سىناقشى مەن ساياسات
دۇيسەنبى, 15 قازان 2012 10:45
ۇشقىش-عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆتىڭ ايتقان اقيقات استارىندا نە جاتىر؟
كەڭەس وداعى وتاندىق اۆياتسياداعى ءاربىر جەتىستىگىن دۇنيەجۇزىنە جاريالاماس بۇرىن, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ساياسي بيۋروسىندا ونى الدىن-الا مۇقيات تالقىلاپ, جوباسىن بەكىتىپ الىپ وتىرعان. قالىپتاسقان مەملەكەتتىك ءتارتىپ سولاي-دى. 80-ءىنشى جىلدار… كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ سونداي ءبىر كەزەكتى جابىق ءماجىلىسى ءوتىپ جاتقان كەز ەدى.
باس حاتشى ميحايل گورباچەۆ:
دۇيسەنبى, 15 قازان 2012 10:45
ۇشقىش-عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆتىڭ ايتقان اقيقات استارىندا نە جاتىر؟
كەڭەس وداعى وتاندىق اۆياتسياداعى ءاربىر جەتىستىگىن دۇنيەجۇزىنە جاريالاماس بۇرىن, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ساياسي بيۋروسىندا ونى الدىن-الا مۇقيات تالقىلاپ, جوباسىن بەكىتىپ الىپ وتىرعان. قالىپتاسقان مەملەكەتتىك ءتارتىپ سولاي-دى. 80-ءىنشى جىلدار… كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ سونداي ءبىر كەزەكتى جابىق ءماجىلىسى ءوتىپ جاتقان كەز ەدى.
باس حاتشى ميحايل گورباچەۆ:
– روستيسلاۆ اپپولوسوۆيچ, ءسىز بەن ءبىز وسى قازىر ورىس اۋە فلوتىنىڭ تاريحىن جازىپ جاتىر ەمەسپىز بە… سولاي ما, جولداستار؟! ەرتەڭ الەمدىك اۆياتسيادا تۇڭعىش رەت اسكەري كەمەگە ۇشاق قوندىرىپ, ۇشىرايىن دەپ جاتىرسىزدار. مەن بۇل ارەكەتتەرىڭىزدى وتە قۇپتايمىن. بىراق تا, ايتىڭىزشى, سول “ميگ” فيرماسى سىناقشىلارىنىڭ اراسىنان وسىناۋ اسا جاۋاپتى مىندەتتى ورىندايتىن ءبىر ورىس فاميلياسى قالايشا تابىلمادى؟
باس كونسترۋكتور روستيسلاۆ بەلياكوۆ:
– قۇرمەتتى ميحايل سەرگەەۆيچ! قۇرمەتتى ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەلەرى, ەگەر ءبىز ورىستىڭ اۋە فلوتىنىڭ تاريحى قانمەن جازىلماسىن دەسەك, بۇل ۇشاقتى كرەيسەرگە 1-سىنىپتاعى سىناقشى-ۇشقىش توقتار اۋباكىروۆ قوندىرۋى ءتيىس. مەنىڭ بۇعان باسقا الىپ قوسارىم جوق!
اقيقاتىندا سول, تەڭىز ايدىنىنداعى تەنتەك جەلدىڭ وتىندە جۇرگەن الىپ ارالداي كرەيسەرگە دىبىستان جىلدام ۇشقىر ۇشاقتى ۇلپاداي ء“ۇلپ” ەتكىزىپ قوندىرىپ, جەمتىگىن ىلگەن لاشىن قۇستاي جەڭىل كوتەرىپ اكەتۋ تەك قانا سىناقشى-ۇشقىش توقتار اۋباكىروۆتىڭ قولىنان كەلەر ءىس ەدى. باپتاۋى جەتپەگەن وزگە سىناقشىنىڭ بەس قارۋى بويىنداعى ۇشاقتى كەمەنىڭ پالۋباسىنا ۇرىندىرماسىنا, ءسويتىپ كۇللى ايماقتى الاپات وت قۇشاعىندا قالدىرماسىنا كىم كەپىل. باس كونسترۋكتوردىڭ تاريحتى “قانمەن جازۋ” دەپ مەڭزەگەنى دە سول بولاتىن. باس حاتشى ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ الدىندا سول جولى ءبىرىنشى رەت ءتىلىن تىستەپ, ءسوز تابا الماي ءۇن-ءتۇنسىز قالعان ەكەن دەيدى!..
ءوز باسىم العاشقىدا گورباچەۆتىڭ مەيلى ۇلكەن مىنبەردەن بولسىن, مەيلى كوپشىلىك جينالعان جەردە بولسىن, قولىنا ۇستاتقان قاعازعا قاراماي بايانداما جاساي بەرەتىنىنە تاڭ-تاماشا قالىپ ءجۇردىم. قولى قالتىلداپ, ودان قالدى قولىنداعى پاراعى دىرىلدەپ تۇرىپ سويلەيتىن شەشەندەر شىنىمەن ءبارىمىزدى جالىقتىرىپ جىبەرگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, تەلەديداردان قاراعاندا سۇيكىمدى, حالىققا جاقىن كورىنەتىن گورباچەۆتىڭ مىنبەردەگى بۇل شەشەندىك ونەرى الدامشى, ال شەشەننىڭ ءوزى ابىرويسىز بولىپ شىققانىن قايتەرسىز. ونىڭ سايراعان سوزدەرى ماسكەۋدەن تاسس ارقىلى تاراپ, قازتاگ-تىڭ قورجىنىنان ءوتىپ, كۇندەلىكتى گازەتتەردىڭ بەتىنە تۇسكەنشە سان مارتە تۇزەتىلەتىندى شىعاردى. ەڭ سوراقىسى, ول تۇزەتىلگەن “شەشەندىك سوزدەر” ءتۇ-ۋ ماسكەۋدەن ءبىزدىڭ جاققا ءتۇن اۋا جەتىپ جاتاتىن.جوعارىداعىلار ونىڭ ءاربىر ءسوزىن رەداكتسيالاۋدان ەش جالىقپاعانىمەن, قارامايدىڭ ءيىسى اڭقىعان باسپاحانادا ءتۇن بالاسى كىرپىك قاقپاي زىر جۇگىرىپ جۇرەتىن جۋرناليستەر مەن باسپاگەرلەر ابدەن تيتىقتاپ جالىقتى. ماسكەۋدى قايدام, مۇنداي قويىرتپاق تىرلىك الماتىدان شىعاتىن كۇندەلىكتى گازەتتەردىڭ باسپا جۇمىسىن ەكى ەسەگە اۋىرلاتىپ جىبەردى. كونەكوز جۋرناليستەر مۇنداي سوراقىلىقتىڭ حرۋششەۆتىڭ زامانىندا دا بولماعانىن باس شايقاپ ايتار ەدى. وقتا تەكتە, وندا دا جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە مەيلىنشە شيىرىپ, قىسقا تۇردە جاريالاناتىن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى تۋرالى اقپاراتتىق حابار دا, ءالى ەسىمدە, كولدەي-كولدەي كولەمدى بولىپ, ءاربىر جۇما سايىن ۇزبەي جاريالانىپ تۇراتىندى شىعاردى. گورباچەۆتىڭ وسىناۋ وسپادارسىز تۇزەتىلىپ, ۋاقىت تالعاماي تەلەتايپ تاسپالارىنان ءتۇن اۋا ءتۇسىپ جاتاتىن شەشەندىك سوزدەرىن جاريالاۋدان باسىلىمدار نەسىن ايتاسىز, شارشاپ-اق قالدى. امال قانشا, ونىڭ ءسوزى – پارتيانىڭ ءسوزى, جۇرت ونى سولاي دەپ قابىلداۋعا ءماجبۇر ەدى.
الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ءيىسى قازاق باس حاتشىعا لاعىنەت ايتتى. جىلتىڭداعان تۇرىنەن-اق ونىڭ بويىندا ۇلكەن ءبىر تۇراقسىزدىقتىڭ بەلگىسى بارى ءا دەگەننەن-اق كورىنىپ قالعان! بىلدەي ءبىر رەسپۋبليكانىڭ الماتى دەگەن اسەم استاناسىنا جولاماي جالتىر باس جالت بەرىپ تسەلينوگرادقا باردى. تىمپيىپ تاشكەنت اسىپ كەتتى… ايتەۋىر, الماتىعا سوعا الماي, اينالسوقتاپ ءجۇردى. بۇل سەڭنىڭ كوبەسى سوگىلۋگە تاياعان كەز ەدى عوي. كەشىكپەي ەلتسين ونى كرەملدەن ۇرماي-سوقپاي دىرىلداتىپ قۋىپ شىققاندا, ىزادان بۋلىعىپ ارەڭ جۇرگەن قازاق سوعان دا ءبىر تاۋبە ايتسا, باياعى اقكوڭىلدىگىنە باسىپ گورباچەۆتىڭ ادام ايتقىسىز ايارلىعىن ارادا از ۋاقىت وتپەي ۇمىتىپ تا كەتە باردى!..
بارلىق ابىروي-وجدانىنان اجىراپ, تىپ-تيپىل بولىپ, سوقا باسى قالعان جولداس گورباچەۆ عاسىردىڭ باسىندا گورباچەۆ مىرزا اتانىپ, ۇيالماي-قىزارماي الماتىعا كەلدى. ۇيالماي-قىزارماي قوناقجايلىلىق تانىتىپ قارسى الدىق! ۇيالماي-قىزارماي قولتىعىنان دەمەپ ەل ارالاتتىق! سول ءبىر جەركەنىشتى كەزەڭنەن “جاس الاشتىڭ” ءجۋرناليسى ساكەن سىبانبايدىڭ ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ كۇندەلىگىنەن جازعان رەپورتاجىنداعى ءبىر مىسقىل عانا ەسىمدە قالىپتى.
جۋرناليست ء“ۇزىلىس اراسىندا ءشاي ءىشىپ تۇرسام, الدەكىمنىڭ “كەزەكتىڭ سوڭى كىم, كەزەكتىڭ سوڭى كىم؟” دەگەن الدەقانداي تانىس داۋىسى شىقتى, جالت قاراسام, ماڭدايىنداعى مەڭىنەن تانىدىم, كەڭەس وداعىنىڭ كەشەگى باس حاتشىسى گورباچەۆ ەكەن” دەپ شىمشىدى… ماقتامەن باۋىزداۋ دەگەن وسىنداي-اق بولاتىن شىعار! ال وزگەدەي… الماتىداعى سانداعان قوعامدىق ۇيىمدار مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ ىشتەي “كىجىنگەنى” بولماسا, نامىستى جانىعانىن بايقاي المادىق سول كۇندەرى. مەن مۇنى نە ءۇشىن ەسكە الىپ وتىرمىن؟!
2004 جىلدىڭ ءساۋىرى. كسرو-نىڭ ەكس-پرەزيدەنتى گورباچەۆ ەندى گرۋزياعا مەيمانداپ قايتپاق وي تانىتىپتى. سول-اق ەكەن ول ەلدىڭ ادام قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى قاۋىمداستىق مۇشەلەرى “اتتانداپ”, گورباچەۆتىڭ تابانى ءتبيليسيدىڭ اۋە جايىنا تيگەن جەردەن قاماۋعا الۋ كەرەكتىگىن تالاپ ەتتى. قاۋىمداستىق توراعاسى گەورگي كەرۆاليشۆيلي ءتبيليسيدىڭ رۋستاۆەلي داڭعىلىندا 1989 جىلى 6 ساۋىردە بولعان قانتوگىسكە تىكەلەي گورباچەۆتى كىنالادى. ويتكەنى, سول كۇنى ءتبيليسيدىڭ ورتالىعىندا كەڭەس اسكەرىنىڭ بولىمشەلەرى گرۋزيننىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرىنە قارسى وق اتتى. 20 ادام قازا تاپتى.
گورباچەۆتىڭ كەزەكتى ساپارى تۋرالى الگى اقپاراتتىڭ ءبىزدىڭ ۇلت وكىلدەرىنىڭ “قوتىرىن قاسىعانى” ءسوزسىز. قازاقتاردىڭ جەلتوقسان وقيعاسىن ەسىنە الىپ, ىزادان ءبىر بۋلىعا قالعانى دا ايدان-انىق. وزەكتى ورتەگەن سول وكىنىش حالىقتىڭ ساناسىنان جۋىق ارادا وشە قويار ما ەكەن!؟
ايتسە دە, اۋباكىروۆ سىندى نار قازاقتىڭ 91-ءدىڭ كۇزىندە كرەملدىڭ قاق تورىندە گورباچەۆتى قاق ماڭدايدان ۇرعانداي ەتىپ, سوزبەن سىلەيتكەنىن قازاعىم قايدان ءبىلسىن! ۇلتىنىڭ نامىسىن جىرتقان جاسىنداي ۇل باسىنا تونەدى-اۋ دەگەن قاۋىپ-قاتەردەن قايمىقپاپتى سول جولى. كەڭەس وداعىنىڭ اقىرعى بيلەۋشىسىنىڭ لاۋازىمى مەن بەت-جۇزىنە قاراماي ويىنداعىسىن ايتىپ سالعان!
بىردە قىزىق بولدى, مەن وعان: “شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, توقتار اعا, قايراڭداپ قالعان كەڭەس وداعى ءۇشىن جانىڭىزدىڭ اۋىرعان كەزدەرى بولدى ما؟” – دەپ توتەدەن سۇراق قويدىم. ونداعى ويىم, كەڭەس وداعى دۇنيە جۇزىندە اسا قۋاتتى مەملەكەت بولدى دەسەك, سونداي مەملەكەتتىڭ ەڭ قۋاتتى اسكەري ۇشاقتارىن قورعانىس سالاسىنا ءوز قولىڭىزدان سۇرىپتاپ, وتكىزىپ بەرىپ وتىردىڭىز عوي دەگەنىم ەدى. ەلۋ ۇشاق, وڭاي ما… از ەمەس!؟. ونىما بىردەن جاۋاپ الدىم.
– ول تۋرالى مەن كسرو-نىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى گورباچەۆتىڭ وزىنە ايتقان بولاتىنمىن, – دەپ توقاڭ ك ۇلىپ الدى. ك ۇلىپ الدى دا بىلاي دەدى:
– مەن وعان “عىلىمنان ءبىر تيىنىن اياعان مەملەكەت تۇبىندە كۇيرەيدى, جەر بەتىنەن جوعالادى” دەدىم. ول, ءسىرا, مەنەن مۇنداي وقىس مىنەز كۇتپەگەن بولسا كەرەك, بەتىمە اڭتارىلا قاراپ قالىپتى. “مەنىڭ بايقاۋىمشا, ءسىز مەملەكەتتى قۇلاتۋعا ىنتىعىپ ءجۇرسىز, ءسىزدىڭ عىلىمعا قازىرگى كوزقاراسىڭىز سونداي پيعىلدى تانىتادى”, دەپ, ەسىن جيدىرماي تاعى ءبىر قايىردىم. گورباچەۆ تۇكىرىگىنە شاشالىپ قالدى… اشەيىندە اۋىز جاپپاي سويلەيتىن باس حاتشىنىڭ كوزى جىپىلىقتاپ, ءلام دەپ اۋزىن اشا المادى. اينالا ءتىزىلىپ تۇرعان نوكەرلەرى دە سازارىپ, جاق اشپادى.
ءبىر ۋاقىتتا باسىن كەگجەڭ ەتكىزىپ:
– ۆوت تى كاكوي, اۋباكيروۆ!؟ – دەپ ءۇش رەت قايتالادى دا, الدى-ارتىنا قاراماي كىلت بۇرىلىپ, زالدى تاستاپ شىقتى دا كەتتى.
كەڭەس وداعىنىڭ سول كەزدەگى قورعانىس ءمينيسترى شاپوشنيكوۆتىڭ گورباچەۆتىڭ قولىنان مارشال جۇلدىزىن العانىنا ونشا كوپ بولا قويماعان كەزى ەدى, اراداعى وسى اڭگىمەنى ەستىگەن ونىڭ دا ەكى كوزى اتىزداي بولدى. ءوز باسىم ونىمەن ەتەنە جاقىن جولداس بولماعانمەن دە, اۆياتسياداعى ارىپتەس رەتىندە جولىققان جەرلەردە ءبىر-بىرىمىزبەن سالەمىمىز ءتۇزۋ-ءتىن. ارىپتەسىمنىڭ “بالاعاتتاپ” سويلەيتىن ادەتى بار ەدى. سونىسىنا باسىپ, جاقسىلاپ ءبىر ءىشىن بوساتىپ الدى دا: “سەنىڭ بارلىق ناگرادالارىڭدى جۇرداي قىلىپ, الدىرىپ تاستاسا قايتەمىز, ويباي…” – دەدى. باسقا ءسوز تۇسپەدى اۋزىنا, مەن دە ساسقان جوقپىن: “جولداس مارشال, پرەزيدەنتكە مەن بار بولعانى شىندىقتى ايتتىم”, – دەدىم. ول سول بويى ۇندەمەدى. نە كەرەك, گورباچەۆتىڭ مەملەكەت پەن حالىق الدىنداعى زور قىلمىسىن بەتىنە باسقان “موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى” مەن ەكەنمىن, ايتقانىم ايداي كەلدى, كوپ كەشىكپەي الىپ مەملەكەت كۇيرەدى…
– شىنىندا قىزىق ەكەن, – دەدىم, تاڭ-تاماشا قالعان مەن اڭگىمەشىمە ۇمسىنا ءتۇسىپ, – ءسىز مۇنى قاي جەردە, قانداي جاعدايدا ايتىپ ءجۇرسىز؟
– كرەملدىڭ الەكساندر زالىندا… عارىشقا بارىپ قايتقان سوڭ ءبىر ايدان كەيىن, قاراشا مەيرامىنىڭ قارساڭىندا كسرو پرەزيدەنتى گورباچەۆ بىزگە سالتاناتتى جاعدايدا ناگرادا تاپسىردى ەمەس پە؟! سالتانات ۇستىندە ول “جولداستار, كىم سويلەيدى؟” دەدى ماڭعازدانىپ. سول كەزدە مەن العا ءبىر قادام اتتاپ شىعىپ: “مەن سويلەيمىن!” – دەدىم.
– ناگرادا ءۇشىن راحمەت, بىراق مەنىڭ ايتپاعىم باسقا ماسەلە, – دەدىم دە باستادىم عوي الگىندەي دەپ. كوپ كەشىكپەي بەلوۆەجەدە “ۇشتىكتىڭ” جاسىرىن كەزدەسۋى ءوتتى. ال ارى قاراي وقيعانىڭ قالاي وربىگەنىن ءوزىڭ دە جاقسى بىلەسىڭ.
گەنەرال ماعان سىناي قاراعانداي بولىپ, جىميىپ قويدى. ءسويتتى دە, گورباچەۆقا قاتىستى تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى.
…1988 جىل. كرەملدىڭ الەكساندر زالى. پاتشا سارايىنىڭ ىشىندەگى كورسەتىلگەن بارشا قوشەمەت پەن كەۋدەگە جاڭادان عانا تاعىلعان التىن جۇلدىزدىڭ شاتتىعى جاس قازاقتىڭ بويىن ودان بەتەر تىكتەي ءتۇستى. رەسمي ماراپاتتاۋ اياقتالار تۇستا عوي, توقتارعا جاقىنداپ كەلگەن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىسى ن.مەنتەشاشۆيلي جادىراپ, قولىن قىستى.
– توقتار وڭعارباي ۇلى, ءسىز ءۇشىن مەن وتە قۋانىشتىمىن.
ورتا جاستان اسقان, بۋرىل تارتقان سەلدىر شاشتى گرۋزين ازاماتىنىڭ مانادان بەرى جىلىۇشىراي ك ۇلىمسىرەپ, بۇل قالاي قوزعالسا دا كوزىن الماي نازارىندا ۇستاپ تۇرعانىن توقتار الدەقاشان بايقاعان. ەندى, مىنە, ءتىپتى جاقىن كەلىپ, باتىردىڭ قولىن قۇشىرلانا قايتا قىستى. “سىيعا سىي, سىراعا بال” دەگەن, توقتار دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتىر:
– راحمەت سىزگە, ۇلكەن راحمەت!
كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىسى بۇلاي ىقىلاس تانىتىپ, جاتىرقاماي جاقىنداسىپ جاتسا, نەسى ايىپ؟! ءاسىلى, ءوزى تابيعاتىنان باۋىرمال جان بولسا كەرەك. ەكەۋارا وقشاۋلانىپ قالعان ەكەن, كەنەت پرەزيديۋم حاتشىسى توقتاردىڭ ءوز باسى بۇرىن سوڭدى ەستىمەگەن ءبىر سىردىڭ شەتىن قىلتيتىپ شىعاردى.
– مەن شىن مانىندە ءسىزدىڭ جانكۇيەرىڭىز بولدىم دەسەم, ارتىق ايتپاس ەدىم, – دەگەن مەنتەشاشۆيلي توقتاردىڭ تاڭىرقاي تۇسكەنىن بايقاپ, ايتار ويىن ودان ارى كۇلبىلتەلەندىرمەي جايىپ سالدى. – بىلەسىز بە, ءسىزدى ماراپاتتاۋعا ۇسىنعان قۇجاتتى وسى وتكەن ەكى جىلدىڭ ىشىندە ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ الدىنا ون رەت الىپ كىردىم ەمەس پە, ون رەت!؟ سودان سول ونىنشى رەت دەگەندە زورعا قول قويدى عوي…
– شىن ايتاسىز با, ول جايىنان مەن حابارسىز ەكەنمىن, – دەدى توقتار قيپاقتاعانداي كەيىپ تانىتىپ.
– شىن ايتام, سولاي بولدى…
1987 جىلدىڭ 23 اقپانى كۇنى كەڭەس ارمياسىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ لايىقتى ءۇش قىزمەتكەرىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى قۇجات گورباچەۆتىڭ الدىنا تۇسەدى.
ەكى قۇجاتقا ويلانباي قول قويىپ قايتارعان باس حاتشى, توقتار اۋباكىروۆتىڭ اتى جازىلعان قۇجاتتى وڭ قولىمەن ۇستەلدىڭ شەتىنە ىسىرادى. پرەزيديۋم حاتشىسى مەنتەشاشۆيلي بۇل وقيعاعا قاتتى تاڭ قالادى. سونشاما لاۋازىمدى ازاماتتاردىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, باس حاتشىنىڭ الدىنا ءتاستۇيىن كۇيىندە جەتكەن قۇجاتقا گورباچەۆتىڭ قىرىن قاباق تانىتقانىن تۇسىنە الماعان. ادەتتە بۇل بولمەگە اكەلگەن قۇجاتتىڭ بارىنە دە كىدىرىسسىز قول قويىلار ەدى…
ارادا ءۇش اي ءوتتى.
تاعى دا سول كورىنىس قايتالانا بەردى…
ءبىر جولى ءتىپتى, ءوزى ساۋساقپەن سانارلىق قۇجاتتى اۋدارىستىرا باستاعان ميحايل گورباچەۆتى اياق استىنان تۇلەن ءتۇرتتى. بەت-اۋزى تۇنەرىپ, قاپ-قارا بولىپ تۇتىگىپ سالا بەردى. قولىنا جالما-جان قۇجاتتى العان بويدا ايقايعا باسىپ:
– مەنىڭ الدىما مۇنداي… قازاقتىڭ اتى جازىلعان قۇجاتتى بۇدان بىلاي الىپ كەلمەڭىز دەگەن جوقپىن با! – دەپ, بوساعاعا قاراي لاقتىرىپ جىبەرگەندە مەنتەشاشۆيلي ءسوز تاپپاي, داعدارىپ قالدى. سونداي ەلگەزەك ءارى مەيىربان جانداي كورىنەتىن باس حاتشىنىڭ وسپادار مىنا قىلىعى ونى ءتۇس كورگەندەي ەتتى. امالىنىڭ جوقتىعىنان بۇگجەڭدەپ بارىپ الگى قۇجاتتى ەمەن ەسىكتىڭ تابالدىرىعىنان كوتەرىپ الۋعا ءماجبۇر بولادى.
مەنتەشاشۆيلي كورگەن-بىلگەن, ءوزى كۋا بولعان سول وقيعانى توقتاردىڭ الدىندا بۇكپەسىز باياندادى.
– بۇل ءوزى ءبىر ادامنىڭ قولىنان شىعاتىن دۇنيە ەمەس قوي, – دەدى حاتشى ءبىر ۋاقىتتا, – ول قۇجات ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ الدىنا جەتكەنشە دە نەشەمە قۇزىرلى ادامداردىڭ الدىنان سۇرىپتالىپ شىعادى. باس حاتشىنىڭ سونشاما قاسارىسىپ قالعان جايىن تۇسىنە المادىم. ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز جازىلعان قۇجات قولىما قايتالاي تيگەندە, ەكى ۇداي ويدا ءجۇردىم. بىرىنشىدەن, باس حاتشىدان تاعى دا وتكەندەگىدەي وقىس قىلىق كۇتكەنىم راس, جاسىرمايمىن. ەكىنشىدەن, قۇجاتتىڭ قايتا ورالىپ كەلگەنى كوكىرەگىمدە ءۇمىت وتىن مازداتتى. ءبىر عاجابى, بۇل جولى ول ءتىپتى تۇك بولماعانداي, قول قويدى دا جىبەردى, كوردىڭىز بە؟!.
پرەزيديۋم حاتشىسىمەن ومىرىندە ءبىرىنشى ءارى سوڭعى رەت جولىعۋ ۇستىندە ول ءوز قۇلاعىمەن وسىنداي اڭگىمە ەستىدى. قاتتى ويعا باتتى. ەندەشە, سونشاما قيتىعىپ جۇرگەن گورباچەۆتىڭ توڭ موينىن تۇقىرتقان قانداي كۇش سوندا؟.. ونىڭ سىرى دا اراعا ەكى-ءۇش جىل سالىپ اشىلدى.
…ادامنىڭ ومىرىندە ويدان كەتپەس, سانادان وشپەس, استە ۇمىتىلماس كەزەڭنىڭ بولاتىنىن توقتار ءدال وسى كۇنى ۇققان. ادەتتەگىدەي فيرمانىڭ جۇرتى القاقوتان جينالا قالاتىن ءزاۋلىم اكتى زالى بۇل جولى دا اۋزى-مۇرنىنان شىعا لىق تولدى. فەدوتوۆتىڭ العاش رەت بۇعان كاسىبي تۇرعىدان باعا بەرۋ-تانىستىرۋ كەشىندە, كەيىن التىن جۇلدىز العاندا, ءالى ەسىندە, زال وسىلايشا لىق تولعان. توقتار ءبارىن دە بايقاپ تۇر.
ارىپتەستەردىڭ بۇگىنگى باس قوسۋى ايرىقشا, ول – قوشتاسۋ سالتاناتى. فيرمانىڭ ەڭ ۇزدىك سىناقشى-ۇشقىشى توقتار اۋباكىروۆپەن قوشتاسۋ… توقتاردى اينالسوقتاپ, جۇزدەرى الاۋ اتىپ جۇرگەن دوستارى, ءتىپتى ۋاقيعانىڭ ءدال بۇلاي بولاتىنىنا ءالى دە نانعىسى كەلمەيتىندەي. ءالى دە سەنبەي جۇرگەن سەكىلدى.
بيىك مىنبەردەن باس كونسترۋكتوردىڭ سۇلباسى كورىنگەندە جۇرت تىنىشتالىپ, ارلى-بەرلى ءجۇرىس ساپ تيىلدى.
– قۇرمەتتى دوستار, ءبىز بۇگىن… – باس كونسترۋكتور بەلياكوۆتىڭ داۋىسىنا ءدىرىل ارالاستى.
– ءبىز بۇگىن بارشامىزدىڭ جاقىنىمىز, فيرمانىڭ ماڭدايالدى مامانى, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سىناقشى-ۇشقىشى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جانە دە… ارينە, بارشاڭىز بىلەسىزدەر, كەڭەس وداعىنىڭ عارىشكەر-ۇشقىشى, مەنىڭ ورىنباسارىم, ۇزەڭگىلەس جان دوسىم توقتار وڭعارباي ۇلى اۋباكىروۆپەن قوشتاسۋ سالتاناتىنا جينالىپ وتىرمىز. وسى جينالعانداردىڭ بارلىعى دا كوڭىلدى جابىرقاتار بۇل سالتاناتتىڭ بولماعانىن قالاپ وتىرعانىن مەن مىنا وتىرعان سىزدەردىڭ جۇزدەرىڭىزدەن ءدال قازىر بايقاپ تا تۇرمىن. الايدا, امال قانشا. دوستار, توقتار وڭعارباي ۇلى ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن تاۋەلسىز وتانىنا قايتىپ بارادى… بۇگىننەن باستاپ ءبىزدىڭ جان دوسىمىز – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتى!
توقتار اۋباكىروۆ – قازاق حالقىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر-ۇشقىش! ول تۋعان حالقىنىڭ عانا ەمەس, وسىندا باس قوسىپ وتىرعان بارشامىزدىڭ ماقتانىشىمىز, جولداستار!
دۋ قول شاپالاقتىڭ كۇمبىرى ۇلكەن زالدىڭ ىشىنە سىيماي, ءزاۋلىم عيماراتتى شايقاپ جىبەرگەندەي بولدى.
– توقتار وڭعارباي ۇلى فيرمانى, ونداعى شيرەك عاسىرداي قويان-قولتىق ارالاسقان ارىپتەس دوستارىن ۇمىتپاي, ات باسىن بۇرىپ تۇرادى دەگەن سەنىمدەمىن, – دەپ داۋىستادى تاعى دا بەلياكوۆ قالىڭ شۋدىڭ اراسىنان.
ءون بويى شىمىرلاپ, تولقىعان توقتار اتا-بابا سالتىمەن وڭ قولىمەن جۇرەگىنىڭ تۇسىن باسىپ, ك ۇلىمسىرەگەن قالپى سابىرمەن ورنىنان تۇردى. كوپشىلىككە باس يزەپ, ءىلتيپات تانىتتى. ىشتەي “راحمەت, راحمەت… دوستار!” دەپ قايتالاي بەردى. سول-اق ەكەن, ەكپىندەتە سوعىلعان شاپالاق ودان بەتەر ۇدەپ سالدى. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان اسا مارتەبەلى مەيماندار ابىر-سابىر ورىندارىنان تۇرا باستادى. سول-اق ەكەن, كۇللى زالداعى جۇرت قوپارىلا تۇرەگەلدى. توقتاردىڭ ەكى كوزى الدىڭعى قاتاردا.
مىنە, اسكەري اۆياتسيانىڭ ساپ تۇزەگەن باھادۇرلەرى توقتاردى قۇرمەتتەپ, شاپالاق ۇرىپ تۇر. ەسىمدەرى ەل الدىندا ءومىر-باقي قۇپيا ساقتالعان, بىراق وتانى ءۇشىن دارىندى ەڭبەگىن باعىشتاعان ناعىز تالانت يەلەرى وسىلار. مامان-كونسترۋكتور, بىلگىر ينجەنەر, سايىپقىران ارىپتەستەر!.. توقتار سولاي قاراي شىن پەيىلىمەن تاعى دا قايتارا باس يزەپ, جينالىپ وتىرعان بارشا حالىققا ەكى قولىن بىردەي اسپانعا كوتەرىپ, “راحمەت, راحمەت” دەگەندەي بار ىقىلاسىن سالا يشارا جاسادى.
وسىدان كەيىن سەزىمى بار ازاماتتى سەلت ەتكىزبەي قويمايتىن جۇرەكجاردى تىلەكتەر ايتىلا باستادى. مۇندايلىقتا ىستىق, ىقىلاس, شىنايى كوڭىل بولادى ەكەن! جانارى ۇشقىن شاشىپ, ءبارىن-ءبارىن قالت جىبەرمەي تىڭداپ تۇرعان دالا قىرانىنىڭ ايقارا قۇشاقتاسۋ باستالعاندا عوي جانارىنىڭ جاسقا شىلانعانى. ءوزى دە بايقاماي قالدى. بۇلار فيرمانىڭ ىستىعى مەن سۋىعىن بىرگە باستارىنان كەشكەن جان دوستارى, فەدوتوۆ مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ەدى. كەشە عانا بۇلار بارلىعى ءبىر ەلدىڭ ءاپايتوس اقيىق ازاماتى ەدى, مىنە, بىرەگەي تۋعان اياۋلى ءبىر ازاماتى قوشتاسىپ, ءوز ەلىنە قايتىپ بارادى. جاناشىر جۇرتتىڭ كوڭىل اۋانىن بايقاعان توقتار دا قاتتى تولقىدى…
باس كونسترۋكتوردىڭ بولمەسى. ەكەۋدەن-ەكەۋ. كىشىپەيىلدىلىگى مەن كىرپيازدىعى قاتار جۇرەتىن روستيسلاۆ اپپولوسوۆيچ, ادەتتەگىدەي, توقتارعا ورىندىق ۇسىندى. باستىعىنىڭ كوڭىلى شىنىمەنەن-اق بوساعانىن توقتار كەشەگى كۇنى-اق بايقاعان. الدەنە جوعالتقان جانداي كوڭىلى الابۇرتىپ, بەيمازا كۇي كەشىپ ءجۇردى.
– ال, روستيسلاۆ اپپولوسوۆيچ, سىي-سياپاتتارىڭىزعا مىڭ دا ءبىر راحمەت, اسىرەسە ءوزىڭىزدى قيا الماي تۇرمىن, امال قانشا قوشتاسۋعا تۋرا كەلەدى, – دەگەن توقتار ورنىنان تۇرماق ىڭعاي تانىتىپ ەدى, باستىعى يشارا جاساپ, كىدىرۋىن تالاپ ەتتى.
– از بولسىن, كوپ بولسىن ءبىر مۇددە ءۇشىن قويان-قولتىق ارالاسىپ ەڭبەك ەتتىك. ءىسىمىزدى ادال اتقاردىق. قايدا بولما, قايدا جۇرمە, سەن مەنىڭ جۇرەگىمدەسىڭ, سونشالىقتى باۋىر باسىپ كەتكەندىگىمىزدەن دە شىعار. الگىندە, جىگىتتەردىڭ كوڭىل اۋانىن بايقادىڭ عوي, ءبارى دە ءتىپتى, سەنى قيا الماي تۇر…
– كوردىم, سەزگەنمىن دە, – دەدى توقتار دا تولقي ءتۇسىپ.
– توقتار, مەن ساعان ءبىر سىر اشايىن… – دەگەن بەلياكوۆ ءسال ءمۇدىرىپ بارىپ ءسوزىن جالعادى. – ەكەۋمىزدىڭ دە ار-ۇياتىمىز تازا, بىراق بۇل اڭگىمەنى سەن بىلۋگە ءتيىسسىڭ, مەن ونى ساعان قالايدا ايتۋعا ءتيىسپىن!
توقتار اڭ-تاڭ. ءوزىن ءبىر كىسىدەي تانيمىن, بار سىرىن بىلەمىن دەگەن باستىعىنىڭ بۇدان وسىنشا جىل جاسىرعان قۇپياسى بولعانى ما؟! ءداۋ دە بولسا ءوز باسى شەت جاعىنان حاباردار اڭگىمە بولار دەپ تۇيگەن. ويلاعانداي بولدى.
… “ميگ” فيرماسى گورباچەۆتان ەڭ ۇزدىك سىناقشى-ۇشقىش توقتار اۋباكىروۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋدى تالاپ ەتۋىن قويمايدى. كسرو-نىڭ اۋە قورعانىسى ءبىر لەپپەن قۋاتتانىپ, نىعايۋ ۇستىندە, وعان ۇلەس قوسقان ادامدى ماراپاتتاۋ كەرەك ەمەس پە؟! ءوزى ءجونى سولاي. گورباچەۆ ەش يلىكپەيدى: ەلدىڭ قورعانىس قۋاتىنىڭ ارتقانىن ماقتانىش تۇتادى, بىراق قازاق حالقى وكىلىنىڭ باتىر اتانعانىن اشىق تۇردە قالامايدى, قىزىق!
ماسكەۋ قالاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.گريشين كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولاتىن. ونى كەزىندە كۇللى ەلىمىزدىڭ كوممۋنيستەرى ماسكەۋدەگى “كىشى ساياسي بيۋرونىڭ” كوسەمى ساناعان. فيرمانىڭ باس كونسترۋكتورى بەلياكوۆ تۋرا سول “كىشى ساياسي بيۋرونىڭ” جەتەكشىسىنە بارادى دا, “بۇل نە دەگەن ماسقارا؟” دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويادى. كەزدەسۋ بارىسىندا گريشين دە گورباچەۆتىڭ قولدان جاساپ وتىرعان مۇنداي ادىلەتسىزدىگىنە توزبەيتىنىن بىردەن بايقاتادى… ماسكەۋ پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دەرەۋ “كىشى ساياسي بيۋرونىڭ” كەزەكتەن تىس ءماجىلىسىن شاقىرادى. شاقىرادى دا, كۇن تارتىبىنە قويىلعان توتەنشە ماسەلەگە بايلانىستى گورباچەۆتىڭ ءوزىن “بيۋروعا سالادى”. سول ءماجىلىستىڭ ۇستىندە گريشين باستاعان “كىشى ساياسي بيۋرو” مۇشەلەرى باس حاتشى گورباچەۆتىڭ جەكە باسىنىڭ قياناتشىل ارەكەتىن كوممۋنيست رەتىندە بەتىنە باسادى. ءماجىلىس كوپكە سوزىلمايدى. كومپارتيا سەركەلەرى ماسكەۋ پارتيا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى سىناقشى-ۇشقىش توقتار اۋباكىروۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا گورباچەۆقا سول ءماجىلىستىڭ ۇستىندە قول قويدىرتادى…
ال داڭقتى سىناقشى ول كەزدە بۇل جايدان مۇلدەم بەيحابار, كۇندەلىكتى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ جاتقان.
باقسا, قىراندارىن جان-تانىمەن قىزعىشتاي قورعاپ جۇرەتىن باس باپكەر-باس كونسترۋكتور قايسار جىگىتتىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەۋدىڭ قامىمەن بار سىردى ىشىنە ساقتاۋعا ءماجبۇر بولعان ەكەن…
توقتار ورنىنان تۇرىپ, ۇستازىن ايقارا قۇشاقتاپ, باۋىرىنا باستى…
ولار ءۇن-ءتۇنسىز ۇعىستى.
تالعات ءسۇيىنباي,
اقش-تىڭ “ينتەرنيۋس نەتۋورك” ۇيىمىنىڭ
قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ باعدارلاما رەداكتورى.
27 شىلدە, 2004 جىل.
