ارينە, اتالعان كەلەڭسىز كورسەتكىشتەر قازاقستاندى اينالىپ وتپەيتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا قازاقستان بارياتريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋرگتار قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, جوعارى ساناتتى حيرۋرگ-دارىگەر ورال وسپانوۆ قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتەن جاپا شەگىپ وتىرعاندىعىن ايتادى.
«دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستانداعى 20 جاستان جوعارى ەرەسەك ادامداردىڭ 55,6%-ى ارتىق سالماققا يە بولسا, ونىڭ 23,7%-ى سەمىزدىكتەن زارداپ شەگەدى. بولجام بويىنشا 2010-2030 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە سەمىزدىكتىڭ كەڭىنەن تارالۋى 2020 جىلعا تاپ كەلەدى. ال 2030 جىلعا قاراي ەلدەگى ەرلەردىڭ 45%-ى جانە ايەلدەردىڭ 29%-ى سەمىزدىككە شالدىعادى», دەيدى و.وسپانوۆ.
جالپى, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ارتىق سالماق ادام اۋرۋلارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قاۋىپتى ىندەتتىڭ بىرىنە اينالعان. ءتىپتى, ددسۇ سەمىزدىكتى اۋرۋلاردىڭ حالىقارالىق جىكتەمەسىندە جەكە شيفرمەن بەلگىلەپ, ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىن اۋرۋ دەپ كورسەتكەن. ناقتى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جىل سايىن 2,8 ميلليون ادام ءجونسىز تاماقتانۋدان بولعان ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتەن قايتىس بولادى. سونىمەن قاتار قانت ديابەتىنىڭ 44%-ى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋلارىنىڭ 23%-ى جانە ونكولوگيالىق سىرقاتتاردىڭ 7%-42%-ى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىككە كەلىپ تىرەلەدى.
اتالعان اۋرۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى ەلىمىزدە قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. شىن مانىندە, قازاقستاندا سەمىزدىك اۋرۋىنا تيىسىنشە نازار اۋدارىلىپ وتىرماعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك.
ءبىر-ەكى جىل بۇرىن دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا «دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن مەكتەپتەر» اتتى قاناتقاقتى جوبا ەنگىزىپ, وقۋشىلار تاعامىنىڭ ساپاسىنا ءمان بەرۋ, اس قاۋىپسىزدىگى مەن ۇيلەسىمدى مازىرگە ەرەكشە دەن قويۋ سياقتى شارا ۇيىمداستىرعانى بار. ءتۇرلى جيىندار, ءتاتتى سۋسىنداردى اكتسيزدەۋ سياقتى از-كەم شارالار جۇرگىزىلگەنىمەن, ناقتى ءىس پەن نانىمدى كورسەتكىشتەرگە كوز جەتپەي وتىرعانى شىندىق.
بۇل تۇرعىدا جوعارىدا اتاپ كەتكەن قازاقستان بارياتريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋرگتەر قوعامىنىڭ جۇمىسى ارتىق سالماق پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, ءتيىستى شارالاردى از دا بولسا اتقارىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك.
اتالعان قوعامدىق بىرلەستىك جىل سايىن ليتۆالىق پروفەسسور المانتاس مالەتسكاس جانە پروفەسسور ورال وسپانوۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستانداعى بارياتريالىق اپتالىق اياسىندا شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ كەلەدى. شەتەلدىك عالىم ەلىمىزدە بارياتريالىق حيرۋرگيانىڭ كەيىنگى جىلداردا عانا دامي باستاعانىن ايتادى.
«قازاقستانعا كەلۋىمنىڭ ماقساتى − قازاقستاندىق دارىگەرلەردى بارياتريكالىق وتا جاساۋعا وقىتۋ. جىل سايىن قازاقستان حالقىنىڭ سەمىزدىك ۇلەسى ارتىپ كەلەدى, سەمىزدىكپەن بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان ءولىم سانى دا جيىلەپ كەتكەن. قازاقستاندا سەمىزدىكپەن اينالىساتىن وتە جاقسى دارىگەرلەر بار. الايدا ولاردىڭ ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا از ەكەنىن جاسىرماۋىمىز كەرەك», دەيدى ليتۆالىق پروفەسسور ا.مالەتسكاس.
جالپى, بۇگىندە قازاقستان حالقىنىڭ تورتتەن بىرىندە سەمىزدىك بەلگىسى بار, تاعى تورتتەن ءبىر بولىگى ارتىق سالماق قوسىپ العان. بۇدان ارىلۋدىڭ جولى نە دەگەن تۇستا, مامان يەلەرى قازىرگى تاڭدا ءموربيدتى سەمىزدىك جاعدايىندا ەڭ ءتيىمدى جانە سەنىمدى ءادىس رەتىندە وسى بارياتريالىق حيرۋرگيا ەكەندىگىن نۇسقايدى. ونىڭ سىرتىندا تۇتىناتىن تاعام سانىن شەكتەۋ مەن ونىڭ ءسىڭۋىن ازايتۋعا باعىتتالعان شارالار دا سالماقتىڭ بىردەن ازايۋى مەن تۇراقتالۋىنا, سونداي-اق ارتىق سالماقتان پايدا بولعان اۋرۋلاردىڭ, ايتالىق قانت ديابەتى, ارتەريالىق گيپەرتەنزيا سياقتى اۋرۋلاردىڭ ازايۋىنا الىپ كەلەدى.
بۇل جەردە بارياتريالىق حيرۋرگيا جايلى كەڭىنەن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. قازاقستان بارياتريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋرگتار قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ايتىپ كەتكەندەي, قازىرگى تاڭدا ارىقتاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ءتۇرلى ادىستەر (ديەتا جانە مەديكامەنتتى ەمدەۋ تۇرلەرى, ليپوساكتسيا − دەنەدەگى ارتىق مايدى سىلۋ, ابدومينوپلاستيكا − دەنەدەگى ارتىق تەرىلەردى الۋ) بارياتريالىق حيرۋرگياعا جاتپايدى.
«ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتەن ارىلۋدى حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋ حالىقارالىق بارياتريالىق حيرۋرگتار مەن ەندوكرينولوگتاردىڭ نۇسقاۋلىعى بويىنشا ورىندالادى. بارياتريالىق وپەراتسيا اسقازانعا قۇرساۋ (بانداج) كيگىزۋ, اسقازاندى, ءوت جانە ۇيقى بەزدەرىن تۇيىقتاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەتىن بولساق, بارياتريا – پاتولوگيالىق سەمىزدىكتى جانە ەكىنشى ءتيپتى قانت ديابەتىن, سونداي-اق ارتىق سالماققا بايلانىستى تۋىنداعان پروبلەمالاردى حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋ دەگەن ءسوز. بارياتريالىق وپەراتسيا كەزىندە اسقازاننىڭ كولەمى كىشىرەيتىلەدى. وتا تەسۋ ءتاسىلى ارقىلى جاسالادى جانە اعزانىڭ بىردە-ءبىر مۇشەسى كەسىلمەيدى. بۇل وپەراتسيا ادام بويىنداعى تاماققا تەز تويۋ سەزىمىن قالىپتاستىرادى. وتا جاسالعان كۇنى ناۋقاس اياعىنا تۇرادى, سۋ ىشەدى, ال 4 كۇننەن كەيىن ۇيىنە بارادى», دەيدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورال وسپانوۆ.
مۇنى شەتەلدىك پروفەسسور المانتاس مالەتسكاس تا دايەكتەيدى. «ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتەن زارداپ شەگىپ جۇرگەن ناۋقاستارعا جاسى ۇلعايعان سايىن مۇگەدەكتىككە ۇشىراۋ قاۋپى تونەدى. وپەراتسيانىڭ بۇل ءتۇرى سەمىزدىكتەن قۇتقارىپ قانا قويماي, ارتىق سالماقتىڭ كەسىرىنەن ادام بويىندا پايدا بولاتىن ىلەسپە اۋرۋلاردى توقتاتادى. ەڭ باستىسى بارياتريالىق وپەراتسيانىڭ اسەرى ەشقاشان جويىلىپ كەتپەيدى. بۇعان قوسا وپەراتسيانىڭ وسى تۇرىنەن كەيىن اس ىشۋدە قاتاڭ رەجىم ساقتاۋدىڭ قاجەتى جوق», دەيدى ا.مالەتسكاس.
بۇگىندە اتالعان ادىسپەن ەلىمىزدىڭ ءىرى ءتورت قالاسىندا وتا جاسالىپ جاتىر. وعان استانا, الماتى, شىمكەنت, اتىراۋ قالالارى كىرگەن. جوعارىدا ايتقان بارياتريالىق حيرۋرگيا اپتالىعى اياسىندا, ەلىمىزدەگى «الاندا» سياقتى تانىمال كلينيكالاردا لاپاروسكوپيالىق شاعىن گاستروتۇيىقتاۋ, لاپاروسكوپيالىق باند-بولشەكتى ءبىر اناستوموزدىق گاستروتۇيىقتاۋ, «رۋ» ءتاسىلى بويىنشا لاپاروسكوپيالىق گاستروتۇيىقتاۋ سياقتى بارياتريالىق وتالار جاسالادى.
المانتاس مىرزا وسىدان ەكى جىل بۇرىن قازاقستاندا سالماعى 160 كەلى بولعان 37 جاسار كەلىنشەككە كومەك كورسەتكەن.
ارتىق سالماقتىڭ زاردابى مەن زالالى تۋرالى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى, ۇلتتىق دۇرىس تاماقتانۋ ورتالىعى مەن پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ تا ايتادى. اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ 90 پايىزى دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان بولادى. «الەمدە جالپى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 60 پايىزى تاماقتانۋ رەجيمىن بۇزۋ سالدارىنان بولادى. جاس ۇلعايعان سايىن ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك قۇرىعىنا ىلىككەندەر سانى دا ارتا تۇسەدى. ادامداردىڭ باسىم بولىگى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ, دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان تۋىندايتىن وزگە دە اۋرۋلاردىڭ الدىن-الۋدا تاماقتانۋ مەن دەنە شىنىقتىرۋ فاكتورلارىن ەسكەرمەيدى», دەيدى ت.شارمانوۆ. عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن كالورياسى تومەن, پايدالى ءارى ءسىڭىمدى تاعامداردى تۇتىنعان ءجون.
جالپى ۇلتتىق دۇرىس تاماقتانۋ ورتالىعى تاراتقان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جاستار اراسىندا دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەتىن تاعامدار مەن سۋسىندارعا سۇرانىس جوعارى. مىسالى, ەلىمىزدەگى ءاربىر ءۇشىنشى وقۋشى قالتاسىنداعى اقشاسىن فاست-فۋدقا, ءاربىر ءۇشىنشى بالا كەم دەگەندە اپتاسىنا ءبىر رەت ءتاتتى گازدالعان سۋسىندار ىشەدى, ءاربىر ونىنشى بالا ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار ساتىپ الادى. ال ستۋدەنت قاۋىمنىڭ تۇگەلى دەرلىك فاست-فۋدپەن اۋقاتتاناتىنى بەلگىلى.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
