ونەر • 17 قاڭتار، 2019

«مۋزىكانت» «كومپوزيتورعا» ۇلاسادى

280 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ الماتى قالاسىنداعى  باس كونسۋلدىعىمەن بىرلەسكەن  قىتايدىڭ تانىمال  حالىق كومپوزيتورى سيان سينحايدى ەسكە الۋعا ارنالعان مەموريالدىق فوتوكورمە اشىلدى. سالتاناتتى شارادا مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ  عىلىمي جونىندەگى ورىنباسارى عاليا تەمىرتونقىزى قىتاي كومپوزيتورىنىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىق ەڭبەگى تۋرالى ءسوز سويلەدى. ءوز كەزەگىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ  الماتى قالاسىنداعى  ءبىلىم جانە عىلىم جونىندەگى كونسۋلى مي گۋيسيۋن مۋزەي ۇجىمىنا ىستىق ىقىلاسىن، ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىردى.

حالىق مۋزىكانتى، پەداگوگ، كوم­پوزيتور، شەبەر پيانينو­شى، عاجايىپ ديريجەر سيان سين­حاي 250-دەن استام مۋزىكالىق شىعار­مالاردىڭ اۆتورى سانالادى. ونىڭ سۇبەلى تۋىندىلارىنىڭ اراسىندا كانتاتا، وپەرا، سيمفونيا، وركەس­ترلىك مۋزىكاعا ارنالعان سيۋي­تالار، راپسوديا، سكريپكا مەن پيا­نينوعا ارنالعان كوپتەگەن سو­لو جانە انسامبلدىك تۋىندىلار بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كوم­پو­زيتور ءوز شى­عار­مالارىندا ۇلى قى­تاي رە­ۆو­ليۋتسياسىنىڭ شىن­­­دىعى مەن ۇلت بوستاندىعىن تە­رەڭ بەي­نەلەگەن. سوندىقتان دا ساز­گەردىڭ مۋ­زىكا­لىق شىعارمالارى ۇلت­تىق ورنەگىمەن، تۇپنۇسقالىق اينا-قاتەسىز قۇندىلىعىمەن ەرەك­­­­شەلەنەدى. ول جاس كەزىندە پەكين ۋنيۆەرسيتەتى جا­نىنداعى ءداس­تۇرلى قىتاي مۋزىكاسى ينستيتۋتىندا، ودان سوڭ شانحاي كونسەر­ۆاتورياسىندا ءدارىس الادى. 1929 جىلى پاريجگە وقۋعا بارىپ، 1935 جىلى قىتايعا قايتا ورالىپ ان­تيجاپوندىق پاتريوتتىق قو­ز­عا­لىسقا بەلسەنە قاتىسادى. 1938 جى­­لى سينحاي قىتاي رەۆو­ليۋتسيا­سى­نىڭ قاسيەتتى مەكەنى يانان­عا كەلىپ، ودان لۋ سيۋن اتىن­دا­عى­ ونەر ينستيتۋتىنىڭ مۋ­زى­كا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بو­لىپ تا­­­­عايىن­دالادى. ياناندا وت­كەن جىلدار كومپوزيتوردىڭ شىعار­ماشىلىق ءومىرىنىڭ ەڭ تابىستى كەزەڭى بولىپ ەسەپتەلەدى: بار-جوعى ءبىر جىل ىشىندە ول ءوزىنىڭ جاۋھار تۋىن­دىلارى «سارى وزەن»، «ەڭبەك تۋرالى»، «18 قىركۇيەك تۋرالى» كانتاتالارىن جانە «قارسى شا­بۋىل»، «حالىقارالىق ايەلدەر كۇ­نى»، «جويىلسىن ۆان تسزينۆەي» سە­كىلدى پاتريوتتىق رۋحتاعى مۋزى­كا­­لىق شىعارمالارىن ومىرگە اكەلەدى.

1940 جىلى سيان سينحاي كەڭەس وداعىنا ماسكەۋگە جىبەرىلدى، سول جەردە «ۇلت ازاتتىعى» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى سيمفونياسىن جازىپ، اياقتادى. ۇلى وتان سوعىسى باس­تالعان 1941 جىلى الماتىعا كوشىپ، cول جىلدارى «قاسيەتتى سوعىس» اتتى ەكىنشى سيمفونياسى مەن «قىتاي راپسودياسى» سيۋيتاسىن، قازاق باتىرى تۋرالى «امانگەلدى يمانوۆ» اتتى پوەماسىن جازادى. بۇعان قوسا ول سول جىلدارى ەكى ەل اراسىنداعى ما­دەني ەلشى رەتىندە قازاقتىڭ كوپتەگەن حالىق اندەرىن جيناپ، قايتا وڭدەيدى.

قازاقستان – قىتاي دوستىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە 1998 جىلعى 7 قا­­­زان­دا الماتى قالاسىنداعى كو­شە­­لەردىڭ بىرىنە سيان سينحاي اتاۋى بەرىلىپ، سول جەردە قىتاي ساز­گەرىنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ورنا­تىلدى. ەسكەرتكىش تاقتادا: «كور­نەكتى قىتاي كومپوزيتورى، قىتاي – قازاقستان دوستىعى مەن مادەنيەتتەر الماسۋ ۇردىسىندەگى ەل­شى بولعان سيان سينحايدى ەسكە الۋعا ارنالادى» دەپ جازىل­عان. بيىل سيان سينحايدىڭ تۋعا­نىنا 113 جىل تولۋىنا وراي، قازاق­ستان­دىق جانە قىتايلىق ونەر شە­­بەر­لەرى اتالمىش سازگەردىڭ ءومى­­رى مەن شىعارماشىلىق جولىن، سيان سينحاي مەن باقىتجان بايقا­داموۆتىڭ اراسىنداعى شى­­نايى دوستىقتى ارقاۋ ەتكەن «مۋ­زىكانت» اتتى دەرەكتى فيلم تۇسىر­گەن ەدى. ال­ سوڭعى ۋاقىتتا قولعا الى­نىپ، ەكى ەل كينەماتوگرافيستەرى بىرلە­سىپ ءتۇسىرىپ جاتقان «كومپو­زيتور» ءفيلمىنىڭ جوباسى دا با­قىت­جان بايقاداموۆ پەن سيان سينحاي اراسىنداعى دوستىققا ار­­نالعان. قازاقستاندا شى­عار­­ما­نىڭ كىرىسپەسى جاسالعان ءفيلم­نىڭ جالعاسى قازىر يانان قالا­سىندا ءتۇسىرىلۋ ۇستىندە. باستى رول­دەردى بەرىك ايتجانوۆ، التىناي نو­گەربەك سياقتى تانىمال قازاق اك­تەرلەرى سومدايدى. «كومپوزيتور» ءفيلمى­نىڭ پروديۋسەرى شەن تسزيان: «باس كەيىپكەر سيان سينحايدىڭ ءرولىن ەلدەگى تانىمال اكتەر حۋ چجۋن وينايدى. اكتەرىمىزدىڭ ءوزى دە كومپوزيتور وتباسىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن، تۇلعالى سازگەرىمىزدىڭ جان دۇنيەسىن جاقسى تۇسىنەدى، بەي­نەسىن ايشىقتى كورسەتە بىلەدى عوي دەپ ويلايمىن»، دەدى.

كورمە ەكسپوزيتسياسىندا سون­داي-اق كومپوزيتوردىڭ پاريجدە وقىعان جىل­دارىن بەينەلەيتىن فوتوسۋرەت­تەر، پرولەتارلىق-مۋزى­كا­لىق مادە­ني شارالارعا قاتىسقان ايەلى تسيان يۋنلين جانە قىزى نينامەن بىرگە تۇسكەن وتباسىلىق سۋرەتتەردەن تۇرا­تىن 60-قا جۋىق دەرەكتى قۇجات قويىل­عان. لۋ سين اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىنا جاز­عان وقۋ قۇرالدارى، ءار جىلدار بە­دە­رىندە قاعازعا تۇسىرگەن مۋزى­­كا­لىق شى­عار­مالارىنىڭ پارتيتۋرالارى، سيان سينحاي جانە بايقا­داموۆ وتباسىلارى اراسىن­داعى دوستىق ىقى­لاسقا تولى جىلداردى بەي­نەلەيتىن وزگە دە دەرەكتى فوتولار كە­لۋشىلەردى قىزىقتىرماي قوي­مايدى.

 

گۇلايىم قىدىراليەۆا،

مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ قىزمەتكەرى

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار