كەيبىر ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا قازاقستاندا 1991 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلداناتىندار سانى 42 مىڭ ادام بولسا, 2014-2015 جىلدارى بۇل كورسەتكىش 19 مىڭ ادامعا دەيىن تومەندەدى.
ال قازىرگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر «قازاقستاندا 8000 عىلىممەن شۇعىلداناتىن ادام بار» دەيدى, ونىڭ 1000-ى – جاس بۋىن وكىلدەرى. دۇنيە جۇزىندە ءاربىر 1000 ادامنىڭ بىرەۋى عالىم, ال قازاقستاندا 2500-ءدىڭ بىرەۋى عانا عالىم. بۇل – وتە تومەن كورسەتكىش. ارينە عالىمنىڭ سانى عىلىم ساپاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ەمەس. عالىمنىڭ دەڭگەيى مەن ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى دۇنيەجۇزىلىك اتاقتى جۋرنالدارعا شىققان ماقالالارىمەن, سول ماقالالارعا باسقا عالىمداردىڭ سىلتەمە جاساۋ سانىمەن باعالانادى.
ماڭىزدى ماسەلە – عىلىمنىڭ پايداسى, باسقاشا ايتقاندا ونىڭ حالىققا, ەلىمىزگە, شارۋاشىلىعىمىزعا اكەلەتىن پايدالى اسەرى, ياعني, ەنگىزەتىن جاعىمدى جاڭالىعى. بۇل جونىندە ءبىز الەمدە 61-ورىندامىز, پاتەنت الۋ بويىنشا بىزدەگى كورسەتكىش دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەن 24 ەسە تومەن.
ەكىنشى جاعىنان عىلىم – بيزنەس ەمەس. ماسەلەن, وزىڭىزگە ۇناعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اقشاڭىزدى بەرە سالىپ, كرانداعى سۋمەن جۇرەتىن اۆتوكولىك الا المايسىز.
عىلىمنان جاڭا ءارى جاقسى ناتيجە الۋ ءۇشىن زەرتتەۋشىلەر قاتارى كوپ بولۋى كەرەك. سوندا باسەكەلەستىك ارتىپ, كوپتىڭ بىرەۋى زەرتتەۋگە قىزىعا كىرىسسە, الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتۋ كەزىندە عىلىمدا جاڭالىق جاسالۋىنىڭ ىقتيمالدىعى ارتادى. دەمەك, ساننىڭ ساپاعا اينالۋى ءۇشىن عالىمدار سانى ارتا ءتۇسۋى ءتيىس. عىلىمدا «كوپ اقشا بەرەمىن, 2-3 جىلدا جاڭالىق اش» دەپ كەسىمدى تۇردە ايتۋعا بولمايدى. بەرەتىن ونىمدىلىگى وتە تومەن, قاراجاتى جەتىمسىز, قاتارى تىم سيرەك عالىمدارمەن عىلىمدى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە, ونى قۇردىمعا جىبەرىپ الۋىمىز بەك مۇمكىن.
وركەنيەتتى ەلدەردە عالىمدار ەڭ جوعارعى زياتكەرلىك توپ سانالادى. ولارعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلەدى. سونىمەن بىرگە عالىمنىڭ ەڭبەگى دە جوعارى باعالانادى. جالپى, مەملەكەتتىڭ عىلىمعا دەگەن كوزقاراسى ونىڭ ءىجو-ءنىڭ عىلىمدى دامىتۋعا بولىنەتىن قاراجاتىنىڭ پايىزدىق دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. عىلىمعا ەڭ كوپ قاراجات بولەتىن يزرايل – 4,6%, شۆەتسيا – 4%, جاپونيا – 3,4%, اقش – 2,7%, گەرمانيا 2,5%. ال رەسەيدە – 1,25% بولسا, قازاقستاندا بار بولعانى 0,2%, كەيدە ودان دا از ءبولىپ كەلەدى.
قازىرگى كەزدە عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقى مولشەرى وتە تومەن. عىلىمنىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ, جاستاردى عىلىمعا تارتۋ ءۇشىن عالىمنىڭ ايلىق جالاقىسىن اناعۇرلىم كوبەيتۋ كەرەك.
باسقالارمەن سالىستىرمالى تۇردە ساراپتاساق, بىزدەگى عىلىمنىڭ دامۋىنا جۇمسالاتىن قارجى ونىڭ دامۋىنا ەمەس, جويىلۋىنا باعىتتالعان سەكىلدى كورىنەدى. حالىقارالىق اكادەميالىق كەڭەستىڭ ۇيعارىمى بويىنشا مەملەكەتتىڭ عىلىم سالاسىنا بولەتىن قارجىسى ءىجو-ءنىڭ 1,5 پايىزىنان ارتىق بولسا عانا عىلىم داميدى ەكەن. وسىعان قاراپ-اق, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن باعامداي بەرىڭىز.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامىعان ەلدەردىڭ اسا ماڭىزدى باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعى – ءبىلىم, عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار. سوندىقتان ەلىمىزدە دە عىلىم دامۋىنىڭ جاڭا دەڭگەيىنە تۇبەگەيلى شىعۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن ەلىمىز جوعارعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋى ستراتەگياسىن (عتدس) جاساۋى كەرەك. بۇل ماڭىزدى قۇجاتتىڭ جوباسىن عالىمدار, عىلىمي مەكەمەلەر, ينجەنەرلەر, تەحنولوگتار جانە عىلىم جاناشىرلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ەگجەي-تەگجەيلى كەڭىنەن تالقىلاعاننان كەيىن پرەزيدەنت بەكىتىپ, قابىلداۋى قاجەت. وسىنداي عتدس الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ (اقش, جاپونيا, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرى جانە ت.ب.) بارىندە قابىلدانعان. ونى قابىلداعان ەلدەردىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ ستراتەگياسى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىمەن ءبىر دەڭگەيدە تۇرادى. ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ ستراتەگياسى ازىرلەنبەگەن جانە قابىلدانباعان. عتدس قابىلداۋ قاجەتتىلىگى قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كوپتەگەن باعدارلامالىق قۇجاتتارمەن نەگىزدەلەدى.
رەسەي ەلى مۇنداي ماڭىزدى قۇجاتتى كەڭىنەن تالقىلاپ, 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قابىلداعان. ولاردا عتدس قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ديناميكالىق جانە ۇدەمەلى عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ قاجەتتىلىگىنىڭ ىرگەلى سەبەپتەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتەتىن سانكتسيالاردىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى دا نەگىزدەلگەن.
قازاقستاننىڭ عتدس ازىرلەگەن كەزدە, باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرگەنىمىز ءجون جانە قازاقستاندىق ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, زەرتحانالارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جەتەكشى عالىمدارى وسى ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجاتتى تالقىلاۋعا قاتىسىپ, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ عىلىمي ستراتەگيالارىنىڭ نۇسقالارىمەن سالىستىرمالى تۇردە تالداۋ جۇرگىزۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ مەملەكەت عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارىنىڭ سانى جونىنەن الدىڭعى ورىندا, ال عىلىمي ناتيجەلەردەن سوڭعى ورىنداردا ورنالاسقان. ونىڭ سەبەبى, عىلىمدا كەزدەيسوق اتاعى بار, الايدا عىلىمعا تىكەلەي قاتىسى جوق ادامداردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەتكەن. بىردە-ءبىر عىلىمي ماقالا جازباعان عىلىمي اتاقتارى بار بازبىرەۋلەر دەپۋتات بولىپ, شەنەۋنىكتىڭ شەكپەنىن كيىپ, ەل بيلەپ وتىر. مۇنداي جالعان عالىمدارمەن ەلىمىزدە عىلىمنىڭ دامىمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
قازاقستاندا كەيىنگى ۋاقىتتا يننوۆاتسيالىق قور, تەحنولوگيالىق پارك دەگەندەردى كوپتەپ اشىپ جاتىرمىز. ولار قانداي جۇمىستار ىستەپ جاتىر؟ قانداي جوبالاردى ىسكە اسىرادى؟ ونىڭ اشىلعانىن قۇپتاۋعا بولادى, بىراق جۇمىسىنان مەملەكەتكە ەش پايدا كەلىپ جاتقان جوق. بۇل – باسى اشىق اقيقات.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا 2020 جىلى عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزى, ال 2050 جىلعا قاراي 3 پايىز بولماق. بۇل – بولاشاقتىڭ جوسپارى.
ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ەل ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسۋ ۇستىندە بولسا دا, عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ءىجو-ءنىڭ 0,20-0,16 پايىزىنان اسپاي تۇر. سول سەبەپتى, قازاقستان عىلىمىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. عىلىمي مەكەمەلەر قازىرگى زامانعى كۇردەلى قوندىرعىلاردى ساتىپ الۋعا قاۋقارسىز, مەملەكەتتىك جانە اكادەميالىق باعدارلامالارمەن جوبالاردى جوعارى دەڭگەيدە قولدانا المايدى, حالىقارالىق قاتىناستاردى دامىتا المايدى, جالاقى وتە از بولعاندىقتان تالانتتى جاستاردى عىلىمعا تارتۋعا شاماسى جوق. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارى قازاقستاننان دارىندى جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋى بەلسەندى قالىپتى يەلەنىپ وتىر. ونىمەن بىرگە قوعامعا دەندەپ ەنگەن «سىبايلاس جەمقورلىق» دەگەن اۋرۋ عىلىمدى دا اينالىپ وتپەدى. سونىڭ سالدارىنان عىلىمعا بولىنەتىن از قاراجاتتىڭ عىلىم گرانتتارىنا ۇلەستىرىلۋى داۋ تۋعىزىپ, عالىمداردىڭ كوڭىلىنە سەنىمسىزدىك ۇيالاتۋدا.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەرۋەرت قازبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر «اگرووندىرىس كومپلەكسى تۇرلەرىنىڭ دامۋى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى» باعىتى بويىنشا كونكۋرستىڭ ەكىنشى كەزەڭىندەگى قاراجاتتى بولۋدە ورەسكەل قاتەلىكتەرگە جول بەرىلىپ, ادىلەتسىزدىكتەر ورىن العان. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس ءبىرىنشى كەزەڭدە 16-19 بالل العان جۇمىستاردى وتكىزىپ, 30-دان ارتىق بالل جيناعان زەرتتەۋلەردى وتكىزبەگەن. جەتەكشىسى ۇعك مۇشەسى بولعان ءبىر جۇمىس 20 بالل السا دا قارجىلاندىرۋ تىزىمىنە وتكەن, ال 30-دان ارتىق بالى بارلاردىڭ جۇمىسى وتپەگەن. بۇدان ارتىق ادىلەتسىزدىك بولا ما؟! كەلەسى مىسال: «عارىشتىق زەرتتەۋلەر جانە تەحنولوگيالار ۇلتتىق ورتالىعى» پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى الەكساندر گۋبەرگتىڭ ايتۋى بويىنشا, «اقپاراتتىق, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار» باعىتىنداعى كونكۋرستا مەملەكەتتىك ساراپتامادان (ەكسپەرتيزا) وتكەندە جوعارى بالل العان جۇمىستار وتپەي, كەرىسىنشە, تومەنگى دەڭگەيلى بالل العان تاقىرىپتار ءوتىپ كەتكەن. مەملەكەتتىك ساراپتامادان جوعارى بالل العان «قازكوسموس», فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكالىق ينستيتۋتى, يونوسفەرا ينستيتۋتى, عارىشتىق تەحنيكا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىستارى كەيىن قايتارىلىپ, بولماشى بالل العان باسقا جۇمىستار قارجىلاندىرىلعان.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ 2015 جىلدىڭ قازان ايىنداعى وتىرىسىندا قوزعالعان دەپۋتاتتىق ساۋالنامادا 2015-2017 جىلدارداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە بولىنگەن قارجىلاندىرۋداعى كەمشىلىكتەر تۋرالى ايتىلعاندار ەسەپ كوميتەتى تەكسەرگەندە انىقتالعانى بەلگىلى بولدى. 10 ميلليارد تەڭگەنىڭ ەش پايداسىز شىعىندالعانى انىقتالدى. سول جۇمىستاردىڭ 41-ءىنىڭ جەتەكشىلەرى ۇعك مۇشەلەرى ەكەن.
جالپى, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى 2011 جىلى ەنگىزىلگەن بولاتىن. قازاقستاندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى انىقتالعان, مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما (ەكسپەرتيزا) جۇيەسى قۇرىلعان, قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى قابىلدانعان.
شىندىعىندا, ۇكىمەت قارجىسىنىڭ ادىلەتتى بولىنبەۋى ءبىر باسقا, سول قاراجاتتىڭ مەرزىمىندە يگەرىلمەي قالعانى ءتىپتى تاڭعالارلىق. سوڭعى جىلدارى 15 عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى اشىلدى, ونى دامىتۋ ءۇشىن قىمبات قوندىرعىلار الىندى. سولاردىڭ ءبىرازى تولىق جۇمىس ىستەمەي, عىلىمعا ەشقانداي ۇلەس قوسپاي, مۋزەيدەگى جادىگەر سەكىلدى تۇرعاندارى دا بار.
مىسالى, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى ەكى رەت نەگىزدەمە جازىپ, يامر دەگەن قوندىرعىنى ساتىپ الۋعا سۇرانىس بەرىپ ەدى. قارمۋ-دە ونىمەن جۇمىس ىستەيتىن پروفەسسورلار توبى بار, الايدا, قاجەتتى سۇرانىس ەسكەرىلمەي قالدى. قازىر ول قوندىرعى باسقا ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە ەكسپونات رەتىندە تۇر. سەبەبى قوندىرعىمەن ىستەۋگە ماشىقتانعان مامان-عالىم جوق.
اشىلعان زەرتحانالاردىڭ بەسەۋى «ۇلتتىق» دەگەن مارتەبەنى يەلەنگەن, ياعني ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن عالىمى ەركىن بارىپ, ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىنشىلىگى بولۋى كەرەك ەدى.
بۇل زەرتحانالاردى وسىنشا قاراجاتپەن اشۋ ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەت قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىن, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, ىشكى مۇمكىندىكتەردى يگەرۋگە نەگىزدەلگەن, ناتيجەلەرى قوعامدىق سۇرانىسقا يە بولاتىن عىلىم باعىتتارىن ۇنەمى دامىتۋ ماقساتىمەن نەگىزدەلگەن ەدى. ول زەرتحانالاردى 8 ميلليارد تەڭگەگە ساتىلىپ الىنعان قۇرالدارمەن, اسپاپتارمەن, قوندىرعىلارمەن جابدىقتادى.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاقتىڭ تالاي دارىندارى قولداۋ تاپپاي قىر اسىپ كەتتى. مىسالى, قۋات ەسەنوۆ اقش-تىڭ ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, كاليفورنياداعى Oracle Corporation كومپانياسىنىڭ يەسى نۇرتاس ماكىموۆ, جاپونيانىڭ ناگاساكي ۇلتتىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ دارىگەر-گەنوتومى قاھارمان ەمەنبەتوۆ, ۋالباي ومىرباەۆ سولاردىڭ قاتارىندا. فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اقش-تاعى ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى, ءبىز باعالاۋسىز قالدىرعان باكتەريولوگيالىق قارۋدىڭ اۆتورى باقىتجان الىمبەكوۆتى امەريكالىقتار الاقانىنا سالىپ وتىر. وسىلايشا تىزە بەرسەك, شەتەل اسقان قازاق عالىمدارى جەتەرلىك. ەگەر تۇرمىستىق جاعداي جاساسا, سولاردىڭ كوبى ەلگە قايتىپ كەلەر ەدى, قازاق عىلىمى تۇبەگەيلى دامۋ جولىنا باعىت الار ەدى.
قازىر دۇنيە ءجۇزى بويىنشا عىلىم سالاسىندا قاتاڭ باسەكەلەستىك ورنادى. جالپى, ءبىر مەملەكەت قانشا مىقتى بولسا دا عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىنعا يە بولا المايدى. ءبىر سالا بويىنشا باسىم بولعانىمەن, عىلىمنىڭ باسقا باعىتتارىندا ءالسىز بولۋى مۇمكىن. سوعان بايلانىستى دارىندى عالىمدار, اسىرەسە تالانتتى جاستارعا اشىق تۇردە تالاس ءجۇرىپ جاتىر.
قازاقستاندا عالىمدار مەن ولاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى اراسىندا باسەكەلەستىك جوق. ءبىر سالادا مىقتى ءبىر مامان بولسا, ونىڭ جۇمىسىن سىندارلى تۇردە ساراپتاپ, تالداۋ جاسايتىن عالىم تابىلمايدى.
سوندىقتان وتاندىق عالىمدار, عىلىم مەن جوعارى تەحنولوگيالار مىندەتتى تۇردە الەمدىك عىلىم مەن تەحنولوگيالارعا بىرىگۋى ءتيىس. قازاقستاندىق عالىمدار عىلىم مەن جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا حالىقارالىق ۇيىمدارعا, لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەرگە قاتىسقانى دۇرىس. بۇل بەلگىلى ءبىر عىلىم مەن جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جەتىستىكتەردى الەمدىك دامۋ دەڭگەيىمەن سالىستىرۋعا جانە كەشەۋىلدەپ قالىپ قويماۋعا تالپىنىس جاساۋعا, سونداي-اق ونىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋعا دانەكەرلىك ەتەدى.
ەلباسىمىز عالىمداردىڭ الدىنا وتاندىق عىلىمي-اقپاراتتىق ءورىستى دامىتۋ جانە الەمدىك عىلىمي اقپاراتتىق كەڭىستىككە كىرۋ جونىندە ناقتى مىندەت قويدى. وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋداعى نەگىزگى قۇرالداردىڭ بىرەگەيى وتاندىق جانە شەتەلدىك اۆتورلار زەرتتەۋلەرىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ تاقىرىپتارىن كورسەتەتىن, جۇمىستارىن جاريالايتىن عىلىمي جۋرنالدار شىعارۋ.
وسىعان سايكەس 2017 جىلدان باستاپ ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاقستاننىڭ «فيزيكا-تەحنيكالىق قوعامى» «فيزيكا جانە فۋنكتسيونالدىق ماتەريالدار» («Eurasian Journal of Physics and Functional materials») ەۋرازيالىق جۋرنالىن شىعارا باستادى. قازىرگى تاڭدا بۇل جۋرنال قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, وزبەكستان, قىرعىزستان, اقش, فرانتسيا, جاپونيا, انگليا, فينليانديا, قىتاي, يتاليا جانە ت.ب. ەلدەردى قامتىپ, الەمنىڭ ءتۇرلى ايماقتارىنىڭ تانىمال عالىمدارىنان قۇرالعان بەدەلدى حالىقارالىق رەداكتسيالىق القانى قالىپتاستىردى.
جۋرنالدا جاريالاناتىن ماقالالار اۆتورلارىنىڭ 50%-دان استامى – شەتەلدىك عالىمدار. مۇقيات ساراپتامادان وتەتىن عىلىمي ماقالالاردىڭ ساپاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. مىسالى, جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى ءنومىرىنىڭ ءبىرىنشى ماقالاسى (№1, ت.1, 2018) د.ي. مەندەلەەۆتىڭ مەرزىمدى كەستەسىندە جاڭا ەلەمەنتتەردى (Z=113-118) اشۋعا ارنالعان. جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى – پروفەسسور ق.ا.كۋتەربەكوۆ.
تەمىرعالي كوكەتاي,
قارمۋ-دىڭ تەحنيكالىق فيزيكا جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى جونىندەگى عزي ديرەكتورى,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
قاراعاندى
