ەلىمىز, حالقىمىز الەمدىك وركەنيەتكە قانداي ۇلەس قوستى, باسقالار بىزگە قالاي قارايدى, كەزدەيسوق كوپتىڭ ءبىرىمىز بە, جوق, تاريحتا ءوزىمىزدىڭ ورنىمىز بار ما دەگەن سۇراقتار كەس-كەستەيدى. بۇل سۇراقتاردى بۇرىن دا ەستىگەنبىز, بىراق ول باسقاشا ەستىلگەن. جاۋاپ تا باسقالاۋ بولعان. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن» وقىعاننان كەيىن باسقاشا زەردەلەيسىڭ.
قاسيەتتى جىلقى مالىن قولعا ۇيرەتۋ ادامزات تاريحىندا ۇلكەن بەتبۇرىس جاساعان, شارۋاشىلىقتا جانە اسكەري سالادا تەڭدەسسىز توڭكەرىسكە جول اشقان جاڭالىق بولىپتى. جانە ول قازاقستان جەرىندە بولعان, ءبىزدىڭ بابالارىمىز جۇزەگە اسىرعان. بۇل – الەمدىك وركەنيەتكە قوسىلعان ۇلى ۇلەس.
جەر جۇزىنە تاراعان ءتىل ۇيىرەتىن المانىڭ دا, كوزدىڭ جاۋىن الار قىزعالداقتىڭ دا وتانى ءبىزدىڭ ەلىمىز. وسىنىڭ ءبارىن ءبىلىپ, باسقالاردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كوزقاراسى وزگەرە مە؟ وزگەرەدى. ال سوندا ءوزىڭدى ماقتانىش سەزىمى باۋرايدى.
جانىمىزدى جارىپ شىققان مادەنيەتىمىز, ونەرىمىز بار, قانىمىزدىڭ تازالىعىنان قالىپتاسقان, ۋاقىتتىڭ سىنىنان وتكەن ومىرشەڭ سالت-ءداستۇرىمىز بار. سونىڭ تالايى الەمدىك وركەنيەتتەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الار ەدى. ءتىپتى, سول وركەنيەتكە ىقپال دا جاسار ەدى دەپ ويلايسىڭ. ايتالىق ونەرگە قاتىستى كۇيلەرىمىزدى الايىقشى. ونەردىڭ مۇنداي كلاسسيكالىق ءتۇرى كوپ حالىقتا جوق. بەس مىڭ كۇيىمىزدى (مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ەسەبىنشە) جيناقتاپ, الەمدىك وركەنيەت قورىنا قوسساق, ول الەمدىك قازىناعا اينالار ەدى...
بۇل – ونەرگە قاتىستى ءبىر مىسال. ال سالت-داستۇرىمىزگە قاتىستى ءبىر جايدى ايتۋ ءۇشىن, الدىمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە ءسوز بولىپ جاتقان ءبىر پروبلەماعا توقتالعاندى ءجون ساناپ وتىرمىن. مەن ءوزىم ۇزاق جىلعى جۋرناليستىك قىزمەتىمدە سول حالىقارالىق ماسەلەگە كوبىرەك قالام تارتقان اداممىن. سول ماسەلەلەرگە قازىر دە نازار اۋدارىپ جۇرەمىن. سوڭعى ءبىراز جىلدان بەرى تاجىكستاندا تۋىس ادامداردىڭ نەكەلەسۋ ماسەلەسى قاتتى ءسوز بولىپ ءجۇر. تالاي رەت پارلامەنتتەرىندە قارالىپ, ۇلكەن داۋ تۋدى. جاقىن تۋىستاردىڭ نەكەلەسۋىنە تىيىم سالۋدى بىرەۋلەرى تالاپ ەتسە, ەكىنشىلەرى بۇل داستۇرىمىزدە بار دەپ, وعان قارسى شىقتى. سويتسە دە پارلامەنت تۋىستاردىڭ نەكەلەسۋىنە تىيىم سالعان شەشىم قابىلدادى. ءداستۇردى بۇزۋ قيىن. سوندىقتان بۇل شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ دا وڭاي بولماس. جاقىندا سول ەل پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون بۇل ماسەلەگە قايتا ورالىپ, ءبىراز فاكتىلەردى العا توستى. ەلدەگى مۇگەدەك (كوبىنە كەماقىل) بالالاردىڭ 60 پايىزى تۋىستىق نەكەلەستە بولعان وتباسىندا كەزدەسەدى ەكەن. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وتباسىنداعى سابيلەردىڭ ءبىرازى تۋا سالىپ شەتىنەسە, ءتىرى قالعان ءبىرازىنىڭ ءومىرى كەيىن ازاپپەن وتەدى.
مۇنداي قيىن پروبلەما كوپتەگەن ەلدە بار. شىعىس دەيىك, باتىس دەيىك, كۇنگەي مەن تەرىسكەيدە دە تۋىستىق نەكەلەردەن زارداپ شەگىپ جاتقاندار جەتەرلىك. بۇل ءداستۇر ءدىن دە تاڭدامايدى: وندايلار مۇسىلمانداردا دا, حريستيانداردا دا, باسقا دىندەگىلەردە دە بار. وندايدا زارداپ شەكپەيتىن ءبىر حالىق بار, ول – قازاق. ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىز وعان جول بەرمەيدى. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسۋعا رۇقسات جوق. ونى بۇزعاندار قاتاڭ جازالانادى. حالىقتىڭ ءوزى جازالايدى. مۇنى از دەسەك, تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىندا» وندايلارعا ءولىم جازاسى بەلگىلەنگەن. حالقىمىزدىڭ وسىناۋ ءداستۇرىن باسقالار مويىنداپ, وزدەرىندە داستۇرگە اينالدىرسا, قانشاما حالىق ءبىراز قاسىرەتتەن قۇتىلار ەدى-اۋ دەيسىڭ. باسقالاردى ايتپاعاندا, اۋىلدارى الىس ەمەس, تاجىك اعايىندارعا, ولاردىڭ پرەزيدەنتى ە.راحمون: «وزىمىزگە كورشى اناۋ قازاق اعايىندار تۋىس ادامداردىڭ نەكەلەسۋىنە رۇقسات بەرمەيدى, نەگە سولارداي بولمايسىز؟!» – دەسە, ونىڭ ءسوزى ءوتىمدى بولماس پا ەدى. مۇنداي ماسەلە ازەربايجان, وزبەك اعايىنداردا دا بار. ولار دا ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە ۇڭىلسە, ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرىن ويلاعاندىعى بولار ەدى.
وسىناۋ ءداستۇرىمىزدىڭ قۇندىلىعىن عىلىم, عالىمدار مويىنداپ وتىر. قان تازالىعى, گەنوفوند ساقتالماسا, ادامدار گەنەتيكالىق مۋتاتسياعا ۇشىرايدى ەكەن. ول بۇقارالىق سيپات الىپ, ۇزاققا سوزىلعان جاعدايدا ءبىر حالىقتىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى دە بار كورىنەدى. بۇرىنعى ۋاقىتتى ايتپاعاندا, قازىرگى كەزدە جاقىن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇيلەنۋى سالدارىنان ولاردىڭ اۋلەتتەرىندە كەماقىل بالالاردىڭ تۋى ءجيى كەزدەسەدى. بۇعان مىسالدار كوپ. ءتىپتى رەسەي مونارحياسى اۋلەتىندە جاي قارا حالىقپەن قان ارالاستىرماۋ ءۇشىن ءوز جاقىندارىنا ۇيلەنۋى سالدارىنان كەمتار بالالاردىڭ تۋعانى بەلگىلى. بۇل ءبىراز ەلدەر ءۇشىن پروبلەماعا اينالىپ وتىر.
ۇعا اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالعات مومىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ گەنەفوندى قانشالىقتى ءارتۇرلى بولسا, ولاردىڭ قانى دا سونشالىقتى تازا بولاتىن كورىنەدى. ياعني, جاقىنمەن ەمەس, قاننىڭ الىستاۋ ادامدارمەن ارالاسقانى ءجون. گەنەتيكتەردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قازاقتاردىڭ «گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك كوەففيتسەنتى» 0,96 مولشەرىندە بولسا, ەۋروپالىقتاردىكى 0,6 مولشەرىندە ەكەن. مۇنى عالىم ولاردىڭ نەمەرە تۋىستارىنا ۇيلەنە بەرەتىندەرىنەن بولۋى مۇمكىن دەپ جورامالدايدى. ال بۇل دەرت جاپپاي ەتەك الىپ وتىرعان ەلدەردە سول كوەففيتسەنت ولشەمى تىپتەن تومەن جاعدايدا.
سوڭعى كەزدەگى زەرتتەۋلەر دە بۇعان كوز جەتكىزىپ وتىر. باسىن اشىپ ايتاتىن ءبىر جايت: جاقىندارمەن ۇيلەنگەندەردىڭ ءبارىنىڭ ۇرپاعى اۋرۋعا ۇشىرايدى دەگەن ناقتى تۇجىرىم جوق, اڭگىمە قاۋىپتىڭ ۇلكەندىگى تۋرالى, ولاردىڭ اراسىندا اۋرۋدىڭ ءجيى كەزدەسەتىنى تۋرالى. مولەكۋليارلىق مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ دارىگەرى ءالفيا بايىسبەكوۆا مىناداي دەرەكتى العا تارتادى: نەمەرەلەس تۋىستاردىڭ ۇيلەنۋىنەن رەتسەسسيۆتىك سىرقاتقا ۇشىراۋ قاۋپى 4,7 پايىز, ال ولىمگە ۇشىراۋ قاۋپى 7,8 پايىز ەكەن. ءۇشىنشى اتادان كەيىن نەكەلەسكەندەردە بۇل كورسەتكىش رەتسەسسيۆتىك اۋرۋ بويىنشا 1,125 پايىز دا, ءولىم بويىنشا 1,9 پايىزعا تومەندەگەن. ءتورتىنشى اتادان كەيىن بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 0,6 جانە 0,9 پايىز بولعان. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – جاقىندارىنا ۇيلەنبەگەندەردە مۇنداي اۋرۋلارعا ۇشىراۋ وتە سيرەك, ءتىپتى جوققا ءتان.
عىلىم تىلىندە تۋىس ادامداردىڭ نەكەلەسۋى ينبريدينگ دەپ اتالادى. سول قاسيەتسىزدەۋ ءداستۇر كوپتەگەن ەلدە پروبلەماعا اينالعانىن ايتقاندا, ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وعان جول بەرمەيتىن قاسيەتتى ءداستۇر-سالتىمىزدىڭ بارلىعىن بىلسە, ودان ونەگە السا, سول جاماناتتان قۇتىلۋعا جول تابار ما ەدى دەيسىڭ عوي.
سول قاسيەتسىز ينبريدينگ ءداستۇرى قالاي پايدا بولعان؟ ءارتۇرلى پىكىر ايتىلادى. ايتالىق تاۋ قويناۋلارىندا ءومىر سۇرەتىن تاجىكتەردىڭ ءبىر اۋلەتى جەكە اۋىل بولىپ وتىرادى دا, ولار قىزدارىن جات جەرگە جىبەرگىسى كەلمەيدى ەكەن. سونىمەن قاتار, ول داۋلەتتى وتباسىنان بولسا, قىز جاساۋىنا ارنالعان دۇنيەنىڭ دە سىرتقا كەتپەگەنىن قالايدى ەكەن. ءتىپتى سول قىزدارىنىڭ سىرت جاقتا جاپا شەگەر دەپ تە ويلاسا كەرەك. مۇنداي پىكىرلەر وزىمىزگە جاقىن تانىس ازەربايجان, وزبەك اعايىندار اراسىندا دا ايتىلادى.
جاقىن ادامداردىڭ نەكەلەسۋى ارابتاردا بۇرىننان بار. ونىڭ دا سەبەپتەرى رەتىندە تۇرمىستىق ادەت-عۇرىپتارى العا تارتادى. توپ-توپ بولىپ ءشولدى ايماقتا ءومىر سۇرگەن بەدۋيندەر قىزدارىن باسقا توپقا تاستاپ كەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, سول توپتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى ىنتىماقتى بولا قويماعانعا ۇقسايدى. اركەز جەر ءۇشىن, قۇدىق ءۇشىن شارپىسىپ جاتقانى دا بەلگىلى. مۇنداي جاعدايدا توپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قىز بەرىپ, قىز الىسىپ جاتۋى قيىنداۋ. سودان دا ينبريدينگ ءداستۇرىن ولارعا تۇرمىس تاڭعانداي كورىنەدى. ءتىپتى ولاردا اعايىندار اراسىندا قىزىڭدى بالاما بەرمەدىڭ, ايتپەسە بالاڭ مەنىڭ قىزىمدى المادى دەپ وكپە ايتۋى دا كەزدەسەدى ەكەن. سونداي قاسيەتسىزدەۋ ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋىنان ۇرپاقتارى زارداپ شەگىپ جاتادى.
باسقالار وسىلايشا ۇرپاق ومىرىنە قاۋىپتى داستۇرگە ۇشىراپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ بابالارىمىز گەنەتيكا تالاپتارىن قالاي بىلگەن جانە ونى قالايشا ونى قاتاڭ ۇستانعان دەپ تاڭداناسىڭ. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دا ۇلى دالامىزدا رۋ-رۋ بولىپ, كوشىپ-قونىپ ءومىر ءسۇردى. بىراق ولار باسقالاردىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاعان جوق. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرىن قاتاڭ ۇستاندى. بۇعان ولار قالاي جەتتى؟ بۇل سۇراققا عالىمداردىڭ ءوزى ءدال جاۋاپ ايتا المايدى, تەك بولجامدارىن العا توسادى. اكادەميك ت.مومىنوۆتىڭ كەيدە وسىناۋ بىلىكتىلىك حالقىمىزعا عارىشتان كەلگەن شىعار دەپ ويلايتىنىم دا بار دەپ جازعانىن وقىعانبىز. سويتسە دە عالىمداردىڭ كوپشىلىگى ونى قورشاعان ورتا, تابيعات, ءومىردىڭ ءوزى ۇيرەتكەن دەگەنگە توقتايدى. بىراق باسقالار دا سول تابيعاتتىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇردى ەمەس پە. نەگە ودان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز عانا ءتالىم الدى دەگەن سۇراق تاعى الدان وراعىتادى.
ارينە, تابيعاتتان ۇيرەنەتىن, ءتالىم الاتىن نارسە كوپ. تەك سوعان ساي زەردە كەرەك. ول ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدا بولعان دەپ ماقتانساق, جارار. جان-جانۋارلاردى باقىلاعاندا, ولاردىڭ ومىرىنەن سەلەكتسيا پروتسەسىن اڭعارۋعا بولادى ەكەن. جاقىن تۋىستى مالداردىڭ شاعىلىسۋىنان جاقسى ۇرپاق وسپەيتىنى اڭعارىلعان. باسقاسىن بىلاي قويعاندا ءوزىمىز ايرىقشا قاسيەتتى سانايتىن جىلقى مالىندا ايعىردىڭ ەنەسىنە شاپپايتىنى بار ەمەس پە؟ سول تابيعاتتىڭ باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىن كورىپ, اتا-بابالارىمىز تۋىستىعى جاقىن جان-جانۋاردىڭ ۇرپاعى ءالسىز بولاتىنىن ۇققان شىعار. ۇعىپ قانا قويماي, ومىرلىك زاڭعا دا اينالدىرعان شىعار.
حالقىمىزدىڭ قان تازالىعىنا جەتكىزگەن جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرى تالابىنىڭ نەگىزىندە حالقىمىزدىڭ جان تازالىعى دا جاتقانداي كورىنەدى دە تۇرادى. ادام بالاسى اراسىندا, جارتىلاي جابايىلاردى ەسەپكە الماي, كوپشىلىگىندە دەيىكشى, ينتيمدىك قارىم-قاتىناس قۇپيا بولعان, اشىق-شاشىق جۇرمەگەن, كيىمگە تاپشىلىق كەزىندە دە اۋرەتىن جابۋ پارىز سانالعان. جالپى, ادام بالاسى ءارتۇرلى دامۋ جولدارىنان وتسە دە, ءبىزدىڭ دالامىزدا ورتاق ايەل, بەيادەپ جىنىستىق قارىم-قاتىناس بولماعانعا ۇقسايدى. وعان مادەني-ادەبي مۇرالارىمىز كۋالىك ەتەدى. سول مۇرالارىمىزدا مۇنداي ادەپسىز ادەتتەر كەزدەسپەيدى. مۇنىڭ ەسەسىنە سىرتتان كەلگەن ميفتەر, اڭىز-ەرتەگى, ءاپسانالاردا, اسىرەسە باي-پاتشالاردىڭ وتباسىندا جاقىنداردىڭ ءبىر-بىرىنە ينتيمدىك قارىم-قاتىناستا بولۋى, ءتىپتى بالاسىنىڭ اناسىنا ۇيلەنۋى, اتاسىنىڭ كەلىندەرىنە كوز سالۋى سياقتى سوراقىلىقتار دا كەزدەسىپ جاتادى. تازا ونەر دەسەك تە, باتىس سۋرەتشىلەرىنىڭ ادامداردى جالاڭاش بەينەلەۋى دە بىزگە وعاش كورىنگەن. دالا ومىرىندە تۋىس ادامدار ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناستا ۇلكەن ادەپتىلىك ساقتاعان. ءتىپتى ويىن-ساۋىق كەزدەرىندە دە تۋىس ادامدار ءبىر-بىرىنە انايى ءازىل-وسپاقتار ايتپاعان. جالپى دالالىقتار, اسىرەسە رۋلىق سيپاتتاعى قاۋىمداستىقتار تۋىستىق قارىم-قاتىناسقا ايرىقشا ءمان بەرگەن. وزدەرىن ءبىر ماقساتتاعى توپ ساناپ, ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەلەرىندەي سەزىنگەن. ءسىرا, وسىنداي سانا-سەزىم تۋىس ادامداردىڭ نەكەلەسۋىنە جول بەرمەگەن. كەلە-كەلە ول مىزعىماس سالت-داستۇرگە, زاڭدىلىققا اينالعان.
قالاي دەسەك تە, ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدا عىلىم قۇپتايتىن, عالىمداردى تاڭداندىرىپ وتىرعان جاقىن تۋىس ادامداردىڭ نەكەلەسۋىنە جول بەرمەيتىن جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋدى تالاپ ەتەتىن ءداستۇر بار. بۇل ءداستۇر ۇرپاقتارىمىزدى ءبىراز كەساپات اۋرۋدان ساقتاپ كەلەدى. سول ءداستۇرىمىز باسقالاردىڭ دا يگىلىگىنە اينالار بولسا, ول حالقىمىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى بولماي ما؟ ءسوزسىز. بۇل ءۇشىن مۇنى باسقالار ءبىلۋى كەرەك. اركەز وسىنداي وي ءبىزدى مازالايدى.
ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار دەيمىز. كەيبىر جەتەسىزدەردىڭ ايتەۋىر ەسكىگە توپىراق شاشۋدى ماقسات تۇتىپ, سول قاسيەتىڭدى دە كۇستانالايتىنى بار. ءبىر اقپارات قۇرالدارى يەلەرىنىڭ ولارعا ورىن بەرەتىنى وكىنىشتى-اق. اقپاراتتىق پورتالدىڭ بىرىندە تۋىستىق نەكەلى بولعان بىرەۋلەر «قاشانعى جەتى اتاعا جابىسىپ وتىرا بەرەمىز», «قازاق مۇنى قايدان تاۋىپ العان؟» دەپ ۇلتىمىزدى كىنالاعىسى كەلەدى. بۇلاردىڭ عىلىمدا, ادامي تازالىقتا شارۋالارى جوق. ءبىر ەلدەردىڭ سول جاقىن تۋىستاردىڭ ۇيلەنۋىنەن قالاي قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەپ, ونى مەملەكەتتىك ماسەلە دەڭگەيىنە كوتەرىپ جاتقانىن دا بىلمەيدى.
ءبىز باسقالار سياقتى جاقىن تۋىستاردىڭ نەكەلەسۋىنەن تۋىندايتىن قاسىرەتتەن زارداپ شەگىپ جاتقان جوقپىز. بۇدان ءبىزدى ۇلى دالانى مەكەندەگەن اتا-بابالارىمىز اراشالاپ كەتكەن. يگىلىگىن كورىپ جاتىرمىز. كورىپ قانا قويماي, ونى قاستەرلەپ ۇستاۋ جاۋاپكەرشىلىگى دە بىزگە جۇكتەلگەن. ال بۇل ءداستۇرىمىز باسقالاردىڭ دا يگىلىگىنە اينالار بولسا, ونى ماقتان تۇتۋعا دا قاقىلىمىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن وقىعاندا, حالقىمىزدىڭ كوپ قۇندىلىعى كوڭىلگە ورالادى. سونىڭ ءبىرىنىڭ توڭىرەگىندە وي قوزعادىق. قورىتا ايتقاندا, بىزگە ارتىقتىڭ كەرەگى جوق, بارىمىزدى باعالاساق, سول جەتەدى.
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
