مەڭدى قىز
جەكسەنبى, 23 جەلتوقسان 2012 0:47
1961 جىلدىڭ كوكتەمى. يليا جاقانوۆ “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنىڭ تاپسىرۋىمەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىن ارالاپ, ءىسساپاردىڭ سوڭىنا قاراي جامبىل وبلىسى سارىسۋ اۋدانىنىڭ اقتوعاي اۋىلىنداعى اكە-شەشەسىنە كەلدى.
اي-حاي, ءوز ءۇيى – ولەڭ توسەگى! كەرىمسال كوكتەم! گۇل شەشەك اتقان تاۋ بوكتەرى. ىلەكەڭنىڭ ەلى تالدىبۇلاق اتالاتىن قوس وزەننىڭ ورتاسىندا. ءوسىپ-ونگەن, جۇرەككە جاقىن ىستىق ولكە!
جەكسەنبى, 23 جەلتوقسان 2012 0:47
1961 جىلدىڭ كوكتەمى. يليا جاقانوۆ “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنىڭ تاپسىرۋىمەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىن ارالاپ, ءىسساپاردىڭ سوڭىنا قاراي جامبىل وبلىسى سارىسۋ اۋدانىنىڭ اقتوعاي اۋىلىنداعى اكە-شەشەسىنە كەلدى.
اي-حاي, ءوز ءۇيى – ولەڭ توسەگى! كەرىمسال كوكتەم! گۇل شەشەك اتقان تاۋ بوكتەرى. ىلەكەڭنىڭ ەلى تالدىبۇلاق اتالاتىن قوس وزەننىڭ ورتاسىندا. ءوسىپ-ونگەن, جۇرەككە جاقىن ىستىق ولكە!
اۋىلىم كوشىپ بارادى كولمەكولگە,
الىس دەيدى كولمەكول كورمەگەنگە.
الىس بولسا كولمەكول جاياۋعا الىس,
اقجارىلقاپ كۇن تۋار ولمەگەنگە…
بۇل – “القاكول سۇلاما, اقتابان شۇبىرىندى” جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان قالعان “ەلىم-ايمەن” زامانداس ءان!
كولمەكول – كوز جاسىنداي مولتىلدەگەن كول. “توقسان بۇلاق قۇيادى”, – دەيدى قاريالار. ىلەكەڭ اتا-اناسىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, جەرلەستەرىمەن قاۋىشىپ, بىرەر كۇن اۋناپ-قۋناعان سوڭ اۋدان ورتالىعى بايقادامعا تارتتى. قۇربى-قۇرداستارى, جاقسى كورەتىن اعالارى كوپ مۇندا.
– يليا, كەلدىڭ بە, اينالايىن؟ – دەيدى اۋداندىق “سوتسياليستىك شارۋا” گازەتىنىڭ رەداكتورى, اقىنجاندى اعاسى دۋلات شالقارباەۆ.
– كەلدىم, – دەيدى ىلەكەڭ دە ورەكپىپ.
– قاشان قايتاسىڭ؟
– ەرتەڭ…
– جوق, قايتپايسىڭ… قاراعايلىدا مالشىلار تويى بولادى. اقبوز ۇيلەر تىگىلىپ جاتىر. دايىندىق كۇشتى. مالشىلار دۇبىرلەپ تۇر. ءبىز توقتايتىن ءۇيدىڭ يەسى – “كوممۋنار” سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى يگەن نۇرماعامبەتوۆ. ءوزى – اقىنجاندى, اڭقىلداعان جان. شارۋاشىلىعى مىقتى. اشىق اسپان استىندا كونتسەرت تاماشالايمىز.
* * *
ءساۋىر ايىنىڭ باسى. دالا جايقالىپ سارى جايلاۋدىڭ اقسەلەۋىندەي تولقيدى. تاۋ مەن قىرات بوكتەرى بەينە گۇل تەڭىزى. قىزعالداق, سارعالداق, حوش ءيىستى ءتۇرلى-ءتۇرلى گۇلدەر تولىقسي تەربەلەدى. يزەن مەن جۋساننىڭ, جوڭىشقانىڭ ءيىسى عالامات! پا, شىركىن! دالا جارىقتىق ءيىپ تۇر.
ىلەكەڭدەر جايعاسىپ اس-سۋ ىشكەن سوڭ كونتسەرت كورۋگە دالا ساحناسىنا بەت تۇزەدى. كىشى بەسىندە ونەر تويى باستالادى. حالىق كوپ. وتىراتىن ورىن جوق. ىلەكەڭ وڭاشالاۋ بارىپ تۇردى. دۋلات شالقارباەۆ, يگەن نۇرماعامبەتوۆ باستاعان جەرگىلىكتى جىگىتتەر قىزۋ اڭگىمە جەتەگىندە. سول كەزدە وركەستر ءان باستادى. ويناقى قىرعىز ماقامى. ورىنداۋشى – جاس قىز. ساحنا الىستاۋ. قاسىنداعىلاردىڭ قىزۋ اڭگىمەسىن ىلەكەڭ جاي, سەلقوس تىڭداپ تۇردى دا, قىرعىز ءانىن ايتقان قىزدان كوزىن ايىرعان جوق. ءان اياقتالدى. قىز بۇرىلىپ كەتىپ بارا جاتتى. ياپىر-اي, سەنە مە سەنبەي مە؟ ارقاسىنداعى قوس بۇرىمنان كوزىن الا الماي قاراپ قالعان. قويۋ, قالىڭ شاش قىز تىلەرسەگىن سوعادى.
– ويپىرماي, انا بۇرىمدى-اي! – دەپ قالدى ىلەكەڭ.
– ا-ا! – دەدى دۋلات.
– قىزدىڭ بۇرىمىن ايتام! ءانى دە تاماشا! جاڭا قىرعىزدىڭ ءانىن ورىندادى عوي…
دۋلات جىمىڭ ەتتى:
– قازىر قاتار وتىرامىز… جاقىننان كورەسىڭ…
مەيماندار ازدان سوڭ اقبوز ۇيگە ەندى. ىلەكەڭدەر توردە. وڭ قاناتتان ونەرپازدار كەپ جايعاستى. قاراسا بۇرىمدى قىز قارسى الدىندا وتىر. يليانى كورىپ قىمسىندى ما, بۇرىپ اكەتتى جانارىن. وسى كەزدە ۇلكەندەر جاعىنان كادەلى مۇشە – جىلىك تە جەتىپ ەدى.
– ءانشى قارىنداسقا بەرىڭىزشى, – دەدى جىلىكتى ۇسىنعان ىلەكەڭ.
قىزدىڭ جانارى جارق ەتتى.
– سىزگە… سىزگە بەرىپ جاتىر, – دەدى قاسىنداعىلار.
داستارحان باسىندا جاقسى اندەر ايتىلدى. تاماشا وتىرىس بولدى. كەش باتىپ, ىمىرت جابىلدى. كيىز ءۇي ءىشىن قاراڭعىلىق تۇمشالادى. قىزعا قايتا-قايتا قاراپ قويادى. باعانا بايقاعان: موينىنداعى قوس مەڭى قارا تورى وڭىنە كەرەمەت ۇيلەسىپ تۇر.
دۋ-دۋ اڭگىمە ۇستىندە جاستاردىڭ شىعىپ كەتكەنىن اڭداماي قالعان ىلەكەڭ سىرتقا اتىپ شىقسا, ونەرپازدار تاراپ كەتىپتى. مازاسىزدانا باستادى. “ياپىر-اي, قاي اۋىلدىڭ قىزى ەكەن؟ كىمنەن سۇراسام؟!.”
دۋلات سەزىمتال جان. كوڭىل تولقۋىن ءدوپ باسقانداي:
– قازىر-اق قۋىپ جەتەمىز, – دەدى.
استارىندا گاز-69. قارا جولمەن ىزعىتىپ بەردى. ونەرپازداردىڭ كولىگى كورىنەر ەمەس, جەر جۇتقانداي زىم-زيا. بايقادامعا دەيىن كەمى جيىرما-وتىز شاقىرىم. قانشا الاڭداعانىمەن نە ىستەسىن. دۋلاتتىڭ ۇيىندە قونۋعا تۋرا كەلدى.
تولقىعان كوڭىلى ۇيقى-تۇيقى, بايىز تابار ەمەس. ىرعاقتى, اسەم ساز كەرنەدى جۇرەگىن… تاعات تاپتىرمادى! تەبىرەنتتى, شيىرشىق اتتى سەزىمى…
– دۇكە, ءسۇيىنشى!
– قالاعانىڭدى ال!
– ءان… ءان…
– قانداي؟
– مەڭدى قىز-ز…
– ا-ا… راس پا؟!
– كوردىڭىز بە مەڭدى… “قوس بۇرىم” دەۋگە بولار ەدى… بىراق قوس مەڭىن ايتام… عاجاپ ەمەس پە؟!.
– سولاي ما؟!. “يليانى قالانىڭ تىكباقاي قىزدارىنا ۇرىندىرما. سىرتتاي وقىپ ءجۇرسىڭ عوي. الماتىعا بارعاندا اقىلىڭدى ايت… ءبىر قۋعا كەز بولماسىن…” – دەپ قۇلاعىما قۇيعانى بار ەدى اكەڭنىڭ. (ىلەكەڭنىڭ اجەسى بيەجانمەن دۋلاتتىڭ وگەي شەشەسى اپالى-ءسىڭىلى.)
تاڭداعان قىزىڭ تاربيەلى. اكەسى ءالتاي قادىرلى كىسى. قىزدى ءجيى كورىپ جۇرەم. ءتىل-كوزدەن امان جۇرسە دەپ ويلايتىنمىن. كوزىڭ دۇرىس تۇسكەن. بىلەمىن عوي, الماتىداعى شوپجەلكەلەرىڭدى… ول ەندى جاستىعىڭ…
ءاندى قالاي اتادىڭ؟
– “مەڭدى قىز”.
– ايتىپ كورشى؟
يليا كىدىرگەن جوق, قوڭىر داۋسىمەن ايتا باستادى.
شىرقاي سالىپ اسقاق ءاندى,
كەڭ جايلاۋدا ءجۇر ەدىڭ.
جاس جىگىتتىڭ جارقىن جاندى,
بيلەپ الدىڭ جۇرەگىن.
جانارىڭدى كورگەن شاقتا,
جانعان وت پا, دەپ قالدىم.
قۇربىم, قاتار وتىرساق تا,
سىر ايتا الماي توقتالدىم.
ءوزىڭ جانىم,
اڭساعانىم,
اڭساعانىم, مەڭدى قىز!
كەلشى جانىم, اڭساعانىم,
كوڭىل شاتتىق سەزىنسىن.
جانعا داۋا جان سامالىن,
جەتكىزەر جان ءوزىڭسىڭ…
ەكەۋى تۇنىمەن كىرپىك ىلگەن جوق. تالاي-تالاي اڭگىمەلەر شەرتىلدى. شاي ءىشىلدى. سىرتقا شىقتى. بايقادامنىڭ ءتۇنى سالقىن. جۇلدىزدار جانىپ تۇر. اي جارىق. سول كەزدە دۋلات ءۇيلى-باراندى, جەتى-سەگىز بالاسى بار. بىراق جاس جىگىتتەردەي ىلەكەڭە ىلەسىپ تاڭ اتقانشا دالادا ءجۇردى.
ەرتەڭىندە دۋلات اعاسى جوسپار قۇردى.
– سونىمەن “مەڭدى قىزدى” كىم ايتادى؟
– ەشكىمنىڭ ايتۋى كەرەك ەمەس, – دەدى ىلەكەڭ. – قىرعىزدىڭ ءانىن ايتقان قىز بار ەمەس پە؟
– ءا-ءا, سولاي ەكەن-اۋ…
بايقادامعا تاياۋ “كوممۋنار” كەڭشارىندا مادەنيەت سارايى بار. بۇرىمدى قىز سول كلۋبتا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەسى. كەشەگى مالشىلار تويىندا وركەستردى باسقارعان جەڭىسباي الگى بۇرىمدى قىزدىڭ تۋىسى. سول جەڭىسباي تاپسىرما الادى. اۋداندىق كومسومول كوميتەتى مەن مادەنيەت ءبولىمى كەلىسىپ وتىر. “كوممۋنار” اۋىلىنىڭ مادەنيەت سارايىندا جاس كومپوزيتور يليا جاقانوۆپەن كەزدەسۋ وتەدى. “اق قايىڭ”, “سالتانات”, “جالعىز قايىق” اندەرى ورىندالسىن. مەيمانعا سۇراق قويىڭدار… ال “مەڭدى قىز” ءانىن تيىشكۇل التاەۆا ايتۋى ءتيىس. ءاندى اۆتوردىڭ ءوزى ۇيرەتەدى.
ءسويتىپ دايىندىق باستالدى. يليا رەپەتيتسياعا كەلگەندە قاتار-قاتار ءتىزىلىپ ورىمدەي جاس قىزدار وتىرادى. شەتىنەن سۇلۋ… شەتىنەن كوركەم… تيىشكۇلدىڭ قاسىندا جەڭگەسى كۇلجارقىن. ىلەكەڭنىڭ كوزى قىزداردى قىدىرتا قاراپ-قاراپ كەلەدى دە… تيىشكۇلگە توقتايدى… قۋ قىزداردىڭ ءىشى ءبارىن سەزەدى… ءبىر-بىرىنە قاراپ جىمىڭ-جىمىڭ ەتەدى…
كومپوزيتورمەن كەزدەسۋ ويداعىداي ءوتتى…
يليا ءبىر جۇمىستارىمەن ەرتەڭىندە اۋداندىق گازەتكە كەلگەن. مىنا قىزىقتى قاراڭىز! تيىشكۇل دە وتىر. تاعدىر جازۋى ما, الدە… الدە… دۋلات اعاسىنىڭ ءىسى مە؟! ادەيى ويلاستىرساڭ بۇلاي بولماس…
ازدان سوڭ ەكى جاس ەسىك الدىنا شىقتى.
تىمىق كەش. قىزىل جالقىن كۇن باتىپ بارادى. ەكەۋىندە دە ءۇن جوق. يليا جاقىن كەلىپ, مەڭدى قىز تيىشكۇلدىڭ قولىنان ۇستادى دا:
– اۋىلعا كەتتىك! – دەدى.
ءسويتىپ, بۇرىمدى قىز جاقان وتاعاسىنىڭ شاڭىراعىنا كەلىن بوپ ءتۇستى.
بۇل ءساۋىر ايىنىڭ 11-ءى…
تاڭ اتقانشا اۋىل ءىشى گۋ-گۋ, دۋ-دۋ… جاقاڭنىڭ شاڭىراعىندا اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى! توي بولدى…
جاس كۇيەۋ ەرتەڭىندە تۇسكە تاقاۋ ۇيقىدان تۇرىپ اۋىل ماڭىنداعى وزەنگە بەتتەگەن. باعانا باسىنداعى رەپرودۋكتوردان كەڭەس وداعىنىڭ ەكپىندى, كەرەمەت مارشتارى وينالىپ جاتىر. عارىشقا گاگارين ۇشقان ەكەن!
عارىش الەمىن ادامزات اقىل-ويى بيلەگەن قۋانىش!
مەڭدى قىز – تيىشكۇلدىڭ ءوز ۇيىنەن ۇشىپ, جاقاڭنىڭ اۋلەتىنە قونعان قۋانىش!..
* * *
ىلەكەڭدەر الماتىدا. تاستاق جاقتاعى گايدار كوشەسىندە پاتەر جالداپ تۇرادى. كورشىلەرى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اتاقتى قوبىزشى جاپپاس قالامباەۆ. ءجاميلا ەسىمدى ۇيعىر ايەلى بار. شيەتتەي بالا-شاعا. تىرلىگى جۇپىنى… ىلەكەڭ جۋرناليست. جالاقىسى ءتاۋىر.
ءشامشى قالداياقوۆتىڭ التى جاستاي ۇلكەندىگى بار. ىلەكەڭ ءىنىسى ىسپەتتى. ءىش تارتىپ, قۇرمەت تۇتادى ءبىر-ءبىرىن. سول شاكەڭ جاس وتاۋعا ءجيى كەلەدى.
ىلەكەڭدەرمەن ەكى قارىنداسى, ءومىرتاي دەگەن ءىنىسى تۇرادى. ۇيلەنگەلى ءۇيدىڭ شىرايى ەنىپ قالدى. تاپ-تازا, جىپ-جيناقى. اس ۇيدەن شىققان ءدامدى ءيىس مۇرىن جارىپ, تابەت اشادى… كۇندە وسىلاي…
ءشامشى العاش كەلگەندە جاس كەلىنگە قاراپ وتىردى-وتىردى دا:
– قۇتتى بولسىن! – دەدى. – ريزامىن ساعان, يليا…
– راحمەت!
– تويلارىڭ قاشان؟
– ەكى-ءۇش كۇن قالدى…
– شاتتىق تىلەيمىن شاڭىراقتارىڭا!
– شاكە, تيىشكۇل ولجالى كەلدى… مەن “مەڭدى قىز” دەگەن ءان شىعاردىم…
– ا-ا, – دەدى ابدىراعان ءشامشى. – كاك؟! قانداي ءان؟!
يليا ءاندى شىرقاي جونەلدى.
– يزۋميتەلنو! – دەدى شاكەڭ. – كەرەمەت!..
– وسىلاي… كەلىنىڭىز ءان اكەپ جاتىر…
– وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر… مەنىڭ اقشام دا, دۇنيەم دە جوق… سوگە كورمەڭدەر… تويلارىڭا ءبىر ءان اكەلەم…
ءشامشى سوزىندە تۇردى. جاستاردىڭ تويىنا ءان سىيلادى! ءان بولعاندا قانداي! جانە ءوزى ورىندادى.
جاز كۇنىندەي جايناعان,
ماساتىداي جەر سۇلۋ!
اققۋ-قازدار تويلاعان,
ايدىن-شالقار كول سۇلۋ!
وزگەدەن دە ەڭ سۇلۋ,
ومىرلىك دوس تەڭ سۇلۋ!
ءوزىم ءسۇيىپ ۇناتقان,
بارىنەن دە سەن سۇلۋ,
سەن سۇلۋ!..
– بۇل ءاننىڭ ءسوزىن ماحاڭ جازدى, – دەدى ءشامشى.
ماقسۇتبەك مايشەكين – قازاق راديوسىندا مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ اعا رەداكتورى. ءوزى قارقارالىنىڭ قازاعى. احمەت جۇبانوۆ ەكەۋى مۋزىكا رەداكتسياسىن قۇرۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ءارى قازاق اندەرىنىڭ جوقشىسى, قورعانى…
مولدىرەپ قانا وتىراتىن ماحاڭ ءشامشى مەن يلياعا ءىش تارتاتىن. ول كەزدە قالداياقوۆ پەن جاقانوۆتىڭ اندەرىن روزا باعلانوۆا, راحيا قويشىباەۆا, رابيعا ەسىمجانوۆا, تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا, مايرا ءجۇرسىنوۆا, ءساجيدا احمەتوۆا, كۇلاش قاسابەكوۆا, گۇلسارا نۇرماعامبەتوۆا ورىندايتىن.
ءشامشى مەن يليانى قاناتتاندىرعان, قازاق راديوسى ارقىلى ەفيرگە شىعارعان وسى مايشەكين…
* * *
جاستاردىڭ تويى جازدا ءوتتى…
ماۋسىم ايى. كۇن ىستىق. شاقىرىلعان مايماندار: سەرىك قيراباەۆ, ساپارعالي وماربەكوۆ, ومىرزاق ايتباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ… دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ شاكىرتى, اتاقتى دومبىراشى عىلمان ءالجانوۆ. جازۋشى ەركىمباي اكىمقۇلوۆ… سانسىزباي سارعاسقاەۆ باستاعان “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنىڭ ۇجىمى…
“مەڭدى قىزدى” ءساجيدا احمەتوۆا, “بارىنەن دە سەن سۇلۋدى” مايرا ءجۇرسىنوۆا ورىندادى.
ۇزىلىستە سەرىك قيراباەۆ:
– الگى اندەگى “بارىنەن دە سەن سۇلۋ” دەگەن جولدار, ماعجان اقىننىڭ ءسوزى عوي, – دەدى.
ول كەزدە ىلەكەڭدەر ماعجاندى ءجوندى بىلمەيدى. اڭ-تاڭ قالىستى.
ارادا بەس-التى كۇننەن سوڭ ءاندى راديوعا ازىرلەپ جاتقان شامشىگە احمەت جۇبانوۆ:
– جازىلۋ تاريحىن كونسەرۆاتوريادان ەستىدىم. كوبىنىڭ اۋزىندا سول ءان! وسىنداعى “بارىنەن دە سەن سۇلۋ” دەگەن ءسوزدى قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى جازعانىن بىلەمىسىڭ…
– جوق, – دەدى ءشامشى…
– ە-ە…
يليا مەن ءشامشى بۇل جونىندە مايشەكيننەن سۇراعان.
– شىراقتارىم, – دەدى ماحاڭ. – ونى قازاقتىڭ ايدىك اقىنى جازعانى راس. ءىز-ءتۇزسىز جوعالماسىن, ۇمىتىلماسىن دەگەن ماقساتپەن ادەيى الدىم… ول اقىننىڭ كىم ەكەنىن ايتپايمىن… كەيىن وزدەرىڭ بىلە جاتارسىڭدار…
1976 جىلى عالىم سەرىك نەگيموۆ يليا جاقانوۆقا كوشىرىلىپ باسىلعان 300 بەتتەي كولەمدەگى ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن بەردى. سوندا “سەن سۇلۋ” ولەڭى كوزىنە وتتاي باسىلدى.
شاڭقاي تۇستە وتكىر التىن كۇن سۇلۋ,
جىمىڭداعان جۇلدىزدارمەن ءتۇن سۇلۋ.
تولىپ جاتىر ءتۇرلى سۇلۋ دۇنيەدە,
بارىنەن دە ماعان, ساۋلەم, سەن سۇلۋ! – دەپ اياقتالادى جىر.
… كەشەگى بۇرىمدى قىز يليا جاقانوۆتىڭ بۇگىنگى جارى تيىشكۇلگە ارنالعان قوس ءان ومىرگە وسىلاي كەلدى دە, قازاق راديوسى ارقىلى تىڭدارمان قاۋىمعا كەڭ تاراپ كەتتى…
ول اندەر, “مەڭدى قىز” بەن “بارىنەن دە سەن سۇلۋ” ەدى…
تولىمبەك ابدىرايىم,
جازۋشى.
استانا.
29 قاراشا 2002 جىل.
