دەموكراتيا. ء(مانى. ماقساتى. مۇراتى)
دۇيسەنبى, 29 قازان 2012 9:52
بۇل كۇندە قالىڭ ءدۇيىم جۇرتتى الاڭداتىپ وتىرعان ەكى ماسەلە بار: ءبىرى – ەلدىڭ تۇرمىسى, الەۋمەتتىك جاي كۇيى, ەكىنشىسى – قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ, ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋ.
بۇل ەكى ماسەلەنىڭ دە ءبىر-بىرىمەن ىشتەي تىعىز بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. سولاي بولسا دا, ءبىز ەكىنشى جاعدايدى جەكە الىپ قاراستىرعاندى ءجون كوردىك.
دۇيسەنبى, 29 قازان 2012 9:52
بۇل كۇندە قالىڭ ءدۇيىم جۇرتتى الاڭداتىپ وتىرعان ەكى ماسەلە بار: ءبىرى – ەلدىڭ تۇرمىسى, الەۋمەتتىك جاي كۇيى, ەكىنشىسى – قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ, ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋ.
بۇل ەكى ماسەلەنىڭ دە ءبىر-بىرىمەن ىشتەي تىعىز بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. سولاي بولسا دا, ءبىز ەكىنشى جاعدايدى جەكە الىپ قاراستىرعاندى ءجون كوردىك.
سونىمەن ەلدىڭ ءبارىن: ساياساتكەردى دە, قاراپايىم قاۋىمدى دا ىنتىقتىرىپ وتىرعان دەموكراتيا دەگەنىمىز نە؟ قالىڭ كوپشىلىك بۇعان نەگە سونشالىق قۇشتار بولىپ وتىر؟ دەموكراتيا قوعامدى بارلىق باس اۋرۋىنان, سىرقاتىنان جازىپ جىبەرەتىن بىردەن-ءبىر ەم بە؟ سول دەموكراتيا دەگەننىڭ نە ەكەنىن وسى جۇرت تولىق سەزىنە, جەتە تۇسىنە مە وسى؟ سونى ءبىر ويعا سالىپ كورەلىكشى.
دەموكراتيانىڭ كلاسسيكالىق انىقتاماسى: حالىقتىڭ (دەموس) بيلىگى (كراتوس) دەگەن ءسوز. ونىڭ ۇلگىسى سانالاتىن باتىس ەلدەرىنىڭ وزىندە قازىر وسى ۇعىم ناقتى ءىس جۇزىنە اسىپ وتىر ما؟ جاپپاي حالىق قوعامعا بيلىك ەتىپ, قوجالىق جاساپ كەلە مە؟ ارينە, جوق. قوعامدى بەلگىلى توپ وكىلدەرى بيلەيدى. قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ وعان قاتىسى ءىشىنارا, ءسوز جۇزىندە عانا, ەلدەگى سايلاۋعا, رەفەرەندۋمعا قاتىسى ارقىلى عانا حالىق بيلىككە ەنشىلەس بولىپ وتىر. شىنىندا دا سايلاۋدىڭ قالاي وتەتىنى كوپكە ءمالىم. بەلگىلى تسيرك ويىنىن ەسكە سالادى. سايلاۋ الدىنداعى ازان-قازان, شۋ دۋمان قاراپايىم سايلاۋشىنىڭ ميىن قاتىرىپ, باسىن اينالدىرىپ جىبەرەدى. ناۋقان كەزىندە ۇگىت-ناسيحات, جارناما, ميتينگىلەر, توك-شوۋلارعا اقشانى اياماي شاشىپ, كوپ قارجى ىسىراپ ەتىلەدى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى باسەكەدە جەڭىپ, بيلىككە قول جەتكىزگەندە قايتادان ورنىنا كەلەدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. ادامدار بيلىككە نەگە سونشالىق قىزىعادى دەرسىز. ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە سولاي. سولاردىڭ ءبارى حالىققا قىزمەت ەتۋدى مۇرات تۇتادى دەيسىز بە؟ ارينە, جوق. ءوز جەكە وتباسىنىڭ, وزىنە جاقىن توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, سولاردىڭ كاسىپكەرلىك, بيزنەستىك شارۋالارىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, بايلىقتى ەسەلەپ ارتتىرۋ, قىسقاشا ايتقاندا, وسى ماقساتتار سايلاۋ دوداسىنا تۇسۋشىلەردىڭ بارىنە ءتان.
جەكە مەنشىككە نەگىزدەلگەن قوعام ءۇشىن بۇل جازىلماعان زاڭ. جەكەمەنشىكتى قورعاۋ, وعان سىرتتان قول سۇعۋشىلىققا تويتارىس بەرۋ – ەڭ قاسيەتتى پارىز. ۇندىستاندىقتار ءۇشىن سيىر قانداي قاسيەت يەسى بولسا, جەكە مەنشىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ بۇگىنگى باتىس قوعامىنىڭ قاستەرلى ءىسى بولىپ تابىلادى.
ناعىز دەموكراتياشىل ەل سانالاتىن اقش-تىڭ ءوزىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك.
مۇندا جاڭا قۇرلىقتا ءXVىى-ءXVىىى عاسىردا ەۋروپا ەلدەرىنەن – بايىرعى الەمنەن – جاڭا دۇنيەگە (نوۆىي سۆەت) قونىس اۋدارعان – كولونيستەر – گوللاندىقتار, اعىلشىندار, يرلاندىقتار, يسپاندىقتار – قىسقاسى ەسكى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ۇل-قىزدارى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى كەڭىستىك ىزدەگەن قاھارمان جيھانكەزدەر سولتۇستىك امەريكاعا ات باسىن تىرەدى. بايىرعى تۇرعىنداردى ىعىستىرىپ, جەردى وڭاي يەلەنىپ, ارزان باعامەن ساتىپ العانسىپ, ۇلكەن جەر يەلەنۋشىلەر توبىن جاساقتادى.
جەرگە قوجالىق ورناتقان كولونيستەر بايلىققا قول جەتكىزە باستادى. بىرتە-بىرتە ولار وزدەرىنىڭ بۇرىنعى وتانى – ۇلىبريتانيانىڭ قۇلدىعىندا قالعىسى كەلمەدى. جاڭا قۇرلىقتا جەكە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن كولونيستەر اعىلشىندارمەن اياۋسىز ايقاسقا شىقتى. كەشەگى بريتاندىق د. ۆاشينگتوننىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن, بۇرىنعى وتانداستارى اعىلشىندارعا قارسى ىمىراسىز كۇرەسكە باردى. كولونيستەر ءۇشىن بوستاندىق الۋ, بريتاندىقتاردىڭ قۇلدىق قۇرساۋىنان قۇتىلۋ – قاسيەتتى ءىس بولدى. بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك يدەياسى كولونيستەرگە وراسان زور كۇش-جىگەر بەردى. اعىلشىنداردىڭ اسكەرىن جەڭىلىسكە ۇشىراتتى.
انگليا كورولى گەورگ ءىىى 1775 جىلى رەسەي يمپەراتورى ەكاتەرينا ءىى پاتشايىمعا حات جولداپ, وزىنە 20 مىڭ كازاك ساتۋدى سۇرادى. ورىس كازاكتارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ايباتىنان اعىلشىندار دا قۇلاعدار بولسا كەرەك. ايەل پاتشا وعان سىپايى جاۋاپ بەرىپ, كازاكتاردى شەتەلگە سوعىسقا جىبەرۋدى ءجون كورمەدى. مۇنىڭ ۇستىنە ول امەريكا ءبىزدىڭ كوزىمىزدىڭ تىرىسىندە-اق ەۋروپادان تاۋەلسىز, وزىنشە ءومىر سۇرەتىن بولادى دەپ, سەنىمدىلىك تانىتتى.
1776 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ جۇپار لەبى امەريكانى تۇتاس جايلادى. رەۆوليۋتسيا باسشىلارى بريتانيادان قۇتىلۋدى, ءوز الدىنا ەگەمەن ەل بولۋدى بارىنشا قالادى. بۇل جولدا ولار ەشتەڭەدەن تايسالمايتىنىن اشىق ايتتى.
1776 جىلى 4 شىلدەدە كونگرەسس تاۋەلسىزدىك دەموكراتياسىن سالتاناتتى تۇردە جاريا ەتتى. ءسويتىپ, جاڭا مەملەكەت دۇنيەگە كەلدى.
ەگەمەن ەلگە ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاعيداسى قاجەت بولدى. د.ۆاشينگتوننىڭ قاداعالاۋىمەن ە.مەديسون, ت.دجەففەرسون, ا.گاميلتون كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن جازۋعا وتىردى.
جاڭا قۇرلىققا كەلگەن كولونيستەر ەڭ الدىمەن جەكە مەنشىكتى يەلەندى. سودان كەيىن ولارعا وسى مەنشىكتى – جينالعان مول بايلىقتى زاڭ جۇزىندە قورعاۋ قاجەت بولدى. اتا زاڭنىڭ قاجەتتىلىگى اكسيوما ەدى. تارتىپ الىنعان, جارتىلاي ساتىپ الىنعان جەردىڭ جەكە مەنشىككە وتكەنىن, وعان ەشكىمنىڭ كوز الارتپاۋىن كونستيتۋتسيا ارقىلى زاڭداستىرۋ جاڭا مەملەكەتتىڭ لەگيتيمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى شارتى ەكەنى ەسكەرىلدى.
بۇگىنگى ەڭ دەموكراتياشىل ەل سانالاتىن اقش-تىڭ كونستيتۋتسياسىن شىن مانىندە ەڭ ءادىل زاڭ دەپ ايتا الاسىز با؟ ارينە, جوق.
بۇل زاڭ نەگىزىنەن كەلىمسەك كولونيستەردىڭ – جەر قوجالارىنىڭ مۇددەسىن قورعادى, جەرگىلىكتى ءۇندىس, قۇلدىققا اكەلگەن نەگر حالىقتارىنىڭ قۇقىعى اياققا باسىلىپ تاپتالدى.
اتا زاڭدى قابىلداعان كونستيتۋتسيالىق كونۆەنتتىڭ ءوزى دەموكراتيالىق جيىن بولعان جوق. دەلەگاتتار جەرگىلىكتى جەرلەردە سايلانبادى. شتاتتاردا عانا سايلاندى, ونىڭ ۇستىنە بايلىعى مول ات توبەلىندەي ازشىلىقتىڭ مۇددەسىن قورعاي الاتىن اق ءتۇستى ەر ادامدار عانا سايلاندى.
كەدەيلەر, ساۋاتسىزدار, ايەلدەر جانە نەگرلەر سايلاۋ قۇقىعىن يەلەنبەدى. سايلاۋعا 160 مىڭ عانا ادام قاتىستى. شتاتتاردىڭ كونۆەنتتەرىندە 60 مىڭ ادام كونستيتۋتسياعا قارسى داۋىس بەردى. سونىمەن اقش-تىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى 100 مىڭ سايلاۋشىنىڭ جاقتاۋىمەن عانا قابىلداندى. ءسويتىپ نەگىزگى زاڭنىڭ تاعدىرىن 100 مىڭ سايلاۋشى عانا شەشتى.
اگرارلىق دەموكراتيانى جاقتاعان ت. دجەففەرسونعا مەديسون مەملەكەتتىك بيلىك ۇستەمدىك قۇرعان ەلدىڭ بارىندە قاناۋ اتاۋلىدان ءبىرجولا ارىلۋ مۇمكىن ەمەس دەپ دالەلدەپ باقتى. امەريكا سەكىلدى ەلدە مەنشىك يەسى – ازشىلىققا قالىڭ بۇقارا تاراپىنان وزبىرلىق جاساۋ قاۋپى اسا كۇشتى. سوندىقتان دا جەكە مەنشىك قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋ قاتەرىنەن ساقتانۋىمىز كەرەك, دەپ مەديسون ءتۇسىندىردى. جەكە مەنشىكتىڭ قاسيەتتىلىگى, وعان ەشكىمنىڭ قول سۇقپاۋى جونىندەگى جالىندى سوزدەرى ۆاشينگتونعا قاتتى ۇنادى. مەديسوننىڭ پىكىرىنە ول ۇنەمى باسىن يزەپ, قولداۋ يشاراتىن سەزدىرىپ وتىردى.
كونستيتۋتسيا بويىنشا پرەزيدەنت تاعى ۆاشينگتوننىڭ جەكە باسىنا لايىقتالىپ جاسالدى. ونىڭ كونگرەسكە تاۋەلسىزدىگى جەتە ەسكەرىلدى. ەلگە سىرتتان قۇلدار تاسۋ 1808 جىلدان كەيىن توقتاتىلادى دەپ بەلگىلەندى.
كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى اۆتورى مەديسوندى دا مەنشىكتىڭ ءار مولشەردە ءارى ادىلەتسىز ءبولىنۋى قاتتى مازالادى. ارينە, مەنشىك يەلەرى مەن ودان قۇرالاقان ازاماتتاردىڭ مۇددەسى توعىسپايتىنىن ول جاقسى ۇعىندى. سوندىقتان دا قابىلداناتىن زاڭنىڭ باستى ماقساتىن ول وسى قابىسپايتىن ءارى قايشىلىققا تولى مۇددەلەردى رەتتەۋ دەپ ءتۇسىندى.
1789 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءاربىر شتاتتا سايلاۋ قۇقىعىنا وكىلدىك العاندار (ۆىبورششيكي) بەلگىلەندى, سونداي-اق كونگرەسس سايلاندى. ءبىر ايدان سوڭ ەلدىڭ پرەزيدەنتى بولىپ دج. ۆاشينگتون, ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ دج. ادامس ءبىر اۋىزدان سايلاندى. 1789 جىلعى 30 ساۋىردە ۆاشينگتون انت بەردى. 20 مينۋتتىق باعدارلامالىق ءسوزىن وقىپ شىقتى. رەسمي رەگلامەنت بويىنشا, پرەزيدەنت ەشكىمگە ءوزى بارىپ كەزدەسپەيتىن, رەسمي تۇلعالار مەن اتاقتى ادامداردى وزىنە شاقىرىپ الاتىن, قابىلداۋ كەزدەرىندە ەشكىمگە دە قول بەرىپ سالەمدەسپەيتىن بولىپ بەلگىلەندى. پرەزيدەنت ۇيىندە 14 اق ءتۇستى قىزمەتشى مەن 7 قۇل ۇستاۋعا قۇقىقتى بولىپ ەسەپتەلدى.
ۆاشينگتون سەناتقا ەش تاۋەلدى بولمادى. بىردە ول قاتىسقان سەنات ءماجىلىسى ۇزاق داۋلاسۋعا بارىپ, ورتاق شەشىمگە كەلە الماعاندا, پرەزيدەنت ەندى بۇدان بىلاي بۇل جەردى اياعىم باسسا, مەنى قارعىس اتسىن, دەپ اشۋلانىپ شىعىپ كەتەدى.
اقش كونگرەسى ءۇش مينيسترلىكتى قۇردى. مەملەكەتتىك دەپارتامەنت, قارجى جانە سوعىس مينيسترلىكتەرى. بىرىنشىسىنە 46 جاسار دجەففەرسون, قارجى ءمينيسترى بولىپ 32 جاستاعى گاميلتون, سوعىس ءمينيسترى بولىپ نوكس تاعايىندالدى. بۇلار تەك پرەزيدەنت الدىندا جاۋاپتى بولدى. كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى اۆتورى مەديسون پرەزيدەنتتىڭ سەنىمدى كەڭەسشىسى قىزمەتىن الدى.
پرەزيدەنت گاميلتوندى قارجى ءمينيسترى ەتىپ تاعايىنداعاندا, وعان قاتتى سەندى. ويتكەنى گەنەرال ۆاشينگتون سوعىس كەزىندە ءوزىنىڭ اديۋتانتى بولىپ ىستەگەن كەزىنەن ونىڭ ءىرى مەنشىك يەلەرىنىڭ مۇددەسىن جان-تانىمەن قورعاۋعا شەبەر ەكەنىن دە جاقسى بىلەتىن.
تاريحشى ن. ياكوۆلەۆ ءوزىنىڭ دج. ۆاشينگتون جايلى ەڭبەگىندە جازعانىنداي, كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى قارا جۇمىسكەرى وتىز جەتى جاستاعى مەديسون قازانباس, اياعى قىسقا ءارى سيديعان, بوتا تىرسەك, ۇستاما اۋرۋى بار, بويداقتىققا ابدەن مويىنسۇنعان, ەسكى كىتاپتار مەن قولجازبالاردى ەرىنبەي-جالىقپاي اقتارىپ, ءىرى جەر يەلەرى ۇستەمدىك ەتكەن قوعامدى ىسكەرلىكپەن باسقارۋدىڭ قۇپياسى نەدە ەكەنىن ىزدەنۋمەن باس قاتىرعان ادام. ول جازىپ شىققان كونستيتۋتسيا شامالى وزگەرىس-تولىقتىرۋلارمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقش ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. كونگرەسس ءبىرىنشى رەت 1791 جىلى بۇل كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر ەنگىزدى, “قۇقىقتار تۋرالى بيلل” ءسوز بوستاندىعىن, ايەلدەردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن, قۇلدىقتى جويۋدى جانە باسقا وزگەرىستەردى جاريا ەتتى.
اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, ونى باياندى ەتكەن, جاڭا قۇرىلعان ەگەمەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان گەنەرال دج. ۆاشينگتون بۇل لاۋازىمعا قاتارىنان ەكى رەت سايلانعانى بەلگىلى. ول 1799 جىلى دۇنيە سالدى.
بۇل كۇندە الەم تابىنىپ وتىرعان اقش دەموكراتياسى وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن-ءدى. ونى زاڭداستىرعان ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى دا از-كەم وزگەرىس-تولىقتىرۋلارمەن ەكى ءجۇز جىلدان اسا مەرزىم بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى اينالىپ ءوتىپ, 100 مىڭ ادامنىڭ جاقتاپ داۋىس بەرۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن اقش-تىڭ اتا زاڭى بۇل كۇندە امەريكا حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ بۇلجىماس قاعيداسىنا اينالىپ وتىر.
توعىز جىلدىق ءومىرى بار قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار وپپوزيتسيونەرلەر تاراپىنان جىل سايىن كوتەرىلىپ كەلەدى. وزگەرىستى باسىنان از كەشىرگەن اقش كونستيتۋتسياسى ءتورت اياعىنان تىك تۇرعان, ەشبىر جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتپەيدى دەپ ويلايسىز با؟ ارينە, جوق. كەرىسىنشە بۇل ەلدە اتا زاڭدا كورسەتىلگەن تالاپتار مەن قاعيدالارعا ازاماتتار قاسيەتتى جازۋداي قارايدى, كونستيتۋتسيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا تەرەڭ پايدالانۋدى مۇرات تۇتادى. ءارى زاڭنان قاتە نە قايشىلىق ىزدەپ باس قاتىرمايدى. كەرىسىنشە وعان زور سەنىممەن, ىلتيپاتپەن قارايدى. ونىڭ قاعيدالارىن وراعىتىپ وتپەۋگە, بارىنشا مۇلتىكسىز باسشىلىققا الۋعا تىرىسادى. كونستيتۋتسيانى حالىق قاسيەتتى كىتاپتاي كورەدى.
ال بىزدە بۇل جاعى ءالى جەتىسە بەرمەيدى. زاڭدى ازاماتتار از بىلەدى, كوبىنە ءۇستىرت تۇسىنەدى. كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن قۇقىقتاردى ءبىلىپ پايدالانۋعا از كوڭىل بولەدى.
اقيقاتىنا كوشسەك, الەمدە بىردە-ءبىر ەلدە ەڭ ءادىل, ەڭ جەتىلگەن, بىردە-ءبىر اقاۋسىز كونستيتۋتسيا اتىمەن جوق. كەز كەلگەن زاڭدا جەتە ەسكەرىلمەگەن جايلار جەتكىلىكتى. ءومىر وزگەرەدى, زامان جاڭارادى, ۋاقىت جاڭا ءۇردىس اكەلەدى. سونىڭ ءبارىن زاڭدا كۇنى بۇرىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ولاردا اقاۋلاردىڭ بولۋى ىقتيمال. كونستيتۋتسيا قاتىپ قالعان قاساڭ, قول تيگىزۋگە بولمايتىن كىتاپ دەپ قاراۋعا بولمايتىنى بەلگىلى. سوندا دا بولسا, جىل سايىن ويعا ورالعان جايلاردى زاڭعا تىقپالاي بەرۋ كونستيتۋتسيانىڭ بەدەلى مەن ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەدى.
كونستيتۋتسيا مەن دەموكراتيا ەگىز ۇعىمدار. دەموكراتيا تىكەلەي كونستيتۋتسياعا بايلانىستى, سودان تۋىندايدى. اتا زاڭدا قوعامدى باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرى تۇجىرىمدالماعان بولسا, ول ەلدە دەموكراتيانىڭ ورنىعۋى مۇمكىن ەمەس.
كەز كەلگەن دەموكراتيالىق ەلدىڭ ەڭ باستى ءپرينتسيپى: مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءوزارا دارالانىپ, ارا جىگىنىڭ اجىراتىلۋى بولىپ تابىلادى. ونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار دج. لوكك پەن ش. مونتەسكە جايدان جاي بۇل قاعيدالاردى ويلاپ تاپقان جوق. ءXVىىى عاسىردا كەڭىنەن ەتەك جايعان ابسوليۋتيزمگە توسقاۋىل قويۋ, جەكە بيلىكتى تەجەۋ ماقساتىن كوزدەدى. ابسوليۋتتىك مونارحيانىڭ يەلەرى ءوزى زاڭ شىعاردى, ءوزى جازالادى, ءوز قالاۋىمەن بيلەپ توستەدى. فرانتسيانىڭ كورولى ليۋدوۆيك ءXVى: “مەملەكەت دەگەن مىنا مەن”, دەپ بەكەرگە ايتپاعان. شىندىق تا سولاي ەدى. فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى مونارحيانىڭ, ءابسوليۋتيزمنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. رەسپۋبليكا ومىرگە كەلدى.
مەملەكەتتىك بيلىك تۇتاس. ونىڭ ءۇش بۇتاعى – زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت جۇيەسى – ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز, ءوز الدىنا ءومىر سۇرەدى. تاۋەلسىز بولعاندا كرىلوۆ مىسالىنداعىداي, اققۋ, شورتان, شايان قۇساپ, ۇشەۋى ءۇش جاققا تارتپاۋعا ءتيىس. بيلىكتىڭ ءۇش بۇتاعى ءبىر-ءبىرىن تەجەي وتىرىپ, قوعامدى بيلەۋدەگى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بيلىكتى ۇشكە اجىراتۋدىڭ تۇپكى ءمانى دە وسىندا. ونىڭ ءبىر بۇتاعى بار قۇزىرەتتى ءوز قولىنا جيناپ السا, ءوزى بيلەپ, ءوزى توستەيتىن بولسا, ناعىز توتاليتاريزم ورنار ەدى. اتقارۋشى بيلىك وزىنە وڭتايلى زاڭ شىعارىپ, سونى ءوزى باسشىلىققا الاتىن بولسا, زاڭسىزدىق كۇشەيەر ەدى.
ەسكى تيرانيا, ابسوليۋتيزم, سامودەرجاۆيە كەزىندە زاڭ شىعارۋ دا, ونى ورىنداۋ دا, زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ دا ءبىر قولدا بولدى. قوعامدا ءبىر ادامنىڭ بيلىگى جۇزەگە استى. ول ويىنا نە كەلسە, سونى ىستەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ يمپەراتورى ەليزاۆەتا پەتروۆنا ءوزىنىڭ قۇپيا نەكەلەسكەن جۇبايى الەكسەي گريگورەۆيچ رازۋموۆسكيدىڭ باقتاشى بوپ جۇرگەن 16 جاسار ءىنىسى كيريلل گريگورەۆيچتى استاناعا شاقىرتىپ الدىرىپ, ەكى جىلعا ەۋروپاعا وقۋعا جىبەرىپ, ودان ورالعان سوڭ رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەتىپ تاعايىندادى. بۇل ويىنا نە كەلسە, سونى ىستەۋدىڭ ءبىر كورىنىسى ەمەس پە؟
بيلىكتىڭ ارا جىگىن اجىراتۋ ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا دا جاريا ەتىلگەن. ونىڭ ءۇش بۇتاعى ءوز الدىنا ءومىر ءسۇرىپ, ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋدا. وپپوزيتسيا وكىلدەرى اتقارۋشى بيلىك باسىمدىق كورسەتۋدە, پارلامەنتتە قۇزىرەت از دەپ كوپتەن شۋىلداپ كەلەدى. ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىن – پارلامەنتتىڭ تابانسىزدىعىن, جىگەرسىزدىگىن الىستان ىزدەمەي, دەپۋتاتتاردىڭ ءوز باستارىنان ىزدەگەن دۇرىس. اتقارۋشى بيلىك – ۇكىمەت ۇسىنعان شيكىلى-ءپىسىلى زاڭ جوبالارىن تالعاۋسىز, قاتتى تالاپ قويماي توعىتىپ قابىلداي بەرۋ پارلامەنتاريلەردىڭ وزدەرىنە ءمىن ەمەس پە؟
زاڭ جوبالارىن بىلگىرلىكپەن تالقىلاپ, وعان تەرەڭ وزگەرىستەر ەنگىزىپ, زامان تالابىنا ساي ساپالى زاڭدار قابىلداساق, ۇكىمەت قايدا كەتەدى. ول ءوزى باسشىلىققا الاتىن زاڭداردى ءوزى شىعارا المايدى عوي, قوعامداعى بارلىق ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭداردىڭ ءبارى پارلامەنت قابىرعاسىنان شىعاتىنى بەلگىلى ەمەس پە! سوندىقتان دا پارلامەنتتىڭ بەدەلىن, قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋ ولاردىڭ قابىلداعان زاڭدارىنىڭ جاڭاشىلدىعىنا, ءومىر قۇبىلىستارىن ءجىتى قاداعالاپ, سولارعا جاۋاپ بەرە الاتىن پارمەندى زاڭداردى قابىلداۋىنا تىعىز بايلانىستى ەمەس پە! بۇل دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ ساپالىق دارەجەسىنە, كاسىبي بىلگىرلىگىنە, ازاماتتىق ار-ۇياتىنىڭ تازالىعىنا, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنە بىلۋىنە, جەكە باسىنىڭ مۇددەسىنە ەمەس, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ باعىنا قىزمەت ەتۋىنە تىكەلەي قاتىستى ەكەنى بەلگىلى. دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى وسى تالاپقا ساي دەسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك.
بىراق مۇنداي دەپۋتاتتار پارلامەنتكە وزدەرى سۇرانىپ كەلمەيتىنى ءمالىم. ولارعا سايلاۋشىلار ماندات بەرەدى. سويتە تۇرا, سايلاۋ وتكەن سوڭ, سايلاۋشىلار ءوز قالاۋلىلارىنا وكپەسى قارا قازانداي بولىپ شىعا كەلەدى. بۇعان كىم كىنالى؟ ارينە, سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرى. داۋىس بەرۋگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارامايدى. جان-جاقتى ويلاستىرماي, ايتەۋىر بىرەۋگە ءوز داۋسىن بەرە سالادى. ءسويتىپ ەرتەڭىنە-اق پارلامەنت تۇك ىستەمەيدى, حالىقتى ۇمىتتى, دەپ رەنجيدى. ەگەر ءاربىر سايلاۋشى جۇرەك قالاۋىمەن ءوزى بىلەتىن, ءوزى سەنەتىن, دەپۋتات دەگەن اتاققا ساي كەلەتىن, حالىققا, ەلگە جانى اشيتىن, ءارى بىلىك دارەجەسى ءوز مىندەتىن اتقارۋعا قابىلەتتى جانداردى سايلاسا, ناعىز حالىقتىق, مارتەبەسى بيىك پارلامەنت قالىپتاسار ەدى.
وكىنىشكە قاراي, سايلاۋشىلاردىڭ كوبى ءوز تاڭداۋلارىنا جوعارى تالاپ قويا بەرمەيدى.
الدا كەلە جاتقان پارلامەنت سايلاۋى – بۇكىل قوعامعا, تۇتاس ەلگە, ءاربىر سايلاۋشىعا ۇلكەن سىن بولعالى تۇر.
بيلىكتىڭ جەكە تارماعى رەتىندە سوت جۇيەسىنە دە حالىق اراسىندا سىن كوپ. ونىڭ سۋۆەرەنيتەتتىگىنە سەنىمسىزدىك بار. سوت جۇيەسىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ قوسالقى ءبىر سالاسى دەپ قاراۋشىلىق باسىم. بۇعان كەيبىر نەگىزدەر دە بارشىلىق. سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا حالىقتىڭ قاتىسى شامالى. ەلدىڭ ءوز قولداۋىمەن, تاڭداۋىمەن دۇنيەگە كەلمەگەن بيلىك جۇيەسى ءوزىن تىم ەركىن ۇستاي المايدى, ءارى حالىق الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن دە جەتە سەزىنبەيدى.
اتقارۋشى بيلىككە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جالتاقتاي بەرەدى. ويتكەنى سۋديالار زاڭعا عانا باعىنادى دەپ ايتقانمەن, ناقتى ومىردە ولاردىڭ قىزمەت اياسى اتقارۋشى ورگان مەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ويىسا بەرەدى. ويتكەنى ولاردى ىرىكتەۋ, قىزمەتكە تاعايىنداۋ وسىلارعا ازداپ بولسا دا, قاتىسى بار. سوندىقتان دا شىن مانىندەگى بيلىكتىڭ دەربەس ءبىر بۇتاعى رەتىندە سوت جۇيەسىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن, وعان سىندارلى رەفورما جۇرگىزۋدى ءومىر تالاپ ەتىپ وتىر.
قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ جونىندە “وتان” پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءVىى سەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتە دۇرىس ايتتى. ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋدى الداعى جىلداردىڭ باستى مىندەتى رەتىندە العا قويدى. وسىعان وراي قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن, جالدامالى ەڭبەك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋداعى كاسىپوداقتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, مەملەكەت پەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاتىناسىن ودان ءارى ىرىقسىزداندىرۋ جونىندە, بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىن سايلاپ قويۋعا كوشۋ, پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىنىڭ دا دەپۋتاتتار سانىن كوبەيتۋ, پارلامەنتتىڭ باقىلاۋ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سوتتاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدى العا تارتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيا دەگەنىمىز زاڭدىلىقتىڭ, زاڭنىڭ بيلىگى, ۇستەمدىگى ەكەنىن ەسكە سالدى.
اتالعان شارالاردى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋ قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا بەلەسى بولماق. بۇل جولدا پرەزيدەنت جانىندا جاڭادان قۇرىلاتىن دەموكراتيا مەن ازاماتتىق قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەسكە كوپ مىندەتتەر جۇكتەلەدى.
قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ ءبىر كۇننىڭ جۇمىسى ەمەس. بۇل ۇنەمى, جۇيەلى تۇردە دەموكراتيانىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن – بيلىكتى تازا سايلاۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋ, ءسوز بوستاندىعىن, زاڭدىلىقتىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
بۇل بيلىككە دە, ازاماتتىق قوعامعا دا كوپ بايلانىستى. ولار ءوزارا ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەي ءبىلگەندە عانا ناتيجەسى مول بولادى. بيلىك پەن قوعامنىڭ تۇسىنىستىكپەن جۇمىس ىستەۋى ەلدەگى تۇراقتىلىققا جەتكىزەدى.
ەلباسى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدى جۇيەلى تۇردە بىرتىندەپ جۇرگىزۋدى ۇسىنسا, وپپوزيتسيا بۇعان كەلىسە بەرمەيدى. دەموكراتيالاندىرۋدى شاپشاڭ, راديكالدى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدى قاجەت دەپ سانايدى. بيلىك تە, وپپوزيتسيا دا دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى قولدايدى. بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قارقىنى جونىندە ەكى ءتۇرلى وي ايتادى.
دەموكراتيا دەگەنىمىز, كەيبىرەۋلەر ويلايتىنداي, ادامداردىڭ تاڭداۋ بوستاندىعى ەمەس, كەرىسىنشە ءينديۆيدتىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ءومىردىڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرىنە مويىنسۇنۋى دەگەن ءسوز.
تىم شەكسىز بوستاندىق بەرەكەسىزدىككە, انارحياعا اپارىپ سوعاتىنى بەلگىلى. دەموكراتيا جاعدايىندا اۆتوريتارلىق رەجيم تۇسىنداعى بيلىكتىڭ تەجەۋسىزدىگى نوقتالانىپ, ونىڭ ورنىن زاڭنىڭ دەربەستىگى باسادى. مۇنداي جاعدايدا جەكە تۇلعانىڭ تاعدىرىنا وركەنيەتتىڭ ىقپالى ارتا تۇسەدى.
دەموكراتيا اۆتوريتاريزمگە دە, توتاليتاريزمگە دە ءتان ەمەس. سوڭعى ەكەۋى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى اياققا باسادى.
دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى ءاربىر تسيۆيليزاتسيا وزىنشە باعالايدى. ماسەلەن, مۇسىلمان, جاپون, بۋدديزم, پراۆوسلاۆيە وركەنيەتىندە باتىستىڭ ينديۆيدۋاليزم يدەياسى ەشقانداي قولداۋ تاپپايدى. باتىستىڭ ليبەرالدىق دەموكراتياسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى اتالعان مادەنيەتتەر ءۇشىن ەشبىر مانگە يە بولا المايدى, ولاردى قاجەتسىنبەيدى.
دەموكراتيانى اركىم وزىنشە تۇسىنەدى. ويتكەنى ونىڭ ءوزى ىشتەي قاراما-قايشىلىقتارعا تولى. ەگەر وسى اقاۋلاردى دەر كەزىندە بايقاپ, ولاردى تۇزەتىپ وتىرمايىنشا, بۇل ينستيتۋتتىڭ دا داعدارىسقا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن.
قازاق – تابيعاتىندا ەلىكتەگىش حالىق. جاقسىلىققا, جاڭالىققا ۇمتىلۋ جولىندا مۇنىڭ پايداسى بولار. اباي اتامىز كەزىندە ۇرپاقتارىنا وسيەت قالدىردى. “بولماساڭ دا ۇقساپ باق, ءبىر عالىمدى كورسەڭىز, ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز”.
اباي جاقسىلىققا تالپىنۋ ۇستىندە جاعىمدى, ۇنامدى ۇلگىلەردىڭ ماڭىزى كۇشتىلىگىن سەزىنگەننەن دە وسىلاي ايتقان. بىراق ول تالعاماي, ويعا سالىپ سالماقتاماي, جاداعاي ەلىكتەۋشىلىكتەن دە ساقتاندىردى. “جاقىننىڭ ءسوزى ءتاتتى دەپ, جاقىنىم ايتتى دەي كورمە, ناداندىقپەن كىم ايتسا, ونداي ءتۇپسىز سوزگە ەرمە”, دەگەن.
بايىبىنا بارماي, ەلىكتەگىش, سولقىلداقتىق ادامعا پايدا بەرمەيتىنىن سەزدىرىپ, اباي: اقىل سەنبەي سەنبەڭىز, ءبىر ىسكە كەز كەلسەڭىز, دەپ ەسكەرتتى. اقساقال ايتتى, باي ايتتى, كىم بولسا مەيلى سول ايتتى, – بىراق بارىندە اقىلعا سالماي سەنە بەرۋدىڭ قاجەتسىزدىگىن اتاپ كورسەتتى.
اباي زامانىنداعى نە بولسا, سوعان سەنگىشتەر بۇل كۇندە دە از بولىپ وتىرعان جوق.
ءبىر جاقسىنى كورسەڭىز, قالايدا مەن سولاي بولام دەۋ اقيقاتقا سايا ما؟ قالايدا سولاي بولۋ اركىمگە پارىز با ەكەن؟ سوندا ادام كوزدەگەن مۇراتىنا جەتە قويار ما؟ اركىمنىڭ ءوز بولمىسى, ءوز ەرەكشەلىگى بار ەمەس پە؟ مۇنىڭ جەكە ادامعا دا, تۇتاس ەلگە دە قاتىسى بار.
مىسالعا ءبىر كوشەدەگى ەكى وتباسىن الايىق. ەكەۋىنىڭ ادام سانى دا, جىنىستىق ايىرىمى دا ءارتۇرلى. ءبىرىنىڭ ۇزىن سيراق, اجارلى ءۇش قىزى بار. ءبارى بويشاڭ, ءارى سىمباتتى بولىپ, كامەلەتكە كەلدى.
شىرايلى, سۇڭعاق بويلى, اسەم قىزدار جۇمىسقا دا تەز ورنالاستى. ىسكە الىمى دا جامان بولعان جوق. زەرەك, ەڭبەك سۇيگىش بولدى. تابىستارى دا جامان بولعان جوق. وتباسى نارىق زامانىنىڭ قيىندىعىن تەز جەڭە ءبىلدى.
ال ەكىنشى وتباسىنىڭ قىزدارىنىڭ دا, ۇلدارىنىڭ دا باعى جانبادى. اۋرۋشاڭ, دىمكاس, السىزدەۋ بوپ ءوستى. ولاردى جاقسى جۇمىسقا ەشكىم قۇشاق جايا قارسى المادى. ءۇي تۇرمىسى دا كۇيكى كۇيىندە قالدى. بىراق بۇلاردى ءبىرىنشى وتباسىنداي بولمادىڭ دەپ جازعىرۋعا بولا ما؟ ەكەۋىندەگى جاعداي دا ەكى ءتۇرلى. بىرىنىكى وڭدى, ەكىنشىسىنىكى تومەن. وسىعان قاراپ ەكىنشى وتباسىن بىرىنشىنىكىندەي بولمادىڭ دەپ قالاي جازعىرا الاسىز. ايتقانىڭمەن سولاي بولا الا ما؟ ارينە, جوق.
سونداي-اق انا ەلدە دەموكراتيا, بوستاندىق, ەركىندىك كۇشتى, مىنا بىزدە ول جوق دەپ وزەۋرەي بەرگەنمەن, بىزدە دەموكراتيا ءبىر كۇندە ورناي قالا ما؟ دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى شاپشاڭ جۇزەگە اسىردىق دەلىك, سوندا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن جۇماق ورناي قالا ما؟ امەريكالىق نەمەسە باتىستىق دەموكراتيا وسىنداي زامان ورناتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى مە؟ ونىڭ ۇستىنە اتالعان ەلدەگى دەموكراتيا بىزدە ءوز جاراستىعىن بىردەن تابا قويا ما؟
ويتكەنى ۇلگى ەتىپ جۇرگەن اقش كونستيتۋتسياسىنىڭ ءوزى ازشىلىقتىڭ ارتىقشىلىق جاعدايىن زاڭداستىرۋدى كوزدەگەن ەدى. ءارى بۇل زاڭنىڭ ءوزى دەموكراتيالىق جولمەن, بۇكىل حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلدانباعانى دا بەلگىلى. ليبەرالدىق دەموكراتيا ادامدار قوعامىن باسقارۋدىڭ ناعىز جەتىلگەن شىرقاۋ بيىگى دەپ كىم ايتا الادى؟ بۇل پرينتسيپتەر ورنىققان ەلدە قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءبارىنىڭ شەكەسى شىلقىپ وتىر, ادىلەت پەن باقىتقا بارلىق ازاماتتار كەنەلىپ وتىر دەپ كىم ايتا الادى؟ ماقتاۋلى باتىس دەموكراتياسى حالىقتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىنا بىردەي ءمىنسىز قىزمەت ەتىپ وتىر دەپ كىم ايتا الادى؟ ارينە, ەشكىم دە. سوندىقتان دا بۇگىنگى الەمدە قوعامدى باسقارۋدىڭ جەتىلگەن ءتۇرى تانىلىپ وتىرعان ليبەرالدىق دەموكراتيا سالىستىرمالى تۇردەگى عانا جەتىستىك.
ادام بالاسى جاراتىلعاننان بەرى ءوز قوعامىن ۇيىمداستىرۋدىڭ, باسقارۋدىڭ وڭتايلى تۇرلەرىن تالماي ىزدەستىرىپ كەلەدى. بىراق ونىڭ اقاۋسىز, بارلىق ەلدەرگە ءتان وڭتايلى ءتۇرى تابىلدى دەپ ايتۋ ءالى ەرتە. ازىرشە بارى وسى دەموكراتيا. بىراق مۇنى دا فەتيشكە اينالدىرۋعا بولا قويماس. ونى دا ۇنەمى ءارى جالىقپاي جەتىلدىرە ءتۇسۋ, ومىردە ءوزىن اقتاماعان كومپونەنتتەرىن الماستىرۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەموكراتياعا قاتىپ قالعان قاساڭ يدول رەتىندە قاراماي, ونى جاندى ورگانيزم دەپ ۇعىپ, دەموكراتيانىڭ دامۋىنا, جەتىلۋىنە كۇش سالۋ كەرەك. بۇل ءبىر باتىس ەلدەرىنىڭ عانا مىندەتى ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ, بارلىق ادامزاتتىڭ پارىزى.
دەموكراتيانى تەزدەتۋدى ۇسىنۋشىلار ءبىر نارسەنى ەسكەرمەيتىن سەكىلدى. ولار ءۇشىن باستى ماسەلە تەك ونى تەز جاريالاۋدا عانا ما, الدە ونىڭ پرينتسيپتەرىن قوعام مۇشەلەرىنىڭ تەرەڭ سەزىنىپ, مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرۋىندا ما؟ وسى جاعىنا ولار ءمان بەرمەي وتىر.
دەموكراتيانى جاريالاۋ جالاڭ ماقسات ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ شىن كورىنىستەرى ومىردەن انىق بايقالۋى ءتيىس.
جەكە تۇلعا مەن ەلدىڭ, جەكە ازامات وسى تۇتاس قوعامنىڭ مۇددەلەرىن قالاي قابىستىرۋعا بولادى؟ قايسىسى ءبىرىنشى كەزەكتە؟ مەنىڭ جەكە باسىمنىڭ ەركىندىگى مە, الدە بۇكىل ەلدىڭ, تۇتاس قوعامنىڭ مۇددەسى مە؟ ليبەرالدىق دەموكراتيا جەكە ادامنىڭ ءمۇددەسىن جوعارى قويادى. قايسىسى دۇرىس؟ اقش پەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بۇل جونىندە بىرىڭعاي تۇسىنىك جوق.
اقش-تا جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويۋى دا ءسوز جۇزىندەگى جارنامالىق دۇنيە. ماسەلەن ءبىر تەرروريست وسى ەلدىڭ ءبىر اسكەري بازاسىنا كەزدەيسوق ەنىپ كەتىپ (سولاي بولدى دەيىك), بۇكىل ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرسە, سوندا كىمنىڭ قۇقىعىن ساقتاۋ ءبىرىنشى كەزەككە قويىلادى دەرسىز؟ ارينە, جەكە تۇلعانىڭ ءومىرى اقش ءۇشىن تۇككە دە تۇرمايدى. ويلانىپ جاتپاستان, ونىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرىپ جىبەرەدى.
ءىس جۇزىندە جەكە ادامنىڭ مۇددەسى ءاردايىم مەملەكەت, قوعام, حالىق مۇددەسىنەن جوعارى تۇرۋى مۇمكىن ەمەس. ينديۆيدۋاليزم ءپرينتسيپى تۇتاس ەل مۇددەسىنە قايشى كەلگەندە, دەموكراتيا, ليبەراليزم ءسوز جوق جايىنا قالادى.
دەموكراتيا جاداعاي پرينتسيپ ەمەس, ونىڭ ۇلكەن ءمان-مازمۇنى بار. ول قوعامعا وڭدى وزگەرىستەر تۋعىزۋعا سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس. ەلدەگى جايلاعان جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋعا اتسالىسۋى قاجەت. ويتكەنى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان پاراقورلىقتى تىيمايىنشا, قوعامدا پالەندەي وڭ وزگەرىس بولادى دەۋ قيىن. مۇنىڭ ەكى جاعى بار. ءبىرىنشىسى – ارام جولمەن, ماڭداي تەرسىز تابىلعان بايلىق شاعىن توپتىڭ قولىنا شوعىرلانادى. بايعۇس كوپشىلىك بۇدان زارداپ شەگەدى. ەكىنشىدەن, جۇرتشىلىقتا بيلىككە, شەنەۋنىكتەرگە, جالپى ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە دەگەن سەنىم ازايادى. قوعامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە, ونىڭ ىزگىلىگىنە كۇدىك كۇشەيەدى. وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋدى قيىنداتادى.
دەموكراتيا ەكونوميكانى دۇرىس باسقارۋعا, ونى ۇيىمداستىرۋدىڭ وڭتايلى ەرەجەلەرىن زاڭ جۇزىندە قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ەلدىڭ رۋحىن, تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتۋى قاجەت. قوعامدا ادىلدىك, ىزگىلىك, پاراساتتىلىق سالتانات قۇرۋىنا ول تىكەلەي اسەرىن تيگىزۋگە ءتيىس. ايتپەسە, قۇر داۋرىعۋ, ۇرانشىلدىق, سوزۋارلىق ىسكە ابىروي اپەرمەيدى. جاداعاي, مازمۇنى سۇيىق دەموكراتيانىڭ ەشكىمگە دە كەرەگى جوق.
دەموكراتيا حالىقتىڭ ەركىن, الاڭسىز, بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە قىزمەت ەتۋى قاجەت. سوندا عانا ول باعالى, قوعامعا, ازاماتتارعا سىيلى بولادى. ونى قۇرمەت تۇتادى, قاستەرلەيدى. جۇمىس ىستەيتىن, قوعامداعى بەلگىلى جۇكتى كوتەرەتىن دەموكراتيا عانا بىزگە اسا قىمبات.
دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋدى تاۋەلسىزدىكتىڭ مىقتى ىرگەتاسىن قالاۋمەن تىعىز ۇشتاستىرا جۇرگىزۋ قاجەت. ايتپەسە, دەموكراتيانىڭ قۇنى كوك تيىن. بۇل ورايدا جەلبۋاز سوزۋارلىققا ارقا سۇيەپ, تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات, بۇل جولدا جانپيدا, بۇل ماقساتتا حالىق اشتىققا دا, جالاڭاشتىققا دا, ىستىققا دا, سۋىققا دا توزۋگە ءازىر دەگەن كوڭىلگە مەدەت سوزدەردىڭ كۇشىنە ۇنەمى سەنە بەرمەۋ كەرەك. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە مۇنداي سوزدەر ايتىلعان. كوممۋنيزم جولىندا, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن بارىنە نار-تاۋەكەل دەگەن جالپىلاما دەمەۋ سوزدەردىڭ اياعى نەمەن تىنعانى بەلگىلى.
سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ نارتاۋەكەلگە, ەرتەڭگى قول جەتپەس ءۇمىت-ارماندارعا عانا ەمەس, بۇگىنگى ناقتى ىستەرگە سۇيەنگەندە عانا جەمىستى بولادى.
ءار ۇرپاق ەڭ الدىمەن ءوزى ءۇشىن ءومىر سۇرەدى دەگەن باتىس وركەنيەتىنىڭ قاعيداسىنا قۇلاق اسا باستاعان كوپشىلىكتىڭ بۇگىنگى ساناسىنداعى وزگەرىستەردى دە سەزىنە ءبىلۋ پارىز. قازىر حالىقتىڭ, ءتىپتى جەكە ادامداردىڭ وي-مۇددەلەرىنەن, سولاردىڭ جاڭا تالاپ-تىلەكتەرىنەن شىعۋعا كۇش سالماسا بولمايدى. قايتكەندە دە تاۋەلسىزدىك قاسيەتتى سەزىم, ونى بۇكىل حالىق ءومىر بويى اڭساپ كەلگەن, ەندى وعان قولى جەتتى, ونىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى, تاۋەلسىزدىكتى ەشكىم ەشقانداي جۇماققا ايىرباستاي المايدى دەگەن سەكىلدى جۇبانىش-الدانىش سوزدەردىڭ جەتەگىندە كەتپەۋىمىز ءجون. تاۋەلسىزدىكتىڭ بارشانىڭ اڭساعان ارمانى بولعانى راس. بىراق بۇل ارمانمەن ولار جاقسى, جايلى ءومىردى, مولشىلىقتى, بەيبىت تۇرمىستى, جاسامپاز ەڭبەكتى, ءماندى تىرشىلىكتى بايلانىستىردى. ولار تاۋەلسىزدىكتەن جوقشىلىقتى, جۇمىسسىزدىقتى, قاتىگەزدىكتى, ۇرلىق-قارلىقتى, جەمقورلىقتى, جەكە ادامداردىڭ زاڭسىز جولمەن بايۋىن كۇتكەن جوق. تاۋەلسىزدىككە ەل ۇلكەن ءۇمىت ارتادى, ونىڭ بولاشاعىنا كامىل سەنەدى. بىراق بۇل ءۇمىت-سەنىمنىڭ دە شەگى بارى بەلگىلى. شەكسىز, ءتۇپسىز ەشتەڭە جوق. ءومىر سولاي جاراتىلعان. سوندىقتان دا تۇرمىستا وڭدى وزگەرىس كوبىرەك بولماسا, ءار ازامات (جەكە ادامدار, شاعىن توپتار ەمەس) ءوز تىرشىلىگىندە جەڭىلدىكتەردى ءاردايىم سەزىنىپ وتىرماسا, مۇنداي ءۇمىت-سەنىمنىڭ ازايا بەرۋى دە ابدەن ىقتيمال.
سوندىقتان دا مۇنى جاقسى تۇسىنگەن ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ءداستۇرلى جىلما-جىلعى جولداۋلارىندا بۇل جايلارعا ۇنەمى ءمان بەرىپ كەلەدى. كەلەسى جىلعا ارنالعان جولداۋىندا ول كوپ ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن جاريا ەتتى. جولداۋ ۇكىمەتتىڭ اتىنا ەمەس, بارشا حالىققا تىكەلەي ارنالدى. ۇكىمەتتىڭ مىندەتى ەلباسى تاپسىرعان شارالاردى ورىنداۋدىڭ قارجىلىق, ۇيىمدىق, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جولدارىن ايقىنداپ, بەلگىلەۋ بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. ال بۇل جولداۋعا حالىقتىڭ قاتىناسى نەمەن ولشەنەدى؟ كوپشىلىكتىڭ, قوعامنىڭ قاتىناسىنسىز بەلگىلەنگەن جايلاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسا سالا ما؟ حالىق جاي سىرتتان باقىلاۋشى كۇيىندە قالا ما؟ الدە بۇل جولداۋدىڭ ناقتى ىسكە اسۋى جالعىز ۇكىمەت پەن پرەزيدەنتكە عانا قاتىستى ما؟ جوق. ولاي ەمەس. قانداي جاقسى جوسپار, تىڭ وي, سونى پىكىر بولسىن, ول قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنسىز, ونىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنسىز ەشقاشان جۇزەگە ويداعىداي اسپايدى. قوعامداعى يگىلىك كوپتىڭ قولىمەن عانا جاسالادى. سوندىقتان دا جولداۋعا حالىقتىڭ ءوز قولداۋى كەرەك, قولداۋى عانا ەمەس, تىكەلەي قاجىر-قايرات جۇمساۋى قاجەت. ەلباسىنىڭ بۇل جولداۋىنان نە شىعار ەكەن دەپ, حالىق سەلقوس, بەيقام كۇيدە سىرتتان باقىلاپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋى قاجەت ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ايتقانى دا قالاي ورىندالار ەكەن, قاعاز, ءسوز جۇزىندە قالماس پا دەپ وپپوزيتسيا وكىلدەرى دە تابالاۋ سەزىمىن كۇيتتەۋى ىقتيمال. بۇعان قوسىلماي, حالىقتىڭ ءوزى جولداۋدا ايتىلعان ىستەردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىنا ناقتى ۇلەس قوسىپ, بەلسەندىلىك تانىتىپ, ۇكىمەتكە, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اتقارۋشى ورگاندارعا تالاپ قويىپ, ولاردىڭ وتىرعان ورىندىقتارىندا قالعىپ-مۇلگىپ كەتپەۋىنە كۇش سالۋلارى كەرەك.
وسىعان وراي ەلباسى جانىنان قۇرىلاتىن دەموكراتيا جانە ازاماتتىق قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياعا ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ وتىر. كوپشىلىك بۇدان دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى وڭدى ىستەردى كۇتۋدە. بۇل ءبىراز ماسەلەلەرگە جاڭا تۇرعىدان كەلۋدى قاجەت ەتەدى. بۇرىن دا بىزدە ءتۇرلى كوميسسيالار, ۇلتتىق كەڭەستەر جۇمىس ىستەپ كەلدى. بىراق بۇلاردىڭ كوبى جەمىستى جۇمىس ىستەپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولار ەدى.
جىل باسىندا ۇلتتىق كەڭەستىڭ ەلىمىزدەگى ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا ارنالعان ءماجىلىسى ءوتىپ, ول تەلەۆيزيا ارقىلى بەرىلدى. سوندا بايقاعانىمىز نە بولدى؟ ەلباسى مەن ۇكىمەت جەتەكشىسى ايتقان جايلارعا قوسىمشا قانداي سونى ۇسىنىستار, ويلى پىكىر ورتاعا سالىندى دەسەڭىزشى. كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتى دە كوپشىلىك پىكىرلەرىن ەستۋ, سولاردىڭ سوزدەرىنىڭ سولدەرىن جوباعا قوسىپ تولىقتىرۋ ەمەس پە؟ مۇنداي ويلار كوپ ايتىلعان جوق. ءبارى قاعازدان كوز ايىرماي, ۇيدە جازىپ العاندارىن وزگەرىسسىز وقۋمەن بولدى. جالعىز-اق ءبىر مەكتەپ مۇعالىمى ويلى پىكىر ايتتى. باعدارلامادا كورسەتىلگەن پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەترىنىڭ تومەنگى باعاسى 350 دوللار بولعاننىڭ وزىندە بيۋدجەتتەگى ايلىق تابىسى تومەن پەداگوگ, دارىگەرلەردىڭ وتباسىلارى بۇل مۇمكىندىكتى قالاي پايدالانباق, دەدى ول. مەملەكەتتىك كومەككە ەڭ الدىمەن كەدەيلەر مەن ورتاشالار ءزارۋ ەمەس پە؟ بايلار, بارلار پاتەردى وزدەرى سالىپ تا, ساتىپ تا الادى, ءبىر ەمەس, بىرنەشەۋىن الادى. سوندىقتان دا ازىرشە پاتەرگە وتە ءزارۋ كوپ بالالى وتباسىلارىنا, جاڭا ۇيلەنگەن جاستارعا كوپ كوڭىل بولىنسە دەگەن جاقسى وي ايتتى. ەگەر بۇلار ەسكەرىلمەسە, ۇكىمەتتىڭ بۇل ساياساتى كىمگە ارنالعان, دەدى ول.
ماجىلىستە سويلەگەندەردىڭ كوبى ۇكىمەتتىڭ باعدارلاماسىن قۇپتايمىز, قولدايمىز, دەپ شىقتى. بۇرىنعى ء“ودوبريامستىڭ” ناعىز ءوزى بولدى.
ەگەر تالقىعا ۇسىنىلعان جوباعا ناقتى وزگەرىستەر, پايدالى كەڭەستەر ايتىلماسا, سوندا مۇنداي جيىن شاقىرىپ, تالقىلاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ الدە ەلدىڭ ساياسي بيلىگى ءوز ويلارىنا, ستراتەگياسىنا جاۋاپكەرشىلىكتى ورتاقتاسىپ كوتەرۋ ءۇشىن كەڭەستىڭ قۇپتاۋىن عانا الۋ ءۇشىن شاقىرىلدى ما ەكەن دەرسىز. بۇل ءۇشىن قارجى جۇمساپ, ەلدى نەگىزگى جۇمىستارىنان ءبولىپ, نە قاجەتى بار دەگەن وي كەلەدى.
سوندىقتان دا كوميسسيا, كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, ولاردىڭ ساپالىق قۇرامىن, جۇمىس مازمۇنىن, ونىڭ تيىمدىلىگىن, پارمەندىلىگىن, ناقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
اتالعان كوميسسيا, كەڭەستەردە وتىرعاندار بىرىڭعاي كۇندە تەلەديداردان كورىپ جۇرگەن تانىس جاندار. شەنەۋنىكتەر, سالالاردىڭ جەتەكشىلەرى, پارلامەنتاريلەر, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەر. بۇلاردىڭ ءوز ويلارىن قوعامعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىكتەرى وسى جيىندارسىز دا جەتكىلىكتى. پارلامەنت مىنبەسى, ۇكىمەت ءماجىلىسى, ەلباسىندا بولاتىن جينالىستاردا ولار ءوز ويلارىن ايتا الادى.
ال ارنايى ماسەلەلەر بويىنشا پرەزيدەنت, ۇكىمەت جانىنداعى كوميسسيا, كەڭەستەرگە شەنەۋنىكتەردى ەمەس, سول سالانىڭ جەتىك ماماندارىن, عالىمداردى, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ جوعارىداعى ماسەلەنى جەتىك بىلەتىن بەلسەندىلەرىن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىن, ايماقتارداعى ناقتى پراكتيكالىق جۇمىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن مامانداردى كوپتەپ قاتىستىرۋ كەرەك. ولار جاڭا پىكىرلەردى, تاۋەلسىز, جالتاقتامايتىن تىڭ ۇسىنىستاردى, ءبىلىپ تە, كورىپ تە جۇرگەن ويلارىن ورتاعا سالار ەدى. كەڭەس پەن كوميسسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى سول ويلاردى قورىتىپ, جوعارى بيلىككە ۇسىنار ەدى. كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەلباسى دا, ۇكىمەت جەتەكشىلەرى دە اڭعارار ەدى. بۇل جاڭا ەسىمدەرمەن ورتالىق اپپاراتتى نىعايتۋعا كومەكتەسەر ەدى.
ال قازىر قالاي بولىپ ءجۇر؟
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت كەڭسەسى استانا مەن الماتىدا كولبەڭدەپ كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن 20 شاقتى تانىمال, سىننان وتكەن بەلسەندىلەرىنەن الىسقا ۇزاپ شىعا الماي ءجۇر. سولاردى وندا دا, مۇندا دا تىقپالاي بەرەدى.
ءار الۋان جيىنداردىڭ بارىنەن وسىلاردى كورگەندە, بۇلار نەتكەن جان-جاقتى ءبىلىمپازدار, بارلىق سالادا وي ايتۋدان قىسىلمايدى دەيسىز. ولار كوبىنەسە جالپىلاما, ودان-بۇدان تۇراتىن سۇلۋ سوزدەردى سۋشا ساپىرادى. ال تالقىلانعان ماسەلە جونىندە ناقتى پىكىر ايتپايدى. مۇنداي جەلبۋاز سوزدەرگە اۋەس ديلەتانت شەشەندەردەن ارىلۋ قاجەت.
ءار ادام بەلگىلى ءبىر سالانىڭ, ارنايى ماسەلەنىڭ كاسىبي مامانى بولۋعا ءتيىس. سوڭعى ءسوزدى سولار ايتۋعا ءتيىس.
ءار كوميسسياعا تالقىلاناتىن تاقىرىپتى جاقسى بىلەتىن ادامدار عانا ەنۋى كەرەك. لاۋازىمى بويىنشا وندا دا, مۇندا دا جۇرەتىن شەنەۋنىكتەردەن پايدا جوق. ولار جەكە سالانى ءبىلۋى مۇمكىن. سوندا عانا قاتىسىپ, پىكىر ايتسىن. ال ءروسسينيدىڭ وپەراسىنداعى “وندا دا فيگارو, مۇندا دا فيگارونى” توقتاتپاي بولمايدى.
كوميسسيا, كەڭەستەردە قاتىسىپ قىزمەت ىستەۋ – قوعامدىق جۇمىس. جاستار, اسىرەسە ايماقتارداعى كوزگە تۇسپەي جۇرگەن دارىندى, ويلى, وتانشىل, ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن انىق تۇسىنەتىن جانداردى بۇل قوعامدىق جۇمىستارعا كەڭىنەن تارتۋ كەرەك. ءارى ولاردى ءجيى جاڭارتىپ, جاڭا ەسىمدەرمەن ۇنەمى تولىقتىرىپ وتىرۋ قاجەت. سوندا جوعارى بيلىككە تىڭ ويلار, قاساڭدىقتان قۇلان تازا وڭدى ۇسىنىستار كوپتەپ ءتۇسۋى مۇمكىن.
وسىنداي تىڭ ويلاردىڭ تاپشىلىعىنان ءالى جەتە پىسىقتالماعان, جان-جاقتى زەرتتەلمەگەن ويلاردى ايتىپ جىبەرۋ بايقالادى. ماسەلەن, سوڭعى كەزدە “بىرىڭعاي قازاقستان ۇلتى” دەگەن تىركەس قولدانىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇل جونىندە ءالى دە ويلانا تۇسكەن ارتىق بولمايتىن سياقتى كورىنەدى.
ەتنولوگيا عىلىمى تۇرعىسىنان العاندا ۇلت پەن حالىق ەكى ۇعىم. ءارتۇرلى ۇلتتار توپتاسىپ, شوعىرلانىپ, ءبىر ەلدە تۇرىپ, سول ەلدىڭ ازاماتتارىن, حالقىن قۇراۋى اقيقات. ال ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى ءبىر ەلدە تۇرىپ, جاڭا, ۇلكەن ساتىداعى تۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى ازىرشە ەرتە ايتىلعان تۇسىنىك. ويتكەنى ەلىمىزدە تۇراتىن ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاقستان حالقىن قۇرايتىنى بەلگىلى. بىراق قازاقستاندا تۇراتىن ورىس نە نەمىس بىرىڭعاي قازاقستان ۇلتى بولىپ قالىپتاسپايدى. لوندوندا تۇراتىن قىتاي مەن اراب بريتان حالقىن قۇرايدى, ال ولار اعىلشىن بولا المايدى. پاريجدە تۇراتىن يسپان نە نەمىس فرانتسۋز حالقىن قۇراۋى انىق, بىراق ولار فرانتسۋز ۇلتىن قالىپتاستىرمايدى.
ۇلت پەن حالىق ەكەۋى ەكى ۇعىم. ورتاق تەرريتوريانى مەكەندەپ, سول ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋگە بولادى, بىراق ول ازاماتتى سول ەلدىڭ ۇلتىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. جاڭا ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ايتىلعان كومپونەنتتەر جەتكىلىكسىز. سوندىقتان دا بىزدە قازاقستاندىق بىرىڭعاي ۇلت مودەلىن جاساقتاۋدىڭ عىلىمي جاعىنان ەش نەگىزى جوق.
ۇلتتى جەكە عالىمدار, نە ساياساتكەرلەر, نەمەسە اسسامبلەيالار قالىپتاستىرمايدى. ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى – وبەكتيۆتى تاريحي پروتسەسس. ۇلت – تۇتاس تاريحتىڭ, عاسىرلاردىڭ جەمىسى. ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن مودەل ويلاپ باس قاتىرۋدىڭ
