اپتا سايىن جارىق كورەتىن ارنايى بەتتە كوتەرىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەر دە اۋقىمدى. ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك احۋال, كاسىپكەرلىك سالاسى, دەموگرافيا, قىسقاسى جاستارعا قاتىسى بار, جاستاردى الاڭداتاتىن, قوعام ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپتار بارىنشا كەڭ قامتىلادى دەگەن ءۇمىت بار.
جالپى, جاستار دەپ كىمدەردى ايتامىز؟ «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭدا ايتىلعانداي,14 پەن 29-دىڭ اراسىنداعى ەل ازاماتتارىنىڭ بارلىعى وسى ساناتقا جاتادى. رەسمي ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ 21,5 پايىزى, ياعني 3 900 834 ادام جاستار ساناتىندا ەكەن. وسىنشا ادامنىڭ 496 مىڭ 209-ى – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتى.
«جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى» دەگەن تىركەستى ءجيى ايتامىز. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جاستاردىڭ ءرولى قوعامدى ورگە سۇيرەيتىندەي دەڭگەيدە ەمەس ەكەنى بەلگىلى. قوعامدى سۇيرەمەك تۇگىلى, قارا باسىن الىپ ءجۇرۋ مۇڭ بولىپ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. 2018 جىلدىڭ سوڭعى شيرەگىندەگى دەرەك بويىنشا ولاردىڭ سانى – 81,9 مىڭ. قاراپ جۇرمەي قىلمىسقا شاتىلعانداردىڭ دا قاراسى كوپ, وعان قاتىستى ناقتى دەرەكتەردى تومەندە كەلتىرەمىز. قىسقاسى, ءبارى ويداعىداي بولسا, «جاستار جىلىن» جاريالاۋدىڭ دا قاجەتى بولماس ەدى عوي. سول سەبەپتى دە ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلتىر قاراشا ايىندا ءتيىستى جارلىققا قول قويدى. ول قۇجاتتا: «2019 جىل جاستار جىلى دەپ جاريالانسىن. ۇكىمەت جاستار جىلىن وتكىزۋ بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداسىن», دەلىنگەن.
ال پرەزيدەنت جارلىعىندا ايتىلعان «قاجەتتى شارالار» قانداي بولماق؟ جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ۇكىمەت نەندەي جۇمىستاردى قولعا الماق؟ جالپى, جاستاردى قولداۋعا ارنالعان ەڭ اۋقىمدى شارالاردى ەلباسىنىڭ بىلتىر كوكتەمدە جاريالاعان «5 الەۋمەتتىك باستاماسىنان» تارقاتۋعا بولادى. پرەزيدەنت ايتقان ماڭىزدى الەۋمەتتىك باستامالاردىڭ ءبىر باعىتى جوعارعى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا, ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قامتۋعا ارنالدى. جوعارى ءبىلىم الۋعا جىل سايىن بولىنەتىن 54 مىڭ گرانتقا قوسا تاعى 20 مىڭ گرانت ءبولۋ ۇكىمەتكە تاپسىرىلدى. 20 مىڭ گرانتتىڭ قاي ماماندىقتارعا كوبىرەك باعىتتالاتىنى دا ناقتىلاندى. سونداي-اق 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالىناتىنى تۋرالى ايتىلدى.
جاستار جىلىنداعى جۇمىستاردى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. وسى مينيسترلىكتىڭ جاستار جانە وتباسى ءىسى كوميتەتىنە حابارلاسقانىمىزدا:
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2018 جىلعى 5 قازانداعى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق جوسپاردىڭ 94-تارماعىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جاستار جىلىن وتكىزۋ جونىندەگى جول كارتاسى ازىرلەندى. ول قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلەتىن بولادى, – دەگەن جاۋاپ الدىق.
كوميتەتتىڭ حابارلاۋىنشا, جول كارتاسىندا جاستاردىڭ بارلىق ساناتتارىن قولداۋ شارالارىنىڭ تولىق كەشەنى قامتىلماق. اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قولجەتىمدى باسپانامەن قامتۋ, جاستار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ, قارجى ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرۋ, قۇقىقتىق مادەنيەتى دامىتۋ, دارىندى جاستاردى قولداۋ سىندى باس-اياعى 11 باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلىپ, 70-تەن استام شارا وتكىزىلمەك.
جاستار جىلىنا قاتىستى ءار ايماق جوسپارلارىن جاريالاپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, جاستار ساناتىنا جاتاتىن 200 مىڭ شامالى ازاماتى بار ايماق 300-دەن استام رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شارا وتكىزبەك.
ماڭعىستاۋ وبلىسى دا بىلەك سىبانىپ كىرىسكەن سىڭايلى. وبلىستىق جاستار ساياساتى باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا, جىل بويى بارلىعى 100 شارا وتكىزىلەدى. وعان قوسا 3 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالىنىپ, 200-دەن استام ازاماتقا باسپانا الۋعا نەسيە بەرىلمەك. جەرگىلىكتى بيلىك جاڭا كاسىپتىڭ كوزىن تاپقانداردى قولداۋ ءۇشىن 1 مىڭ ادامعا 1 ميلليون تەڭگەدەن قايتارىمسىز گرانت بەرۋدى قولعا العانىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
بىلتىرعى اقتاۋ ءسامميتىنىڭ وتكەنىنە 1 جىل تولۋىنا وراي تامىز ايىندا ماڭعىستاۋمەن شەكارالاس ەلدەر ازاماتتارىنىڭ «جاستار دوستىعى – 2019» فورۋمى وتەدى. وعان دەيىن مامىر ايىندا حالىقارالىق «جاستار مارافونىن» دۇركىرەتىپ وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن.
ايتا بەرسەك, ءار ايماقتىڭ جوبا-جوسپارى جەتكىلىكتى. باستىسى – ءىس-شارالار جاستاردىڭ الەۋەتىنىڭ الەۋمەتتەنۋى مەن دامۋىنا, ونىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەنى. اس تا توك توي, القالى فورۋم, قاپتاعان فلەشموبتاردىڭ ناقتى قانداي ناتيجە اكەلەتىنىن دە ەسكەرگەن ءجون.
NEET جاستار دەگەن ۇعىمنىڭ شەت مەملەكەتتەردە قولدانىلا باستاعانىنا 20 جىلعا جۋىقتايدى ەكەن. قاتەلەسپەسەك, ءبىزدىڭ ەلدە دە بۇل تىركەس بىرەر جىلدىڭ بەدەرىندە ءجيى قولدانىلىپ ءجۇر. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ەڭبەك ەتپەيتىن, وقىمايتىن, پايدالى كاسىپكە ونشا قىزىقپايتىن, كۇنىن بوسقا وتكىزىپ جۇرگەن بۋىندى NEET جاستار دەگەن تىركەسپەن سۋرەتتەۋگە بولادى. وتباسى جانە جاستار ءىسى كوميتەتىنەن سۇراپ بىلگەنىمىزدەي, وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى شيرەگىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا NEET جاستاردىڭ ۇلەسى 7,5 پايىزدى قۇرايدى ەكەن.
– 18-29 جاس ارالىعىنداعى NEET جاستاردى, ونىڭ ىشىندە 2018 جىلعى تۇلەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا جول كارتاسى ازىرلەندى. اتاپ ايتقاندا اۋىل جاستارى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاستار, جۇمىسسىز جاستار, ورتا ءبىلىمى بار جاستار, تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن جاستار, جۇمىس تاجىريبەسى جوق ءبىلىمدى جاستار, جاس بالالارى بار جاس ايەلدەر, الەۋمەتتىك جاستار سىندى 8 ساناتقا جاتاتىن ازاماتتار 6 باعىت بويىنشا جۇمىسقا باعىتتالادى, – دەپ حابارلادى ءتيىستى كوميتەت. اتالعان 6 باعىت كاسىپتىك باعدارلاۋ جۇمىسى, كاسىپتىك وقىتۋ, جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ, جاستاردى الەۋمەتتەندىرۋ, تاعى باسقالارىن قامتيدى.
وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنداعى جولداۋىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ: «جاستار مەن وتباسى ينستيتۋتىن كەشەندى قولداۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىعىنا اينالۋعا ءتيىس. جاستاردىڭ بارلىق ساناتىن قولداۋعا ارنالعان شارالاردى تولىق قامتيتىن الەۋمەتتىك ساتىنىڭ اۋقىمدى پلاتفورماسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. ارينە, ۋاقىت تالابىنا وراي جاستاردىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋدى, مەملەكەت مۇددەسىنە ءتيىمدى پايدالانۋدى قوعام قىزۋ قولدايتىنى تۇسىنىكتى.
بۇگىنگى تاڭدا حالىقتىڭ 20 پايىزدان استام بولىگىن قۇرايتىن جاستار قاۋىمىن الاڭداتاتىن ماسەلەلەر, ولاردىڭ كۇن سايىن بەتپە-بەت كەلەتىن شەشىلمەگەن الەۋمەتتىك پروبلەمالارى از ەمەس. ستاتيستيكا بويىنشا, ىستەرگە جۇمىس تاپپاي سەندەلىپ جۇرگەن جاستاردىڭ سانى 81 مىڭنان اسادى. كامەلەتكە تولماي جاتىپ ءتۇرلى دەڭگەيدە قىلمىس جاساعانداردىڭ قاتارى سوڭعى 3 جىلدىڭ بەدەرىندە جىل سايىن 3 مىڭ ادامنان تومەندەگەن ەمەس. ۇكىمەتتىڭ, جەر-جەردەگى اتقارۋشى ورگاننىڭ جاستار جىلىنا جاساعان جوبا-جوسپارلارى وسى تەكتەس تەرىس كورسەتكىشتەردى تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزۋى كەرەك. جىلدىڭ قانشالىقتى جەمىستى بولعانى سونىمەن ولشەنبەك.
«جاستىق مەنىڭ جانىما جىر بايلادى, جاستىق مەنى جالتارتپاي شىڭعا ايدادى» دەيدى مۇقاعالي اقىن. شىندىعىندا, ەلدى ورگە سۇيرەيتىن باستى كۇش – سول ەلدىڭ ازاماتتارى, تەپسە تەمىر ۇزەتىن بۋىن. ۇكىمەتتىڭ كوزدەپ وتىرعانى سول بۋىننىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ. دەگەنمەن, ۇكىمەت قاشان جاعدايىمدى جاساپ بەرەدى دەپ قول قۋسىرىپ كومەك كۇتىپ وتىراتىنداردىڭ دا ەشكىمدى ۇشپاققا شىعارمايتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون سياقتى. ەڭبەككە قابىلەتتى, باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن, بىلىمگە قۇشتار, وزىنە دەگەن سەنىمى نىق جاستاردان عانا ناتيجە كۇتۋگە بولادى. ال ۇكىمەتتىڭ مىندەتى ولاردى دەمەۋ, الەۋەتىن ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ بولسا كەرەك-ءتى.
قانداي قولداۋ قاجەت؟
ايبول ارعىنعازينوۆ, «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق تالداۋ جانە الەمدىك ەكونوميكا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
بىرىنشىدەن, جاستار جىلى ءبىر جىل ىشىندە وتە شىعاتىن ناۋقاندىق شارا بولىپ قالماۋعا ءتيىس. جاس بۋىننىڭ الەۋەتىن باعالايتىن, سول الەۋەتتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما جاسالۋى كەرەك. بىرنەشە جىلدى قامتيتىن باعدارلامادا جاستار ساياساتىنا قاتىستى نەگىزگى ينديكاتورلار مەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا جاۋاپتى ورگاندار بەلگىلەنگەنى دۇرىس.
ەكىنشىدەن, الەۋمەتتەندىرۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە نازار اۋدارىلسا دەيمىن. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە جاستاردى تاربيەلەۋدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگيالىق اپپاراتى بولدى. جاستار بالا كەزىنەن باستاپ وكتيابريات, پيونەر, كومسومول بولىپ, وزدەرىن قوعامنىڭ ماڭىزدى ءبىر مۇشەسى رەتىندە سەزىنەتىن. ءبىزدىڭ بالالار قازىر جاس قىران, جاس ۇلان بولادى دا, ودان كەيىن ساباقتاستىق ءۇزىلىپ قالادى. وسى جاعىنا كوڭىل بولىنسە, يدەولوگيالىق سالاداعى كەمشىلىكتەردەن قۇتىلىپ, بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن وزىنەن-ءوزى ءتۇسىپ قالار ەدى.
ۇشىنشىدەن, وتباسىلى جاستاردى قولداۋعا قاتىستى ناقتى شارالار قابىلدانعانى ءجون. جاستار اراسىندا وتباسى ينستيتۋتىن ىلگەرىلەتۋ, سول قۇندىلىقتاردى جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل باعىتتا يدەولوگيالىق جانە باسقا دا تۇرعىدا ىنتالاندىراتىن شارالار قولعا الىنسا دەيمىن.
ءتورتىنشى ماسەلە جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە بايلانىستى. مىسالى, كەزىندەگى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» اتتى باعدارلاما سياقتى. الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى نەمەسە باسقا دا تەتىكتەردى قولدانا وتىرىپ, بولاشاقتا سۇرانىسقا يە بولاتىن مامانداردى ماقساتتى تۇردە دايارلاۋ كەرەك. بولاشاق ماماندىق يەسى ديپلوم العاننان كەيىن قايدا باراتىنىن, قاي جەردە جۇمىس ىستەيتىنىن بىلسە, ولارعا بەلگىلى ءبىر پايىزدىق مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرىلسە, بۇل شارالار ازاماتتاردىڭ قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە كىرىگۋىنە, مەملەكەتكە پايداسىن تيگىزەتىن ازامات بولۋىنا ىقپال ەتەر ەدى.
جالپى, مەملەكەت تاراپىنان جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, ءتۇرلى كاسىپپەن شۇعىلدانۋىنا, ءوز ءىسىن اشۋىنا قاجەتتى جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. ءوزىنىڭ وتباسىنا, قوعامعا پايدالى ازامات بولۋ-بولماۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە, جاستاردىڭ ءوزىنىڭ تالابىنا, ىنتاسىنا بايلانىستى دەپ ويلايمىن.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
