ەملە ەرەجەسى – جازبا ءتىلدىڭ ورفوگرافيالىق نورمالارىن ۇسىناتىن جانە تۇراقتاندىراتىن, جاڭا جازۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ورتولوگيالىق ەڭبەكتەردىڭ عىلىمي نەگىزدەرى مەن باستى قاعيداتتارىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇجات بولىپ تابىلادى. بازالىق نورمالاردى قالىپتاندىرادى.
ەملە ەرەجەسى قالاي جاسالدى؟ الدىمەن ءتول سوزدەردىڭ ەملەسىنە قاتىستى ورفوگرافيالىق ەرەجەنىڭ ۇستاناتىن باستى عىلىمي ءپرينتسيپى ايقىندالدى. ول دىبىستىڭ نەگىزگى رەڭكى بويىنشا ورفوگرافيالاناتىن قازاق جازۋىنىڭ فونەماتيكالىق ەرەكشەلىگىنەن شىقتى. بۇل ا.بايتۇرسىن ۇلى انىقتاپ بەرگەن جۇيەگە – دىبىستىڭ ماعىنا اجىراتاتىن رەڭكىن تاڭبالايتىن فونەمالىق ۇستانىمعا (پرينتسيپكە) – تابان تىرەيدى. بۇل ۇستانىم قازىرگى جازۋ تاجىريبەمىزدەن اۋىتقىماۋعا, تىلدىك سانادا جاتتالعان جازۋ داستۇرىنەن قول ۇزبەۋگە كومەكتەسەدى. سوندىقتان ەملە ەرەجەسىنىڭ 70-80 پايىزى قازىرگى جازۋمەن سايكەس كەلەدى. بۇل جالپىحالىقتىق ساۋاتتىلىقتان ايرىلماۋ ءۇشىن الەمدىك جازۋ جۇيەسىندە قولدانىلاتىن ءادىس.
ەملەدە ءتىلدىڭ باستى زاڭدىلىعى – ءتىل ۇندەسىمى. ال اۋىزشا سوزدەگى دىبىستىق ۇندەسىمدەر مەن ۇيلەسىمدەر, سويلەۋ تىلىنە ءتان ايتىلىمدار تاڭبالانبايدى.
سونىمەن, اۋەلى جازىلۋى ءارتۇرلى بولىپ جۇرگەن ءتول سوزدەر ءبىر فورماعا ءتۇسىرىلدى, مىسالى, بىردە ى, بىردە ءى ءارپى جازىلىپ شاتاستىراتىن اقىرەت, قۇدىرەت, قازىرەت, تاۋقىمەت, قۇزىرەت سوزدەرى تەك ءى ارپىمەن عانا جازىلاتىن بولادى: ءaqىret, qudiret, qaziret, taýqimet, ءquzىret. ونىڭ سەبەبى بۇلار تولىق يگەرىلمەي كىرگەن شەتتىلدىك سوزدەر, ءارى بۇلاردىڭ تۇبىرلەرى اقىر, قۇزىر بولۋى ءسوز ماعىناسىنا اسەر ەتىپ تۇرعان جوق. سونىمەن بىرگە ءسوز اياعىنداعى ە ءارپى ءسوزدى باسىنان باستاپ, جىڭىشكە اۋەزدە دىبىستاتا باستايدى, ياعني ءسوزدىڭ ورفوەپياسى جىڭىشكە ۇندەسىممەن ايتىلادى. ال داۋىسى/داۋسى, اۋىلى /اۋلى دەگەن ورفوگراممالار قالاي جازىلسا دا, daýsy, aýly دەپ ى ءارپى كومەسكى ەستىلىپ, انتەك ايتىلاتىن بولعاندىقتان جانە ءسوز ماعىناسىنا اسەر ەتپەيتىندىكتەن ەندى جازۋدا ءتۇسىرىلىپ, ىقشام جانە ۇنەمدى جازىلاتىن بولادى. ويتكەنى ى فونەماسى قازاق سوزىندە ا, ە ارىپتەرىنەن كەيىن ءجيى قولدانىلاتىن ءارىپ بولىپ تابىلادى. ءارى بۇل فونەمانىڭ قازىرگى قازاق الىپبيىندەگى تاڭباسى ۋ بولعاندىقتان ءسوز تۇرپاتتارىن ۇسىناقتى كورسەتە المايدى.
ەملە جوباسىن قۇراستىرۋ, تالداۋ, ساراپتاۋ, تالقىلاۋ بارىسىندا كەلىسە الماعان ءبىر پىكىر – ي, ۋ ارىپتەرىنىڭ ەملەسى بولعان ەدى. ي مەن ۋ-دى ءبىر ارىپپەن تاڭبالاپ داعدىلانىپ كەتكەن قازىرگى جازۋدى وزگەرتىپ, جاڭا ەملە ۇسىنۋدا ۇلكەن سەبەپ بولۋى قاجەت. ساۋاتتىلىقتى تومەندەتسە نەمەسە وقۋ مەن جازۋدا قيىن بولسا, وقىتۋدا اۋىر بولسا, ءتىل تابيعاتىنا ساي كەلمەسە, ايتىلىم سازىنا كەرەعار بولسا, ءسوز جوق, جازۋ رەفورماسىن پايدالانىپ, مۇنداي ەرەجەنى قايتا قاراۋ قاجەتتىگى بار. وقۋ-وقىتۋدا ماسەلە تۋدىرىپ وتىر ما دەپ, مىسالى, استانا قالاسى №54 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ 1-4 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ جازبا جۇمىستارىن تەكسەرىپ كوردىك. سوندا 102 وقۋشىنىڭ 9-ى سيىر ءسوزىن – سىير, سىيىر; ءتيىن ءسوزىن – ءتىيىن جانە ت.ب. تۇردە تاڭبالاپ, قاتە جىبەرگەنى بايقالدى. مۇعالىمدەر «قاتە نەگىزىنەن ناشار وقيتىن وقۋشىلاردا ءجيى, بىراق «ي» ەملەسى وقۋشىلارعا اسا قيىندىق تۋعىزبايدى» دەگەندى ايتتى. ال ق.جۇبانوۆ بولسا, كەرىسىنشە ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى وقۋشى قاتەسىنىڭ كوبى ىي, ءىي ارىپتەرى بولىپ وتىر دەگەن ەكەن. سوندىقتان ساۋات اشۋدا اسا قيىندىق تۋدىرماسا, جازۋدا كىسىنىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەسە, ءبىر تاڭبامەن جازاتىن قازىرگى جازۋ داعدىمىزدان ايرىلماعانىمىز ءجون دەدىك.
ي, ۋ تاڭبالارى ءسوزدىڭ ايتىلۋ جۇيەسىنە كەرەعار بولعان جوق. ءبىر مي ءسوزىنىڭ ايتىلۋ نورماسى وزگەردى دەپ قازاق ءسوزىنىڭ بۇكىل ايتىلىم نورماسىنان ايىرىلىپ بارامىز دەپ بايبالام سالۋدىڭ قيسىنى جوق. مي ءسوزى ءتۇبىر كۇيىندە ءجيى قولدانىلمايدى. ول ميىما, ميىڭ, ميداي تۇلعاسىندا جازىلىپ, ء[مىيىما], ء[مىيىڭا], ء[مىيداي] تۇرىندە ايتىلىپ كورگەن ەمەس. ءسوز, قوسىمشا قۇرامىنداعى داۋىستى ءارىپ ارقىلى الدىڭعى بۋىنداعى دىبىستىڭ جۋان نە جىڭىشكە ەكەنىن ءتىلتۇتىنۋشى اڭعارىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ جاڭا ەرەجەسىندە قازىرگى كيريلنەگىزدى جازۋ داستۇرىنەن قول ۇزبەي ı (ي), ý (ۋ) ارىپتەرى داۋىسسىزدى (aı, úı, demeýshi, qaýyn) جانە ۋı (ىي), ءىı ء(ىي), uý (ۇۋ), úý ء(ۇۋ) دىبىس تىركەستەرىن تاڭبالايتىن بولدى (ıgilik, ınelik, ınabat, ıman; kıim, tıin, álipbı, tarıhı; ýyldyryq, ýyz, ýildeý; týys). بۇل ەملە ەرەجەسى باستاۋىش, ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرى, ستۋدەنتتەر جانە جالپى كوپشىلىكتەن الىنعان ساۋالداما ناتيجەلەرى جانە جوو وقىتۋشىلارى پىكىرلەرى نەگىزىندە بەكىدى.
شەتتىلدىك سوزدەردى (جازبا تۇرپاتى تۇپنۇسقاسىنان ۇلكەن ايىرماسى بولمايتىن وزگە تىلدەن ەنگەن سوزدەر) تاڭبالاۋدا بۇگىنگى كيريلل جازۋ ساناسىندا جاتتالىپ قالعان ۇرپاق پەن كيريلل جازۋىن بىلمەيتىن كەلەشەك ۇرپاقتى توعىستىراتىن ەملە جاساۋ باستى نازاردا بولدى. شەتتىلدىك سوزدەر نەگىزىنەن ءالىپبي شەگىندەگى ارىپتەرمەن قازىرگى دونور ءتىل – ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىمەن تاڭبالانادى: akvarel, stil, lager, artıkl, kegl, fılm; moderator, marker, vaýcher, sýpervaızer, blokbaster. بىراق قاي ءارىپ جازىلسا, سول ءارىپتىڭ بىلدىرەتىن فونەماسى دىبىستالاتىن قازاق ورفوەپياسىنا ساي وقىتۋى قاجەت, ياعني مودەراتور ءسوزى مادەراتىر ەمەس, مودەراتىر نەمەسە مودەراتور تۇرىندە ايتىلۋى قاجەت.
جاڭا جازۋ ىقشام, ۇنەمدى, وقۋعا وڭتايلى بولۋى قاجەت. قازاق ءتىلىنىڭ جالعامالى سيپاتى, ياعني ءسوزدىڭ تۇبىرگە قوسىمشا جالعانۋ ارقىلى تۇرلەنۋ, جاسالۋ سيپاتى ءسوز تۇرپاتىن ۇزارتاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان جيناقى جازۋ ماقساتىندا ارتىق ارىپتەردىڭ بىرەۋى قىسقارتىلادى. ناقتىلاساق, ءسوز سوڭى مەن ورتاسىندا قايتالاناتىن قوسار ءارىپتىڭ بىرەۋى تۇسىرىلەدى: klas, hol, profesor, gramatıka, kardıogram; metalýrgıa, sılabýs. بۇل قازىرگى ەملەمىزدە بار تاجىريبەنىڭ جالعاسى عانا (كلاسى, كلاستىڭ).
يۋ, يا, شش ارىپتەرى بار كيۋ, كۇيۋ, سيا, اششى سوزدەرى kıý, kúıý, sıa, ashshy تۇرىندە جازىلادى. ءسوز سوڭى مەن ورتاسىندا ي ارپىنەن كەيىن تۇرعان يۋ ءارپى ۋ ارپىنە اۋىسادى. سەبەبى ەكى ي (ı) قاتار كەلەتىندىكتەن, بىرەۋى تۇسىرىلەدى. مىسالى, كيۋ - kıý, قيۋ - qıý, يۋ-ıý. ال داۋىستىدان كەيىن نەمەسە ءبىربۋىندى سوزدەردە يۋ ءارپى ي مەن ۋ ءارپىنىڭ تىركەسىن تاڭبالاعاندىقتان, ارينە, ıý جازىلادى. مىسالى, ويۋ - وıý, ايۋ - اıý. يۋ ءارپىنىڭ 3 ءتۇرلى تاڭبالانۋىن باعدارلانباعان اۆتوماتتى تەحنيكا عانا ءبىر تاڭبامەن, مىسالى, نە ءۇ, نە يۋ, نە ۋ تۇرىندە تاڭبالاۋى مۇمكىن. ال ءتىل, جازۋ ادام ساناسى ارقىلى عانا جۇزەگە اساتىندىقتان قاراپايىم تىلدىك ءبىلىم, تىلدىك سانا, ينتۋيتسيا بولسا جەتكىلىكتى. بۇل ورفوگراممالاردى ءتۇسىندىرۋ قازىرگى كيريلل جازۋىمەن داعدىلانىپ قالعان بۋىن ءۇشىن عانا ۋاقىتشا قيىندىق بولۋى مۇمكىن. مىسالى, ءۇش پوزيتسيادا كەزدەسەتىن ويۋ, قيۋ, ابسوليۋت سوزدەرىن تاڭبالاعاندا ءبىرىنشىسىن ويۋ دەپ جازىلۋعا ءتيىس ەكەنىن كيريلداعدىمەن دە ءجۇرىپ بىلەسىز. ال قيۋ ءسوزىن جازعاندا تىلدىك, فونەتيكالىق ساۋاتى ورتا نە تومەن جازارماندار يۋ ءارپىنىڭ ورنىنا يۋ جازىپ, ي ءارپىن جانە جازىپ قويادى (قيۋ). بۇل شىندىعىندا قازىرگى كيريل-قازاق ەملەسىن جاساردا كەتكەن قاتەلىك ەدى: قىيىۋ دەپ ايتىلاتىن ءسوزدىڭ ءتۇبىرى [قىي], قي-عا تۇيىق ەتىستىك جۇرناعى جالعاندا قيۋ بولادى, بىراق يۋ ورنىنا يۋ جازىلسا, قيۋ تۇرپاتى شىعادى, سوندىقتان ەكى ءارىپتى ي ارقىلى بايلانىستىرعان. سول سەبەپتى ەكى ي ءارپىن جازۋعا بولمايتىنىن بىلەتىن تىلدىك ءبىلىم بولۋى كەرەك. ال ابسوليۋت سياقتى كوپتەگەن شەتتىلدىك تەرمين سوزدەر ú ارپىمەن تاڭبالانادى: parashút, absolút. ونىڭ سەبەبىن اشساق: 1) ú تاڭباسى اعىلشىن الىپبيىندەگى u تاڭباسىنان شىعارىلعاندىقتان اعىلشىن تۇپنۇسقاسىنا ساي كەلەدى; بۇل parashýt, absolýt دەگەن تۇرپاتتان الدەقايدا ۇسىناقتى; 2) قوسىمشانى پاراشۋتتىڭ, پاراشۋتقا, ابسولۋتتىڭ, ابسولۋتقا دەپ جۋان تۇردە ەمەس, parashútكە, absolútter تۇرىندە, سوڭعى بۋىننىڭ اۋەنىنە قاراي, جىڭىشكە تەمبرمەن قوسىمشا جالعاي الاسىز; 3) بۇل ازەربايجان, تۇرىك ەملەسىنە دە سايكەس كەلەدى.
يۋ ءارپىن ءۇ ارپىمەن تاڭبالاۋعا ازەربايجان ەملەسى 2004 جىلدان بەرى 2 رەت رەفورمالاپ بارىپ, ارەڭ قول جەتكىزسە, ءبىز بۇل دۇرىس ەملەنى بىردەن قالىپتاندىرا الامىز. ال ونوماستيكالىق اتاۋلار وزگە الەم تىلدەرى سياقتى ترانسليتەراتسيالانىپ جازىلادى. بۇل – الىپبيدەگى ارىپتەر شەگىندە تۇپنۇسقادان اينىتپاي تاڭبالاۋ دەگەندى بىلدىرەدى, سوندىقتان مىسالى, فەدور, پەتر, يۋرا, يۋرمالا دەگەن سوزدەر ءالىپبي شەگىندە بىلاي جازىلادى: Fiodr, Piotr, Iyrmala, Iyra, Iypiter. ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ ەملەسى 2019 جىلى جەكە ەرەجە تۇرىندە جارىق كورەدى.
يا ءارپى ءتول, كىرمە سوزدەردە (ياساۋي, ياپىر-اۋ, ياعني, يادرو, ياھۋدي ت.ب. سوزدەردە) ıا – ءارىپ تىركەسىنىڭ تاڭباسى ەكەنى بەلگىلى. تاعى دا كوزى قاراقتى, ساناسى ساۋاتتى ءتىل تۇتىنۋشى جاڭا الىپبيمەن ıا تۇرىندە تاڭبالاۋى ءتيىس. بىراق زياتكەر, قيامەت, الديار ءتارىزدى سوزدەردى جازعاندا تىلدىك, فونەتيكالىق ساۋاتى ورتا نە تومەن جازارماندار يا ءارپىنىڭ ورنىنا يا جازىپ, ي ءارپىن جانە جازىپ قويادى (زياتكەر). شىندىعىندا, بۇل ورفوگرامما دا, جوعارىداعىداي, كيريلل ەملەسىن قابىلداعاندا بولعان نورمادان اۋىتقۋ ەدى. سوندىقتان جاڭا ەملەدە ءبىر ı (ي) ءتۇسىرىلىپ جازىلادى. مىسالى, zıatker, qıamet, aldıar, mıa, avtonomıa, حيميا - hımıa, Ásıa ء(اسيا).
كيريلل ءالىپبيى ورىس ءتىلى ءۇشىن, ونىڭ دىبىستىق قۇرىلىمىنا, گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ادەكۆاتتى ەڭ وزىق فونولوگيالىق ءالىپبي بولدى. الايدا قازاق-كيريلل الىپبيىندەگى ءولى ارىپتەردىڭ (,), ەكى-ءۇش دىبىسقا ورتاق تەلىمە ارىپتەردىڭ (يۋ, يا) جانە تس, شش, يو, ە-لاردىڭ ۇلتتىق ءتىلىمىز ءۇشىن گرافەمالىق جۇكتەمەسى بولعان جوق. بۇلار ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى بويىنشا جازۋ ءۇشىن قولدانىلدى. ءسويتىپ, كيريلشە قازاق ءالىپبيى گەتەروگەندى سيپاتتاعى قوسامجار ورفوگرافيانى جاسادى. تىلىمىزدەگى تەرميندەردىڭ بارلىعى ورىس ءتىلى ەملەسىمەن بىردەي بولدى.
وسى ورايدا ايتا كەتەتىن وزگە تۇركى تىلدەرىندەگى كىرمە ارىپتەر جايلى قوسىمشا ءبىر اقپارات بار: كيريلل-ازەربايجان الىپبيىنەن 1947 جىلى تستس ءارپى الىنىپ تاستالعان. 1958 جىلى ەە, يۋيۋ, يايا ارىپتەرى ىعىستىرىلىپ, ي ءارپى Јј-مەن اۋىستىرىلادى. ياعني ازەربايجان الىپبيىندە قازاق ءالىپبيى سياقتى 42 ءارىپ ەمەس, 32 ءارىپ بولعان. بۇل ءالىپبي رەسمي تۇردە 90-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن قولدانىستا بولدى. قازىر رەسەي اۋماعىنداعى ازەربايجان جازۋىندا دا قولدانىلادى. ياعني ازەربايجان جازۋىندا 50-جىلداردىڭ اياعىنان بەرى يۋ ورنىنا ءۇ ءارپى تاڭبالانىپ كەلگەن. الايدا لاتىن الىپبيىنە كوشەردە يۋ ءارپىن ۋ ارپىمەن جازىپ, ءۇ گرافەماسىن تاڭبالاۋعا ەندى عانا كوشىپ وتىر. سوندىقتان جوعارىدا ايتقانداي, يۋ ءارپىن ءۇ ارپىمەن تاڭبالاۋعا ازەربايجان ەملەسى 2004 جىلدان بەرى 2 رەت رەفورمالاپ بارىپ, ارەڭ قول جەتكىزسە, ءبىز بۇل دۇرىس ەملەنى بىردەن قالىپتاندىرا الامىز دەپ ويلايمىز.
ەرەجە جالپى قازاق ءماتىنىنىڭ ء(تول سوزدەردىڭ دە, تەرمين سوزدەردىڭ دە) ەملەسىن قامتيدى. سوزدەردىڭ جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى تۇرپاتى العاشىندا مۇلدە بوتەن, وعاش بولىپ كورىنگەنمەن, كورە-كورە كوزگە جاتتالادى, قولعا ۇيرەنەدى, ءسويتىپ سانادا ورنىعادى, جازۋ مەن وقۋ اۆتوماتتانادى. ەملە ەرەجەلەرىنىڭ نەگىزىندە ورفوگرافيالىق سوزدىك جانە انىقتاعىشتار قۇراستىرىلادى. ءسويتىپ, جازۋعا ىقشام, وقۋعا وڭتايلى ۇلتتىق جازۋدىڭ نەگىزى قالانادى.
قۇرالاي كۇدەرينوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
