ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس اۋىلدىق جانە اۋداندىق اكىمدەردىڭ ءبىر جىل ىشىندە اتقارعان جۇمىستارى جايلى تۇرعىندار الدىندا جاساعان ەسەپتەرىن جيناقتاپ, قورىتىپ, نە تۇيدىك دەگەن توڭىرەكتە اڭگىمە وربىتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى, ەگىز قوزىداي ۇقساس باياندامالاردىڭ قاي قايسىسىن اشىپ قالساڭ دا سىقيعان تسيفرلاردان, الاۋلاتقان-جالاۋلاتقان راپورتتىق تابىستاردان, كوتەرىڭكى, لەپتى سوزدەردەن كوز سۇرىنەتىنى جاسىرىن ەمەس. ارينە, اتقارىلعان شارۋالار جايلى حاباردار ەتۋ قاجەتتىگىن جوققا شىعۋرۋدان اۋلاقپىز. بىراق سولاي ەكەن دەپ دەرەكتەردى وڭدى-سولدى, ءجونسىز تىقپالاي بەرگەننەن تىڭداۋشىنى جالىقتىرىپ الارى, مەزى ەتەرى انىق. كەرىسىنشە, ءدامىن كەلتىرە وتىرىپ, تايعا تاڭبا باسقانداي, الاقانعا سالعانداي بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جازىلسا, ءسوز باسقا. وكىنىشكە وراي جىل سايىن باس الماستان وقىلاتىن تاپتاۋرىن, جاتتاندى باياندامالار تالاي جىل قوردالانعان شەتىن پروبلەمالاردى شەشە قويادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ويتكەنى, وسىنداي القالى باس قوسۋلاردا ايتىلا-ايتىلا ابدەن جاۋىر بولعان ماسەلەلەر جىل سايىن نەگە قايتالانا بەرەدى دەگەن ساۋال الدىمىزدى كەس-كەستەي بەرەدى. ء/تىپتى مالىمەتتەر عانا جاڭارتىلىپ, جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان ەسكى باياندامالاردى دا كەزىكتىرگەنبىز.
ءوزىمىز دە وسى ماسەلە بويىنشا قالام تارتۋعا وقتالىپ ءجۇر ەدىك. تەزدەتۋگە ارحان اۋىلىندا تۇراتىن گازەتىمىزدىڭ تۇراقتى وقىرمانى تولەباەۆ ءالىم اقساقالدىڭ تەلەفون سوعۋى تۇرتكى بولدى. «مەنىڭ پىكىرىمشە, جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمدەردىڭ ەسەپتى كەزدەسۋلەرىن ۇيىمداستىرۋداعى ماقسات– كوپشىلىكتى تولعانتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەنجەلەپ قالعان تۇستارىن تالقىلاۋ, ۇعىنىقتى ۇسىنىستار مەن سىن پىكىرلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا جاردەمدەسۋ, ىقپال جاساۋ, باقىلاۋعا الۋ, جوعارى اتقارۋشى ورگاندارعا جەتكىزۋ, ماسەلە ەتىپ قويۋ» دەگەن الەكەڭ جيىندى اۋىل اكىمىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەسەپ بەرۋ مىندەتتىلىگىنە ىقپال جاسايتىن قۇرال رەتىندە سەزىنە الماعانىن, اشىق سۇحباتتان گورى سان, تسيفر قۋالاپ كەتۋشىلىك, جاعدايدى جالپىلاما بايانداۋ كولەڭكەسىنەن اسا الماعانىن جاسىرمادى. –وكرۋگتە جۇمىس ىستەيتىن شارۋا قوجالىقتارى, سەرىكتەستىكتەر يەلىگىندەگى قوعامدىق مالداردان برۋتسەللەز اۋرۋى شىعىپ, ونىڭ ۋشىققانى سونشالىق ادامدارعا جۇققان ونداعان فاكت تىركەلدى. ونىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلەمىز. وسىنداي سوقتالى ماسەلەلەردىڭ نە سەبەپتى ورىن الۋىنا باعا بەرىلىپ, بۇدان بىلاي بولدىرماۋدىڭ جولدارى اتاپ كورسەتىلۋى كەرەك ەدى. جەكە ادامداردىڭ مالدارى شارۋاشىلىقتاردىكىمەن ارالاسىپ باعىلاتىندىقتان, جۇقپالى كەسەل تارالماعاندا قايتەدى؟ الدا بەلگىلەنگەن مىندەتتەر قوعامدىق ومىرىمىزدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايلارمەن, ەلباسىنىڭ تالاپ-مىندەتتەرىمەن ساباقتاستىرىلا قامتىلسا الدەقايدا نانىمدى ءارى ناقتى بولار ەدى دەگەن ءۇمىتىمىز ازىرگە اقتالماي تۇر, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
جىلىنا ءبىر مارتە وتەتىن ءداستۇرلى شارانىڭ ماڭىزدىلىعىن, اۋقىمدىلىعىن ەسكەرمەۋدىڭ تاعى ءبىر مىسالىنا توقتالا كەتكەن ارتىقتىق ەتپەس. وبلىس ورتالىعىمەن ىرگەلەس قونعان قىزىلجار اۋدانىندا 50 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى. قاي جاعىنان الساق تا, اۋداننىڭ الەۋەتى زور بولعانىمەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى مۇمكىندىكتەر ۇتىمدى پايدالانىلماي كەلەدى. پريبرەجنوە اۋىلدىق وكرۋگىندە ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋگە 3 مىڭعا جۋىق تۇرعىننان 50-دەيى عانا قاتىسسا, جارتىسىنان استامى اۋدان اكىمىنە ەرە كەلگەن لاۋازىم يەلەرى بولىپ شىقتى. وسىنىڭ وزىنەن ادامدار دۇرىس قۇلاقتىندىرىلماعان بولماسا جەرگىلىكتى بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىگى بولار دەگەن قورىتىندى جاساۋعا يتەرمەلەيتىن ءتارىزدى. سەبەبى, پەتروپاۆل قالاسىنان 15 شاقىرىم عانا جەردەگى شاقاۋلىقتاردىڭ شۇرق-شۇرق تەسىك جولدىڭ ازابىن كورىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىل. ءار كەزدەسۋ سايىن ورىندالمايتىن ۋادە ءۇيىپ-توگىپ بەرىلسە دە «باياعى جارتاس-ءبىر جارتاستىڭ» كەبىن كيگەن. اۋىلىشىلىك جولدار دا–قۇراق كورپە ىسپەتتەس. بايانداماداعى «ديپلوممەن–اۋىلعا!» باعدارلاماسى جاس مامانداردىڭ ەلدى مەكەندەرگە كەلىپ, تۇراقتانۋىن قامتاماسىز ەتىپ جاتىر دەگەن سوزدەر قۇلاققا جىلى ەستىلگەنىمەن, كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتاتىن تۇستار جوق ەمەس. جاس مامان نارتاي مولداحمەتوۆ 10 جىلدان بەرى وسى باعدارلامانىڭ يگىلىگىن كورە الماي, سالى ابدەن سۋعا كەتكەن. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە باسپانا تۇرعىزىپ الايىن دەگەن ءۇمىتى وتى وشكەن. بۇل جولى دا شىعارىپ سالما جاۋاپتى قاناعات تۇتتى.
«ارمان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى امانباي ءسادۋوۆ ىشتە جينالعان شەرىن اۋدان اكىمىنىڭ الدىندا اقتارعانىمەن, ويىنىڭ جۇزەگە اسۋى نەعايبىل. ول ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگىنە قاراماستان ءتورت ت ۇلىك وسىرۋمەن اينالىسادى. مال جاياتىن جايىلىمعا قولى ەندى جەتە بەرگەندە باسقا وكرۋگ تۇرعىنى قاعىپ اكەتكەن. سونىڭ سالدارىنان 4 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ العان تەحنيكاسى, اۋىلداستارىن جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتەمىن دەگەن ۋادەسى جايىنا قالعان. وسىنداي باسسىزدىققا قاتتى كۇيىنىپ, امالسىز سوتقا قايرىلعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونى الدا ءالى تالاي شىرعالاڭ, ءارلى-بەرلى سەندەلىس كۇتىپ تۇرعان ءتارىزدى.
1500-دەي تۇرعىنى بار پريبرەجنوە اۋىلىنىڭ دا اششى ىشەكتەي سوزىلىپ كەلە جاتقان پروبلەمالار جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, جاستار جاعى كلۋب ءۇيىن سالىپ بەرۋ جونىندە اۋىل, اۋدان اكىمدىگىنە بىرنەشە رەت بارىپتى. بيىل دا بۇل ءوتىنىش قاناعاتتاندىرىلادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ويتكەنى, بەرىلگەن جاۋاپ ەكىۇشتى. سوندا دەيمىز-اۋ, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بيىلعى جىل «جاستار جىلى» رەتىندە جاريالانعانىن بىلمەگەندەرى مە؟ كۇنىبۇرىن قام جاساپ, «مىنە, يەسىز نىسان تاپتىق, كۇردەلى جوندەۋ جاساپ بەرەمىز دەسە, جاستار ءماز بولىپ قالماۋشى ما ەدى؟ اتقامىنەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن بوس عيمارات ساتىپ الۋ جايىن «قاراستىرۋمەن» ءجۇر.
كوكتەمگە سالىم ەلدى مەكەن قار قۇرساۋىندا قالىپ, ونىڭ اقىرى قارعىن سۋعا ۇلاسىپ جاتادى. جىلدا وسىلاي. بىلتىر بىرقاتار ۇيلەردى قىزىل سۋ شايىپ, ۇلكەن شىعىن كەلتىرگەن. بيىلعى جايىمىز نە بولادى, ەسكى دامبا جارامسىز. جاڭاسى قاشان تۇرعىزىلادى؟ دەگەن سۇراققا دا ماردىمدى جاۋاپ الىنبادى.
اۋدان ورتالىعى بەسكول كەنتىندە دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر از ەمەس. ونىڭ ءبىرسىپىراسى قايتادان قوزعالدى. اسىرەسە, جول, قوعامدىق كولىك قاتىناسى, اباتتاندىرۋ, جارىقتاندىرۋ, تۇرعىن ءۇي جايى وتكىر تۇر. تاتيانا تورگاشەۆا بالالار ۇيىندە تاربەيەلەنىپتى. اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز وسكەن بويجەتكەن قازىر اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. ءالى كۇنگە دەيىن باسىبايلى پاتەرى جوق. باسپانانىڭ كەزەگىندە تۇرعانىنا ون جىلدان اسىپتى. وسىدان بىرەر اي بۇرىن حالىقتىڭ ءالجۋاز ساناتى ءۇشىن 30 پاتەرلىك ءۇي قولدانىسقا بەرىلگەنىمەن ىلىكپەي قالىپتى. ول ءوزىم قاتارلى قۇربىلارىم قونىس تويىن تويلادى, مەنىڭ كەزەگىم قاشان جەتەدى دەپ نازالانادى. اۋدان اكىمى 5 قاباتتى ەكى تۇرعىن ءۇيدىڭ جوبالارىن ازىرلەپ جاتىرمىز. ولار جەكە ينۆەستيتسيا بويىنشا جانە جالدامالى باسپانا رەتىندە مەملەكەت قاراجاتىنا سالىنادى دەگەن جالپىلاما جاۋاپپەن عانا شەكتەلدى.
زەينەتكەر ەرمەك مۇقانوۆ وتباسىمەن كەنتتىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ىقشام اۋدانىندا تۇرادى. بالالارى مەن نەمەرەلەرى وبلىس ورتالىعىنان اتاسى مەن اجەسىنە قوناققا كەلۋ ءۇشىن 101-ءشى اۆتوبۋسپەن قاتىنايدى ەكەن. ەكى ارالىقتى جالعاستىراتىن جالعىز قوعامدىق كولىك بۇل ىقشام اۋدانعا بارمايتىن كورىنەدى. قاريانىڭ تاراپىنان مارشرۋتتى ۇزارتىپ بەرسەڭىزدەر. بۇل جاقتا وقۋشىلار كوپ, مەكتەپ بولسا الىس. بالالارعا جاياۋ قاتىناۋ وتە قيىن دەگەن ۇسىنىس ايتىلعانىمەن, اياقسىز قالعان. وسى ماسەلەنى شەشۋ جونىندە بۇعان دەيىن ناقتى تاپسىرما بەرىلسە دە, ەسەپتى كەزدەسۋگە دەيىن ورىندالماي كەلگەنى سالعىرتتىقتىڭ سالدارى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار.
ۆولودار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى اۋىزسۋدىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتىپ, ناليدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن اۋىلدا جەرگىلىكتى سۋ ۇڭعىماسى قازىلىپ, ساپاسى جاقسارعانىمەن, سۋ سۇزگىسى ىستەن شىققاندىقتان, سۋ لايلانىپ, ءدامى كەرمەك تارتقان. ەكى جىلعى سەرگەلدەڭ جابدىقتى جاڭالاۋعا تىرەلىپ تۇرعان جايى بار. قانداي قاراجات كوزى تارتىلارى بەلگىسىز. اقان-بۇرلىق ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ جوقتىعىنان كورشى قۇسپەك اۋىلىنا 3 مىڭ تەڭگەگە كولىك جالداپ بارۋعا ءماجبۇر. 800-گە جۋىق ادام تۇراتىن ۆوسكرەسەنوۆكا اۋىلى اۋىز سۋعا مۇقتاج. مامليۋت اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رۋستام عابباسوۆتىڭ سۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ناقتى شەشىم ءالى جوق دەگەن جاۋابى ەسەپتى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردى قاناعاتتاندىرا قويعان جوق. ءدارىحانا اشۋ سەكىلدى قاراپايىم ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋىنە قاراعاندا ءالى ءبىراز ۋاقىت كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن سىقىلدى. اقجار اۋدانىندا وتكەن ەسەپتىك كەزدەسۋلەردە ايلىق جالاقىنىڭ تومەندىگى, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋ بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ باسەڭدىگى بەلگىلى بولدى.
اۋىلدىقتاردى اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ, كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە, ۇيالى بايلانىسقا قوسۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جەڭىلدىكتى نەسيە, جەر تەلىمىن الۋ جايلارى دا قاتتى تولعاندىراتىنى ەسەپتى كەزدەسۋلەر بارىسىندا انىق بايقالدى. ولاي بولسا, اكىم ەسەبى جۇرتشىلىق ءۇشىن جاسالاتىنىن ۇعىناتىن مەزگىل جەتتى. ۋادە بەرگەن ەكەن, ۇدەدەن كورىنۋ–بۇلجىماس مىندەت.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
