كوكتەن تۇسكەن تاس
جەكسەنبى, 30 جەلتوقسان 2012 13:32
عىلىمدا “قاراقول” مەتەوريتى دەگەن اتقا يە بۇل جادىگەر تۋرالى كىم نە بىلەدى؟
زيالى قاۋىمعا, كوزى قاراقتى وقىرمانعا ورىس جازۋشىسى سەرگەي ماركوۆتىڭ ەسىمى جاقسى تانىس. سونىمەن بىرگە, ول تاريحشى, گەوگراف, ەتنوگراف ءارى ساياحاتشى بولعان ادام. قازاقستاندىقتار ءۇشىن ونىڭ ەسىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان “اسقارعا اتتانعاندار” اتتى تاريحي ومىرباياندىق تاماشا ەڭبەگى ارقىلى ىستىق.
جەكسەنبى, 30 جەلتوقسان 2012 13:32
عىلىمدا “قاراقول” مەتەوريتى دەگەن اتقا يە بۇل جادىگەر تۋرالى كىم نە بىلەدى؟
زيالى قاۋىمعا, كوزى قاراقتى وقىرمانعا ورىس جازۋشىسى سەرگەي ماركوۆتىڭ ەسىمى جاقسى تانىس. سونىمەن بىرگە, ول تاريحشى, گەوگراف, ەتنوگراف ءارى ساياحاتشى بولعان ادام. قازاقستاندىقتار ءۇشىن ونىڭ ەسىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان “اسقارعا اتتانعاندار” اتتى تاريحي ومىرباياندىق تاماشا ەڭبەگى ارقىلى ىستىق.
بۇدان بىرەر جىل بۇرىن وسى كىسىنىڭ 1990 جىلى باسپادان شىققان تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ ەكىنشى تومىن وقىپ وتىرىپ, “كرۋگ سكيتاني” اتتى ماقالاداعى مىناداي جولدارعا كوزىم ءتۇستى: “ۆپولنە ۆەروياتنو, چتو پورفيري ۋفيمتسەۆ بىل پريچاستەن ي ك تاكومۋ دەلۋ, كاك وتكرىتيە رەدكوسنوگو مەتەوريتا “كاراكول”. ون ۋپال ۆ پولدەن 9 مايا 1840 گودا ۆ اياگۋزسكوم ۋەزدە ي بىل دوستاۆلەن ۆ سەميپالاتينسك, ا زاتەم وتپراۆلەن ۆ پەتەربۋرگ. وتكرىتيە “كاراكولا” سوۆپاداەت س پوەزدكامي ۋفيمتسەۆا پو ستەپي”. اۆتوردىڭ پ.ۋفيمتسەۆ دەپ وتىرعان كەيىپكەرى كەزىندە سەمەيدە تۇرعان ساياحاتشى, ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ جولباسشىسى بولىپ ىستەگەن كىسى ەكەن. ال “قاراقول” مەتەوريتىنە تاعى باسقاداي دەرەكتى ىزدەگەنىممەن, ول س.ماركوۆتىڭ كىتابىنان كەزدەسپەدى.
مەنىڭ نازارىمدى اۋدارعانى جازۋشىنىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن مەتەوريت دەگەن پىكىرى ەدى. سوندىقتان وندا نە سىر بار, ەرەكشەلىگى نەدە, سالماعى قانشا, ءپىشىنى قانداي دەگەن ساۋالدار مازالاي بەردى. وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋدى الدىمەن 1972-1978 جىلدار ارالىعىندا شىققان “قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنان” باستادىم. ونداعى ويىم: موسكۆادا تۇراتىن جازۋشىنىڭ جازعانىنان گورى ءبىزدىڭ ەڭ باستى انىقتامالىقتا دەرەكتەر مول بولار دەگەن سەنىم ەدى. اتالعان ەڭبەكتىڭ 8-تومىندا مەتەوريتتەر تۋرالى كولەمدى ماتەريال جاريالانىپتى. الايدا, ودان “قاراقول” مەتەوريتى تۋرالى ءبىر اۋىز دا ءسوز كەزىكپەدى. ونىڭ ەسەسىنە رەسەيدە جانە باسقا مەملەكەتتەردە تابىلعان بىرنەشە مەتەوريتتەردىڭ اتى اتالىپتى. ال, تۋنگۋس اتتى مەتەوريتكە ءتىپتى ارنايى ماقالا ارناپتى.
ءسويتىپ, ەنتسيكلوپەديادان ىزدەگەنىمدى تاپپاعاننان كەيىن, باسقاداي كىتاپتاردى اقتاردىم. ونداعان وقۋلىقتاردى, عىلىمي ەڭبەكتەردى, ادەبي شىعارمالاردى قاراۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ ءىشىندە, اسىرەسە, سول زاماندا ءومىر سۇرگەن زەرتتەۋشىلەر, اياگوز وڭىرىندە دە بولعان ساياحاتشىلار ا.يانۋشكەۆيچ, گ.اتكينسون, ش.ءۋاليحانوۆ, ن.ابراموۆتاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءبىر نارسە كەزدەستىرەم بە دەگەن ءۇمىتىم بولىپ ەدى, بىراق ول اقتالمادى.
دەگەنمەن, “قاراقول” مەتەوريتىنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, ءبىراز ماتەريالداردى قاراستىرۋ بارىسىندا قىزعىلىقتى قوسىمشا دەرەكتەر كەزدەستى. ماسەلەن, وبلىستىق “يرتىش” گازەتىندە جاريالانعان “پو سلەدام درەۆنەگو مەتەوريتا” (20.08.87) اتتى ماقالادا عارىش ستانسالارى بورتىنان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە قاراعاندا, تالدىقورعان جانە سەمەي وبلىستارىنىڭ شەكاراسىنداعى ۇلكەن ەكى ويىقتى الىپ مەتەوريتتىڭ ىزىنە ۇقساستىرۋعا بولاتىنى ايتىلعان.
بۇل عىلىمي تۇجىرىمدامانىڭ “قاراقول” مەتەوريتىنە قانداي قاتىسى بار؟ ادەتتە مەتەوريتكە اتاۋ ونىڭ تۇسكەن جەرىنە قاراي بەرىلەدى. تابىلعان تاس “قاراقول” اتالعاندىقتان, اياگوز وڭىرىندە كەزدەسەتىن بۇل قانداي جەر اتاۋىمەن بايلانىستى دەگەن سۇراق تۋادى. “قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ” 6-تومىندا “قاراقول” اتتى وزەن جانە اۋىل بار ەكەن. اۋىل بەرتىندە پايدا بولۋى مۇمكىن بولعاندىقتان, مەتەوريت اتاۋىن ونداعى وزەنمەن بايلانىستىرعان دۇرىس سياقتى. جالپى ۇزىندىعى 184 شاقىرىمعا سوزىلاتىن وزەن تارباعاتاي سىلەمدەرىنەن باستاۋ الىپ, ساعيت اۋىلىنىڭ شىعىسىندا ساسىقكولگە قۇيادى, ياعني تالدىقورعان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنان الىس ەمەس. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ايماقتا ماگنيت ءورىسىنىڭ شىعىرشىق ءتارىزدى قۇبىلىسى انىقتالعان. سوندىقتان مەتەوريتتىڭ قاراقول وزەنىنىڭ تالدىقورعان وبلىسىمەن شەكتەسەتىن ساعاسىنا تاياۋ جەرگە, ياعني عالىمدار جازىپ وتىرعان تارتىلىسى كۇشتى ايماققا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن.
سونىمەن بىرگە وسى جەردەن ونشا الىس ەمەس بالقاش كولى تۋرالى ۆ.نيكولاەۆ “بالقاش ءوڭىرى” اتتى كىتاپتا گەولوگتار اراسىندا ديامەترى جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلاتىن بالقاش شۇقىرى ەرتە زاماندا الىپ مەتەوريتتىڭ قۇلاۋىنان پايدا بولعان دەگەن پىكىر بار دەلىنەدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: جوعارىدا اتالعان وڭىرلەردە كراتەرلەردىڭ پايدا بولۋى, مەتەوريتتەردىڭ ءتۇسۋى زاڭدىلىق سياقتى. الايدا, ءبىزدى قىزىقتىرعان ەڭ باستى ماسەلە “قاراقول” مەتەوريتىنە بايلانىستى ناقتى دەرەكتەر ەدى.
س.ماركوۆ كىتابىنىڭ اياعىندا پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى بار. سوندا “سيبيرسكايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا”, ت.3. مەتەوريتى. نوۆوسيبيرسك, 1932.” دەگەن سىلتەمە جاسالعان. الايدا, مەن ونى الماتى كىتاپحانالارىنان تابا الماعام. ەندى مامىر ايىندا ىسساپارمەن نوۆوسيبيرسك قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىمشەسىندە بولعان كەزىمدە كىتاپحانادا اتالعان كىتاپقا سۇرانىس جاسادىم. مىنە, 1932 جىلى ناۋرىز ايىندا جارىق كورگەن “سيبيرسكايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديانىڭ” 3-تومىنداعى مەتەوريتتەرگە بايلانىستى ماقالانى وقىپ وتىرمىن. ءبىر كەزدە مەتەوريتتەر تىزبەگىنەن “قاراقول” تۋرالى جولدار جارق ەتىپ كوزىمە وتتاي باسىلدى! ءتىپتى بۇدان باسقا دا قازاق جەرىنەن تابىلعان مەتەوريتتەر بار ەكەنىن كورگەنىمدە, تاڭدانىسىمدا شەك بولعان جوق. ارينە, بۇل مۇنداي اقپاراتقا جولىعامىن دەپ ويلاماعاندىقتان دا بولار. سونىمەن, تابىلعان دەرەكتەردى وقىرمانعا قاز-قالپىندا تۇپنۇسقادا جەتكىزگەندى ءجون كوردىم:
“س وبشيرنوي تەرريتوري سيبيري يزۆەستنى سلەدۋيۋششيە مەتەوريتى:
كاراكول. ۋپال ۆ پولدەن 9 مايا 1840 ۆ ب. اياگۋزسكوم ۋ. سەميپالاتينسكوي گۋبەرني. سينونيم “كيرگيزكايا ستەپ” بەلىي حوندريت. پەرۆوناچالنىي ۆەس 3 كگ. گل. ماسسا ۆ اكاد.ناۋك . كاراكول ياۆلياەتسيا ودنيم يز لۋچشيح ەكز. وريەنتيروۆاننىح م. س يدەالنو رازۆيتوي كونۋسوۆيدنوي فورموي.
يامىشەۆا. نايدەن ۆ 1885 ۋ د. يامىشەۆوي ب. پاۆلودارسكوگو ۋ.سەم-سكوي گۋب; سينونيمى: “پاۆلودار”, “سەميپالاتينسك”. پالاسسيت. پەرۆوناچ. ۆەس 4,5 كگ. گل. ماسسا ناحوديلاس ۆ كوللەكتسي پروف. يۋ.سيماشكو: مەلكيە چاستي راسسەيانى پو سويۋزنىم ي زاگرانيچنىم مۋزەيام.
بيشتيۋبە. نايدەن ۆ 1888 ۆ ۋروچيششە بيشتيۋبە, بليز نيكولاەۆسكوگو پوسەلكا تۋرگايسكوي وبلاستي. سينونيمى: “نيكولاەۆ” “تۋرگاي”. كرۋپنوسترۋكتۋرنىي وكتاەدريت. نيكەليا 6,48%. پەرۆوناچ. ۆەس ترەح ەكز. 48,25 كگ. گل.ماسسا – ۆ گورنوم مۋزەە.
مامرا. ۋپال 15 مايا 1927 ۋ كولودتسا مامرا ۆ ۋروچيششە مامىردىن-كرىك نا گرانيتسە ب. چيمبايسكوگو ي كزىل-وردىنسكوگو ۋ.ۋ. (كازاحستان). رازبيت جيتەليامي ي رازوشەلسيا پو رۋكام. حوندريت. ۆ اكادەمي ناۋك وسكولوك ۆەسوم 58,8گ.
تارباگاتاي. نەۋستانوۆلەننوي داتى كامەننىي م. ۆەسوم ۆ 101 گ. ۆ اكاد. ناۋك” (440-441 بەتتەر).
مىنە, ءسىبىر ەنتسيكلوپەدياسىنان ورىن العان مەتەوريتتەر وسىلار. بۇل 1932 جىلعا دەيىنگى جاعداي جانە تەك ءسىبىر ايماعىنا جاتاتىن وڭىرلەردەن تابىلعان مەتەوريتتەر ەكەنىن ەسكەرسەك, جوعارىداعى ءتىزىمنىڭ تولىعۋى ابدەن مۇمكىن عوي.
وسى جەردە مەتەوريتتەردىڭ الاتىن ورنى جونىندە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز. جالپى مەتەوريتتەر – عالامشارارالىق كەڭىستىكتەن جەرگە كەلىپ تۇسەتىن تەمىر نەمەسە تاس دەنە ەكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ ۇساق پلانەتالاردىڭ سىنىقتارى ساناتىندا جەر بەتىنەن تىس جەردە پايدا بولاتىن قاتتى دەنەنىڭ ۇلگىسى رەتىندە كوسموگونيالىق ءمانى زور جانە جەردىڭ تەرەڭ قاباتتارىن زەرتتەۋدە دە ماڭىزى ەرەكشە. 1974 جىلعا دەيىنگى مالىمەت بويىنشا كەڭەستەر وداعى اۋماعىنان 146 مەتەوريت تابىلعان. ولار مەملەكەت مەنشىگى بولىپ سانالىپ, زەرتتەۋ ءۇشىن عىلىمي مەكەمەلەرگە بەرىلگەن. عىلىم ءۇشىن مەتەوريتتەردىڭ قۇرامىن زەرتتەۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ ول كۇن جۇيەسى تاريحىنىڭ وتە ەرتە كەزەڭىندە بولعان عالامشارلاردىڭ جاسىن انىقتاۋدا جانە سول كەزدەگى جاي-كۇيلەرىن زەرتتەۋدە ماڭىزى ۇلكەن. ولاردى جەر دەنەلەرىنىڭ قۇرامىمەن سالىستىرۋدىڭ دا بەرەرى مول. ا.ي.ۆويتسەحوۆسكيدىڭ “ۆينوۆنيتسا زەمنىح بەد” كىتابىنداعى (موسكۆا, “زنانيە”, 1990) “مەتەوريتى – سكۋلپتورى ليكا زەملي” اتتى ماقالادا عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ بەت-بەدەرى, بەينەسى تەك قانا اقىرىن جۇرگەن ەۆوليۋتسيالىق پروتسەستەردىڭ ارقاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە عارىشتان بولعان مەتەوريتتەردىڭ “اتقىلاۋى” ناتيجەسىندە دە تۇزىلگەن دەگەن قورىتىندى جاسايتىن دەرەكتەر كوبەيگەن. ونىڭ ءبىر كۋاسى رەتىندە جەردە پايدا بولعان كراتەرلەرگە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردى العا تارتادى.
جەرگە قۇلاماس بۇرىن مەتەوريتتەر عالامشارارالىق كەڭىستىكتە ۇزاق ۋاقىت اينالىپ ۇشۋى بارىسىندا سىرتى بالقىپ, قارا قابىقشامەن قاپتالادى. كوپتەگەن مەتەوريتتەر تەڭىزدەر مەن مۇحيتتارعا, ادامدار سيرەك تۇراتىن جەرلەرگە قۇلاپ, تابىلماي دا قالادى ەكەن. سوندىقتان دا قولعا تۇسكەن مەتەوريتتەردىڭ عىلىم ءۇشىن قۇنى وتە جوعارى. كەزىندە كسرو عا-نىڭ مەتەوريتتەر جونىندەگى كوميتەتى دە جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرە كەلگەندە, “قاراقول” سياقتى قازاق دالاسىنا تۇسكەن “اسپان تاستارىنىڭ” عالىم- زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ نازارىنان تىس قالعانى وكىنىشتى-اق. مۇمكىن بۇلار تۋرالى بىزدەگى استرونوميا, گەولوگيا سالاسىندا ىستەيتىن كەيبىر ماماندار جاقسى بىلەتىن دە بولار. بىراق ولاردىڭ قازاقستاندىق باسىلىمداردا جاريالانباۋى, وقۋلىقتاردان, ەنتسيكلوپەديالاردان ورىن الماۋى, ەلىمىز تۋرالى البومداردان سۋرەتتەرى كورىنبەۋى قىنجىلتادى. سەبەبى, مەتەوريتتەر جاي عانا تاس ەمەس, ءبىزدىڭ وتكەنىمىزدەن سىر شەرتەتىن كۋالىك – تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىز دە ەمەس پە؟
وسىندايدا ويعا باسقا ەلدەردىڭ تاريحي مۇرالارعا دەگەن كوزقاراسى, ءىس-ارەكەتى ورالادى. مىسالى, رەسەيدە 1908 جىلى 30 ماۋسىمدا بايقالعان تۋنگۋس مەتەوريتى اتتى تابيعي قۇبىلىستىڭ قىر-سىرى سان مارتە زەرتتەلىپ, جازىلدى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە عىلىمي پىكىرتالاس ءالى باسەڭدەگەن جوق. مەتەوريت جارىلىپ, قۇلادى دەگەن ايماققا تالاي رەت ەكسپەديتسيا جىبەرىلدى. مىنە, وسى قۇبىلىس كوپتەگەن جىلدار وتسە دە, ۇزدىكسىز زەرتتەلۋدە.
اسىرەسە, مەتەوريتتەردىڭ “اتاسى سانالاتىن” “گوبا” تاسىنىڭ تاعدىرى ءتىپتى ەرەكشە. ول افريكاداعى ناميبيا مەملەكەتىندە تابىلعان. عالىمداردىڭ توپشىلاۋىنشا شامامەن 80 مىڭ جىل بۇرىن جەرگە قۇلاعان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەتەوريت سانالاتىن بۇل تاستىڭ سالماعى 50 توننا. وسى تاريحي ەسكەرتكىش مەملەكەتتىڭ قاراماعىنا الىنعان. سول قاستەرلى تاستى اينالا ءۇش قاتاردان تۇراتىن امفيتەاتر سوعىلىپ, قاسىنا ارحيتەكتۋرالىق كەشەن تۇرعىزىلعان. كوپتەپ كەلەتىن تۋريستەرگە ارناپ مەتەوريت تۋرالى تۇسىنىك بەرەتىن بۋكلەتتەر شىعارىلعان. ال ەل استاناسى ۆيندكۋحتاعى مۋزەيدە “گوباعا” العاش كەزىككەن اڭشى ياكوبۋس گريتستىڭ تاپقان ولجاسى تۋرالى ءوز قولىمەن 1920 جىلى جازعان حاتى ساقتاۋلى.
وسى جايلاردى كەڭىنەن تارقاتىپ جاتقانىمىز, سوناۋ الىس افريكاداعى مەشەۋ سانالعان ەلدىڭ وزىندە تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن مادەني قۇندى مۇرالارعا اينالدىرىپ ۇستاپ وتىرعاندىعىندا. بۇل, ارينە, ۇلگى تۇتارلىق ونەگە.
ال ءبىزدىڭ كوپتەگەن تاريحي جادىگەرلەرىمىز تالاۋعا تۇسكەنى بەلگىلى. تاياۋدا ءحىح عاسىردا رەسەيگە جىبەرىلگەن تاعى ءبىر مۇرامىز تۋرالى قۇجاتقا كەزىكتىم. سەمەيدەگى ولكەتانۋ مۇراجايىنداعى كىتاپحانادا “سەمەي وبلىستىق ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسى” (07.11.1887) ساقتالىپتى. وندا: “مەجدۋ پروچيم, لەتوم وتچەتنوگو گودا مۋزەي پوسەتيل پەرۆىي پوپەچيتەل زاپادنو-سيبيرسكوگو ۋچەتنوگو وكرۋگا, دەيستۆيتەلنىي ستاتسكي سوۆەتنيك ۆ.م.فلورينسكي. سۆوە ۆنيمانيە ون وبراتيل گل. وبرازوم نا وتدەل ارحەولوگي. بيبليوتەچنىي كوميتەت پري ەتوم پوسەششەني پوزۆوليل سەبە پروسيت گ.پوپەچيتەليا پرينيات ۆ دار دليا مۋزەيا سيبيرسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا ودنۋ يز كامەننىح باب, يمەيۋششيحسيا ۆ وبلاستنوم مۋزەە. گ.پوپەچيتەل يزياۆيل سۆوە سوگلاسيە ي كامەننايا بابا, دوستاۆلەنا بىلا ۆ تومسك نا پاراحودە يگناتوۆا – كۋرباتوۆا بەسپلاتنو”,- دەپ جازىپتى.
مىنە, كوردىڭىزدەر مە, “مەجدۋ پروچيم” دەپ وتىرىپ, ءتول مۇرامىزدى قامقورشىلارىنا سىيعا تارتا سالعان. ءتىپتى وزدەرىنىڭ اكەلەرىنەن قالعانداي, اقىسىز-پۇلسىز اپارىپ بەردىك دەيدى. بۇل – قۇجاتقا ءتىركەلگەن بالبال. ال ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەرى قانشاما؟! ءاسىرەسە, قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ مازارىنىڭ ءىرگەسىنەن عايىپ بولعان تاس مۇسىندەرگە ءىشىڭ ۋداي اشيدى.
ال ءوزىم وسى جاعدايدان كەيىن سەمەيدەگى ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ الدىنداعى كوگالعا قويىلعان توعىز بالبال تاستى كورگەندە, باسقاداي سەزىمگە بولەنەتىن بولدىم. ەندى ولاردىڭ بەينەلەرىنەن جالعىزسىراعان, كوزدەرىنەن مۇڭ سەزىلەتىن سەكىلدى. سونىمەن بىرگە 1977-1980 جىلدارى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا ىستەپ جۇرگەندە, جۇمىس بابىمەن سەمەي وبلىسىنىڭ بارلىق اۋداندارىندا بولعان كەزىمدە, كوسىلىپ جاتقان سايىن دالادان بىردە-ءبىر بالبال, سىنتاستاردى كورە الماعانىم ەسكە تۇسەدى.
ەندى ماقالامىزدىڭ وزەگى بولعان مەتەوريتكە قايتا ورالايىق. بۇدان ەكى جىل بۇرىن “قاراقول” مەتەوريتى تۋرالى دەرەكتەر ءوزىمىزدىڭ ەنتسيكلوپەديادا كەزدەسپەگەن سوڭ, “ۇلكەن سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا” قايدان بولسىن دەپ, قاراماي كەتكەنمىن. تاياۋدا سول كىتاپتىڭ مەتەوريتتەر تۋرالى جازعان 16-تومىن قاراپ وتىرىپ, تۇتاستاي ءبىر بەتىنە بەرىلگەن ءارتۇرلى مەتەوريت تاستارىنىڭ سۋرەتىنە كوزىم ءتۇستى. سول بەتتىڭ وڭ جاق تومەنگى شەتىندە جەكە تۇرعان كيىز ءۇي پىشىندەس مەتەوريت “قاراقول” ەكەنىن كورگەندە, ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي, بىرنەشە رەت قاراپ, وقىپ شىقتىم. وندا: “4. كامەننىي مەتەوريت كاراكول, ماسسوي 2,8 كگ, ۋپاۆشي 9 مايا 1840 ۆ سەميپالاتينسكوي وبلاستي. مەتەوريت يمەەت كونۋسووبرازنۋيۋ (ورينتيروۆاننۋيۋ) فورمۋ”, – دەپ جازىلىپتى. مىنە, ءسويتىپ الىستان ىزدەپ, تالاي كىتاپتاردى قوپارىستىرىپ جۇرسەم, عالامشاردان تۇسكەن اسىل تاستىڭ سۋرەتى اياق استىنان تابىلدى.
سونىمەن, قولداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاق جەرىنە تۇسكەن مەتەوريتتەردىڭ كوبى ەلىمىزدە قالماعان سياقتى. دەمەك, ولار دا باسقاداي تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىز سياقتى تالان-تاراجعا تۇسكەن.
سوندىقتان مەتەوريت سىندى اسىل تاستارىمىزدى جيناقتاۋ, نە بولماسا مەملەكەتتىك تۇرعىدان كوشىرمەسىن جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىستىڭ ءبىرى دەيمىن. اسىرەسە, كيىز ءۇي پىشىندەس “قاراقول” مەتەوريتىنىڭ ورنى بولەك دەر ەدىم. ولاردىڭ دا ەلىمىزدىڭ مۇراجايلارىنان ورىن الاتىن كۇنى الىس ەمەس دەپ سەنگىم كەلەدى.
ومىرزاق سۇلتانوۆ,
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى,
دوتسەنت.
25 شىلدە 2001 جىل.
