالاعا كەزدەيسوق كەلگەن كىسى ەمەس. سەرىكتەستىك باسشىلارىنىڭ بارلىعى شەتەلدە ءبىلىم العان, وزىق تاجىريبەنى مەيلىنشە يگەرگەن, ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن ازاماتتار. دانيار كەنجەعۇلوۆ تا اۋستراليادا اگروبيزنەستى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا ەكى جىل ءبىلىم العان. پىكىرلەرى دە قىزىق. ماسەلەن, ول قازاقستاندىق ەت وندىرۋشىلەردىڭ تالاي جيىنىنا قاتىسقانىن, سول جيىنداردا تەك نەسيە مەن سۋبسيديا ماسەلەسى عانا كوتەرىلەتىنىن ايتادى. الەمنىڭ ءبىراز مەملەكەتىن ەت ونىمدەرىمەن جارىلقاپ وتىرعان اۋستراليادا مۇنداي جيىنداردا وتە اۋقىمدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلادى ەكەن. مىسالى, الەمدىك نارىقتا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى جويۋ جولدارى. اۋستراليانىڭ ءوزى الەمنىڭ اقش, قىتاي, جاپونيا, كورەيا, مالايزيا ءتارىزدى 11 مەملەكەتىمەن ەركىن ساۋداعا كەلىسىم جاساسا دا, بۇل تاقىرىپ باسىم باعىتقا يە. سەبەبى كەلەسى كەزەكتە گونكونگ, يندونەزيا, ءۇندىستان ءتارىزدى مەملەكەتتەر تۇر. حالىقارالىق نارىقتا زەرتتەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, قىرۋار قارجى ءبولىپ وتىرعانى سول. ولاردىڭ بۇل تالپىنىستارى ناتيجەسىز دە ەمەس. قازىرگى كۇنى وسى مەملەكەتتىڭ ەت وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى ونىمدەرىن ساتۋعا 600 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە شارت جاساعان. ونىڭ 180 ميلليونى – ينۆەستورلاردىڭ ەنشىسىندە. فەرمەرلەرىنە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتاردى ءىزىن سۋىتپاي جەتكىزىپ وتىرادى, ونىمدەرىن شەتەلدە جارنامالاۋعا باسا كوڭىل بولەدى. وسىلايشا قىرۋار تابىس تاۋىپ وتىرىپ, ءبىز نازار اۋدارا بەرمەيتىن ماسەلەلەرگە دە كوڭىل بولۋدە. باعىمداعى قارا مالدان ەكولوگياعا زياندى مەتان گازى بولىنەدى. سوندىقتان ولار قازىر مال باسىن كوبەيتۋگە ەمەس, قولدا بار مالدان مولىراق ءونىم الۋعا تىرىسۋدا. شەتەلدىكتەر شارۋانىڭ العا باسۋى ەڭ الدىمەن كادردىڭ دايىندىعىنا بايلانىستى ەكەندىگىن دە جاقسى بىلەدى.
بىزدە كەرىسىنشە مال جايىن جاقسى بىلەتىن, حالىقتىق تاجىريبە مەن الەمدىك وزىق تەحنولوگيانى يگەرگەن مامان تۇگىلى, تەحنيكا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن مەحانيزاتور تابۋ قيىن ەكەن. جاستار كوپ تۇراقتامايدى. بىرەر اي جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن اۋدان نەمەسە وبلىس ورتالىعىنا كەتىپ قالادى.
– سۋ ىشكەن قۇدىعىمىزعا تۇكىرمەسەك تە, وسىلاي ايتۋعا تۋرا كەلەدى, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. – ارينە حالىققا توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. تەك جاستاردىڭ بويىنداعى كۇش-قۋات, ىنتا-ىقىلاس جالىنداپ تۇرماعان سوڭ قيىن ەكەن. قازىر «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەيتىن زامان ەمەس قوي. ءبىزدىڭ كاسىپورىندا جۇمىس ىستەمەسە دە, ءوز تىرلىكتەرىن قاۋزايتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟!
بورداقىلاۋ الاڭى مامايداعى اسىل تۇقىمدى تابىننىڭ تولىمەن تولىقتىرىلادى. جەرگىلىكتى جەردەگى مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى قارا مالدىڭ سىڭىرە بۋدانداستىرىلعان ءتولى دە سەپ. مال ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, جەرگىلىكتى تۇقىم اسىل تۇقىممەن بۋدانداستىرىلعان كەزدە ءتورتىنشى ءتولى تازا قاندى اسىل تۇقىمعا اينالادى. بۇل جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن وتە ءتيىمدى. ماسەلەن, تۇقىمى ازىپ كەتكەن جەرگىلىكتى قارا مالدى قانشاما شىعىن شىعارىپ ەكى جىل باققاندا, 250-280 كيلوعا ارەڭ جەتەدى. ال اسىل تۇقىممەن بۋدانداستىرىلعان سوڭ ەڭبەكتەرى جاناتىندىعى انىق. ماسەلەن, بورداقىلاۋ الاڭى جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنان ءوز تالاپتارىنا ساي كەلەتىن بۇزاۋدى ساتىپ العان كەزدە تىرىلەي سالماعىنىڭ ءار كيلوسى ءۇشىن 650 تەڭگە تولەماقى تولەيدى. وعان مەملەكەت تاراپىنان ءار كيلوعا 200 تەڭگە سۋبسيديا تولەنەتىنىن ەسكەرسەڭىز, شارۋا قوجالىعى ۇتىپ شىعادى. سوندا تىرىلەي سالماقتىڭ ءار كيلوسى 800 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە اينالادى. ال الىپساتارلار اۋىلدان قارا مالدىڭ تازا ەتىن وسى سوماعا الىپ جاتىر. مىنە, وسىلاي ەسەپتەگەندە بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرىلعان ءتولى ءۇشىن ەكى ەسە پايدا تابادى.
اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ قولىندا 6381 باس قارا مال بار. «بەكقوجا», «جايساڭ», «اينۇر», ء«ابىلحان» ءتارىزدى شارۋا قوجالىقتارى مال باسىن كوبەيتۋدە. وسى باعىمداعى مالدى تەگىس اسىلداندىرسا وڭ بولار ەدى. دەمەك, كومپانيا قۇرامىنداعى بۇل ۇجىمنىڭ اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە سەپتىگى ءتيىپ جاتىر دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.
شارۋا قوجالىعى باعىمىنداعى ون باس سيىردان ون بۇزاۋ الدى ەكەن دەلىك. كوكتەمدە تۋعان بۇزاۋدى كۇزدى كۇنى بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرىپ جىبەرسە, قىسقى ماشاقاتىنان قۇتىلار ەدى. بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ باسىمدىعى – ونداعى مال ازىعىنىڭ ارتۇرلىلىگى مەن مولدىعى. شارۋا قوجالىعىندا ونداي مۇمكىندىك جوق قوي. ولاردىڭ قولىندا سابان مەن ءشوپ قانا بار. جەمدى تابا السا عانا بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە باعاسى دا شارىقتاپ تۇر. دەمەك, ەڭ ىڭعايلىسى – قارا مالدى بىرتىندەپ اسىلداندىرىپ, بۇزاۋ كۇيىندە تاپسىرۋ. بورداقىلاۋ الاڭىنداعى قارا مالدىڭ ارقايسىسى تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن ءبىر كيلو سالماق قوسۋدا. مۇنداي كورسەتكىش جەرگىلىكتى مالساق قاۋىمنىڭ تۇسىنە دە ەنبەيدى.
بۇل اراداعى ءبىر ماسەلە, توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ءالى دە جەتە ءمان بەرمەي وتىرعاندىعى. ياعني, وزدەرىنىڭ الدىنان اشىلعان مۇمكىندىك قاقپاسىن كورە الماۋدا. ءبىز وسى جايدى ناقتىلاپ بىلمەك بولىپ بورداقىلاۋ الاڭى ورنالاسقان مالىك عابدۋللين اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جاننا ابىلقاسوۆاعا ساۋال قويعان ەدىك. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدارى بىرەر ازامات تالپىنىس جاساعانعا ۇقسايدى. ۋاجىنەن ۇققانىمىز, الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنى مىقتاپ نازارعا الۋ كەرەكتىگى. ال سەرىكتەستىك بۇل ورايدا ارنايى باعدارلاما قابىلداعان. اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى جالعا بەرەدى. جەكە شارۋاعا ەمەس, توپتاسقان شارۋا قوجالىقتارىنا. جالعىز-اق تالاپ – بۋدانداستىرىلعان تولدەرىن بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرۋى كەرەك. جوعارىدا ءبىز ايتقان مال باققان قاۋىمعا وتە ءتيىمدى باعامەن. سوندا ەكى جاق تا ۇتىسقا شىعادى.
كاسىپورىن وتكەن جىلى ءۇش ەڭبەككەرىنە ءۇي سالىپ بەرگەن ەكەن. بيىل تاعى 4-5 ءۇيدى ساتىپ الىپ جوندەپ, مالساق قاۋىمنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋدى مەجەلەپ وتىر. اۋىلداعى ورتا مەكتەپكە, قارتتارعا قولۇشىن بەرىپ تۇرادى. الاڭدا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جەمشوبىنە, وتىن-سۋىنا قارايلاسادى. بۇل دەگەنىڭىز تۇپ-تۋرا جارتى اۋىل. قىستا جول تازالاۋدى دا ءوز مىندەتتەرىنە العان.
وسىلايشا ءىس وڭ جولعا قويىلعاننان كەيىن بورداقىلاۋ الاڭىنا بەرەكە ءبىتتى.
بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
اقمولا وبلىسى
