• 14 قازان, 2012

ۇلى ءىس ار-ۇياتتان باستالادى

40 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ۇلى ءىس ار-ۇياتتان باستالادى

جەكسەنبى, 14 قازان 2012 10:53

حالقىمىزدىڭ دۋماندى مەرەكەسى – جىلدىڭ باسى ناۋرىز كۇنى ادامدار ءبىر-بىرىنە بەرەكە جانە ادالدىق, ارلىلىق قاسيەتتەر تىلەيدى. اباي ايتقانداي, “تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزادى. ودان باسقا نارسەمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە اقماقشىلىق”. ومىردەگى بارشا ءىس-ارەكەت — ەل بيلەۋ, ءبىلىم, تاربيە, ساياسات ار-ۇياتتان اينالىپ وتپەيدى. ار-ۇياتتى ساقتاي ءبىلۋ, ءومىردىڭ وزەگىنە اينالدىرۋ — ونەگەلى ەردىڭ, ەلدىڭ ءىسى. اباي وتىز التىنشى سوزىندە “ۇيات ءوزى قانداي نارسە؟” دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە, ءبىر ۇيات بار ناداندىقتىڭ ۇياتى, بولماسا, ۇيالماس نارسەدەن ۇيالۋ دەگەن. ال شىن ۇيات ەكى ءتۇرلى بولادى, — دەيدى اباي. بىرەۋى ونداي قىلىق وزىڭنەن شىقپاي, بوتەن ادامنان شىققانىن كورگەندە سەن ۇيالىپ كەتەسىڭ. ادەتتە, قاراقشىنىڭ, قىلمىسكەردىڭ وتانى, ۇلتى جوق دەپ جاتامىز. ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان بۇل دۇرىس تا بولار. بىراق ول قىلمىسكەر مەن ۇرىلاردى تاربيەلەگەن ورتا, ۇلت بار. ولاردىڭ قىلمىستى ىستەرى ۇيالتادى, سوندىقتان دا وعان ۇلت جاۋاپتى. ەگەر ولار بەلگىلى عالىم, ءارتىس, مەملەكەتتىك قايراتكەر, باسقا دا بەلگىلى ازامات بولسا, ءبىز, ءسوز جوق, ولاردى ۇلتتىڭ ماقتانىشى دەر ەدىك.

ۇياتتىڭ ەڭ ءبىر اۋىر ءتۇرى, اباي ايتقانداي, ءوز بويىڭنان شىققان ۇيات: “بوتەن كىسى بىلمەسە دە, ءوز اقىلىڭ, ءوز نىسابىڭ ءوزىڭدى سوككەن سوڭ, ىشتەن ۇيات كەلىپ, وزىڭە جازا تارتتىرادى”.

قىتاي فيلوسوفى كونفۋتسي “اداسقانىن اڭداپ, ءوزىن ايىپتاعان پەندە كورمەدىم” دەپتى. دەگەنمەن, اباي ۇيات دەگەن ء“وز بويىڭداعى ادامشىلىعى, يتتىگىڭدى ىشىڭنەن ءوز موينىنا سالىپ, سوگىپ قىلعان قىسىمنىڭ وتى” دەيدى. سوندىقتان ول ۇياتى بار ادامنىڭ كۇنىندە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر وزىنەن ءوزىنىڭ ەسەپ الۋىن كىسىلىكتىڭ بەلگىسى دەيدى دە, ۇياتىن مويىنداعان كىسىنى كەشىرمەگەندى دە ۇياتسىزعا بالايدى.

ءىى

ءححى عاسىردىڭ باسىندا جاھاندانۋ مەن ۇلتتىق تەندەنتسيالارىنىڭ بىرلىگى مەن كۇرەسى, ۇيلەسىمى مەن تەكەتىرەسى ەلدىڭ, ۇلتتىڭ, جەكە ادامنىڭ ۇيات, ار-نامىس ماسەلەسىن جاڭا قىرىنان سارالاۋعا يتەرمەلەيدى.

جاھاندانۋ, مەملەكەتارالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتىپ, تاۋار, ءبىلىم, اقپارات, نانىم-سەنىم, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار, تابيعات قورعاۋمەن قاتار قارۋدىڭ تارالۋى مەن قىلمىستىڭ قارقىندى دامۋ ماسەلەلەرىن كوكەيكەستى ەتىپ, مەملەكەتتەر مۇددەسىن جاقىنداستىرىپ وتىر. وسىدان كەلىپ جاس مەملەكەتتەردىڭ الدىندا قيىن دا كۇردەلى تاڭداۋ تۇر: كۇشتىلەرمەن ەسەپتەسۋ, سونىمەن بىرگە ءوز ۇلتتىق بولمىسىن, ار-نامىسىن قورعاۋ مىندەتى. جاھاندانۋ پروتسەسى ءوز ىلەگىنە كوپتەگەن ۇلتتاردى ەرىكسىز ەرتىپ, جۇتىپ الىپ, ۇلتتىق تۇعىرى, ءتىلى مەن دىنىنەن ايىرىپ, بىرتە-بىرتە ەكونوميكاسى, ءتىلى قۇدىرەتتى ۇلتتارعا ءسىڭىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزدى. سونىمەن بىرگە الىپ مەملەكەتتەردىڭ دە شىن مانىندە ءالسىز ەكەنىن 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگى كورسەتتى. بۇگىن قوس مۇحيتتىڭ ورتاسىنداعى اقش تا ءوز شەكاراسىن قورعاي الماي وتىر. ول مۇمكىن دە ەمەس. ءبىر جىلدا ەلگە 475 ميلليون ادام مەن 125 ميلليون كولىكتىڭ ءار ءتۇرى كەلەدى ەكەن. 301 پورتتان 3700 تەرمينالدار ارقىلى 21 ميلليون تۇرلىشە جۇك اعىلىپ جاتادى. ءبىر كونتەينەردى تىركەۋ, تەكسەرۋ ءۇشىن 5 ساعات ۋاقىت قاجەت, ال جىلىنا 5 ملن. كونتەينەر شەكارادان وتەتىنىن ەسكەرسەك, باقىلاۋدىڭ قيىندىعىن كورەمىز. وعان كانادا مەن مەكسيكا ارقىلى اقش-قا جىلىنا وتەتىن 2,7 ملن. زاڭسىز كەلىپ جاتقان ميگرانتتاردى قوسساق, كۇشى جويقىن بيولوگيالىق جانە حيميالىق قارۋلار مەن جارىلعىش زاتتاردى شەكارادان وتكىزۋدىڭ قيىن ەمەستىگىن كورەمىز.

سونىڭ وزىندە اقش بيلىك باسىنداعىلارىنىڭ مەنمەندىك پەن تاكاپپارلىق تانىتىپ, باسقالارعا كوكىرەك كەرىپ, ابىروي-ۇياتىن قورلاۋى ءوزىن دە, وزگەلەردى دە قاسىرەت پەن ب ۇلىكشىلىككە ۇشىراتىپ وتىر. 2001 جىلى 11 قىركۇيەكتەگى لاڭكەستىك وقيعانىڭ سەبەبىن تالداي كەلە, ساراپتاۋشىلاردىڭ بىرقاتارى اقش-تى لاڭكەستىكتىڭ ەمەس, ءوز گەگەمونيزمىنىڭ قۇربانى دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان بايلانىستى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دا پىكىرلەرى تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى:

“لاڭكەستىك كوپتەگەن ەلدەردىڭ كاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تۋعىزدى, سوندىقتان دا ونى اقتاۋعا بولمايدى. بىراق ول نەدەن بولىپ وتىر؟ ونىڭ تامىرلارى قايدا؟ دامىعان ەلدەردەگى حالىقتىڭ 20 پايىزى ءوزىنىڭ جوعارى تۇرمىس دەڭگەيىن قالپىندا ۇستاۋ ءۇشىن الەمدىك رەسۋرستاردىڭ 80 پايىزىنا دەيىن پايدالاناتىنىن قاشانعى ايتا بەرەمىز؟ الەمدەگى قازىرگى بار “ەڭبەك ءبولىنىسى” ءبىر ەلدەرگە ءبارىن ءۇيىپ-توگىپ, ەندى بىرەۋلەرىن قايىرشىلىققا سالاتىنىن شە؟ وزدەرىن قايىرشىلانعاندار قاتارىندا ساناپ, جاعدايدى تۇزەتۋدىڭ ەشقانداي جولىن تاپپاعاندار نە ىستەۋى كەرەك؟ ولار ەشقاشان جونگە كەلمەيدى. وزدەرىنىڭ لاڭكەستىكتەرى ءۇشىن ولار اقشانى قايدان الادى؟ قارۋ-جاراق, ەسىرتكى ساتۋدان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىلمىستىق ارەكەتتەن. سوندىقتان دا, مەنىڭشە, قاتەر “بەلدەۋى” تۋرالى ەمەس, وسى زامانعى وركەنيەتتىڭ ىرگەلى كەلەڭسىزدىكتەرىنە بارىپ تىرەلەتىن قاتەر ء“سپيرالى” تۋرالى ايتقان ءجون سەكىلدى”. مەملەكەتارالىق, ۇلتارالىق قاتىناستاردا كۇشتىلەر ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزە بەرسە, جاپا شەككەن قاۋىمداستىقتىڭ وشىگەتىنى دە بەلگىلى. مۇندايدا “كۇشتى ويىنا كەلگەنىن, ءالسىز قولىنان كەلگەنىن جاسايدى” دەگەن ءۇردىس جۇزەگە اسادى.

جەر ءجۇزىن اۋزىنا قاراتىپ, ءاردايىم اسىعى الشىسىنان تۇرعان امەريكاندىقتار بومبىلاردىڭ جارىلعانىن, قۇلاعان ۇشاقتاردى, ورتەنگەن قالالار مەن ەلدى-مەكەندەردى تەك ەكرانداردان عانا كورگەن. ءوز ۇيلەرى, قالالارى مەن ەلى بۇنداي وقيعالاردى باسىنان كەشپەگەن. اقش قاتىسقان سوعىستار, ولارمەن بايلانىستى قايعى-قاسىرەت بوتەن ەلدەر مەن اۋماقتاردا وتكەن, سوندىقتان ولاردى امەريكاندىقتار كىتاپتار مەن كينولار ارقىلى بىلەدى. 1941 جىلى پەرل حاربوردا جاپوندىقتار امەريكاندىق فلوتتى كۇيرەتىپ, 2400 وتانداستارى قازا تاپقاندا دا امەريكاندىقتار سەلت ەتكەن جوق, ال 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى وقيعا ۇلكەن ۇرەي تۋعىزدى. اۋەجايلار بوس قالدى, ۇشاقتاردىڭ ۇشۋى 60 پايىز ازايدى, تۋريزم – 75-80 پايىز تومەندەدى, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىم ازايىپ, بۇل وقيعانىڭ قايتالانبايتىنىنا كۇمان كوبەيدى. امەريكاندىقتار تاريحىندا ءبىرىنشى رەت وزدەرىنىڭ السىزدىگىن سەزىندى. بىراق بۇل جاعداي حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, اۋەل بەتتە كەي جەردە ارابتار مەن مۇسىلمانداردى ۇرىپ-سوعۋعا دا اپاردى.

بۇل جالعان پاتريوتيزم قوزبا اۋرۋ سياقتى ۇلتشىلدىق اسقىنۋعا ۇلاستى. رۋحسىزدىق, بايۋدى مۇرات ەتكەن جەردە مەملەكەت بولسىن, جەكە ادام بولسىن ار-ۇياتقا ورىن جوق. امەريكاندىقتار بۇگىن وزدەرىن وزدەرى ءادىل سىنعا الۋعا دايىن بولماي وتىر. ونىڭ ءبىر كورىنىسى — يراكقا جاسالىپ وتىرعان قيانات. امەريكاندىقتار, دەگەنمەن, كۇشتى دە قايراتتى ۇلت, بويىن جيىپ, ىنساپ-ۇياتقا دا جۇگىنەر. بۇگىن امەريكاندىقتاردىڭ اراسىندا ۇيالاتىندار, ويلاناتىندار دا جوق ەمەس.

ەگەر امەريكاندىقتاردىڭ ار-نامىسى اسىپ-تاسىپ, استامشىلىققا, ءتىپتى مەنمەندىكتىڭ قۇربانى بولۋ شەگىنە جەتىپ جاتسا, بۇرىن وتارلانعان, باعىنىشتى ۇلتتىڭ ويلاۋ دەڭگەيى, ار-ۇياتى, ءىس ارەكەتى بولەك. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ 1935 جىلى “توڭكەرىس جانە قازاقتىڭ ۇلت ءتىلى” اتتى ماقالاسىندا ەلدىك قاسيەتىنەن ايىرىلىپ, ارقانداۋلى لاقتاي توماعا تۇيىق ءومىر سۇرگەن, باسقا دۇنيەنىڭ, ءومىردىڭ بارلىعىن سەزبەگەن, وتباسى اماندىعىنان باسقانى ويلاماعان, ودان جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلە الماعان وتار ۇلتتىڭ ازاماتتىق ساناسىنىڭ تومەندىگىن ايتادى. بۇنداي جاعدايدا ەلدىڭ باسى بىرىكپەي, جىكتىك, توپتىق پسيحولوگيا تامىر جايادى.

يندونەزيانىڭ ونداعان جىلدار بويى پرەزيدەنتى بولعان سۋكارنو جاعىمدى اۋرۋ بولمايتىنى سياقتى جاعىمدى وتارشىلىق بولمايدى دەگەن. ءسوز جوق, وتارشىلدىق ساياسات جەر-سۋ, تابيعي بايلىقتارىن عانا تالان-تاراجعا سالىپ قويعان جوق, ۇلتتىڭ مىنەز-قۇلقىن دا ءبۇلدىردى. بىراق “وتارشىلدىققا دەيىن سۇتتەي ۇيىعان, بوزتورعاي قوي ۇستىنە جۇمىرتقالاعان ەل ەدىك, ورىستار, كوممۋنيستەر كەلدى دە بارلىعىن وزگەرتتى” دەۋ, بۇگىنگى ومىردەگى ار-ۇياتىمىزعا, نامىسىمىزعا تيەتىن قىلىقتاردىڭ سەبەبىن تۇگەلدەي بۇگىننەن ەمەس, تەك كەشەگى كۇننەن ىزدەۋىمىز ءوز اۋرۋىمىزدى جاسىرۋدىڭ, تاريح الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋدىڭ امالى ەمەس پە؟

رەسەي ەۆرەيلەرىن ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىك ساياسي ومىرگە بەلسەندى ارالاسۋعا يتەرمەلەدى. ولار العاشقى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى دە بولدى. انتيسەميتيزم ەۆرەيلەردىڭ جىگەرىن شىڭداپ, سوتسياليزمگە دە قارسى كۇرەستىردى. ەۆرەيلەر رەسەي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ماڭدايالدى عالىمدارى, مادەنيەت قايراتكەرلەرى بولدى. ءتوزىم, دامىلسىز قيمىل, دىنگە بەرىكتىك ەۆرەي حالقىنا كۇش بەرەدى. قاراپ وتىرساق, ۇلتتىق نيگيليزم دە قازاق وتباسىلارىنىڭ ۇلتتىق تاربيەگە ءمان بەرمەگەندىگىنەن بىرتە-بىرتە كۇش الدى. بۇگىن 432 مىڭ 700 قازاق بالالارى ورىس مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الىپ جاتىر, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تۋعان ءتىلى مەن مادەنيەتىنە وگەي بولاتىنى انىق. ەگەر قازاقستاندا سونشالىقتى ورىس بالالارى قازاقشا وقىپ جاتسا, بۇل ورىس قاۋىمىن ءدۇر سىلكىندىرەر ەدى. ءبىز ۇندەمەيمىز. سۇيتە تۇرا ورىنسىز ءوزىمشىلمىز. باسقا ۇلتتاردى كەمسىتىپ, ءوزىمىزدى بارلىق جاعىنان جاعىمدى ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسامىز. بۇل جالاڭ ۇرانشىلدىققا ۇلاسىپ, ۇياتقا قالدىرادى.

ءىىى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن پلانەتا حالقىنىڭ 80 پايىزى وتارشىلىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇردى, بىراق ول جۇيەگە قارسى قارقىندى كۇرەس ونى تەز كۇيرەتتى. بريتانيا يمپەرياسىنان 53 مەملەكەت, فرانتسيادان – 20 مەملەكەت, بارلىعى 120 مەملەكەت پايدا بولادى. ار-ۇياتتى, نامىستى جوعارى باعالايتىن جاس مەملەكەتتەر بۇگىن ءوز تاريحىن ءوز ۇلتتىق وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ, قايتا جازۋدا. باستى ماقسات ءوز ۇلتتىق بولمىسىن كورسەتە بىلۋدە.

ارينە, حالىقتىڭ جاسامپازدىق كۇشى, قايراتى ونىڭ وركەنيەتىنە نەگىزدەلسە, ەكىنشى جاعىنان, ونىڭ ءبىلىم, عىلىم, تەحنيكالىق جاراقتانۋ دەڭگەيىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى. افريكا تاريحشىلارى ادامزات تاريحىندا افريكاندىق وركەنيەت بارلىعىن مويىنداتتى. ءتىپتى نەمىستەردىڭ ماقتانىشى بولعان كلاسسيكالىق نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ قاينار كوزى افريكاندىق دۇنيەتانىمنان تارايتىن سياقتى. ۇلتتىق ۇيات, ار-نامىس جاس مەملەكەتتەردىڭ قايتا تۇلەۋىنە نەگىز بولىپ وتىر.

“دوستىق, قاستىق, بار قىزىق – جۇرەك ءىسى, ار-ۇياتتىڭ ءبىر اقىل كۇزەتشىسى” دەپ اباي جازعانداي, ەلدى ادامگەرشىلىك جولىمەن باسقارۋ, داستۇرىنە سۇيەنۋ – حالىقتىڭ ار-ۇياتىن ساقتايتىن جول. ار-ۇيات جولىمەن باسقارعان ەلدىڭ بۇرا تارتپاسى از, جاناشىرلىعى مول, ەلبىرەپ تۇراتىنى انىق. شىعىس ويشىلدارى ايتقانداي, اقىل, اقنيەتتى ادامداردى ارداقتاپ, ارامداردى ولاردىڭ بيلىگىنە بەرسە, حالىق ادال بولادى, ارامداردى توبەگە كوتەرىپ, ادالداردى ولاردىڭ تابانىنا سالسا, جۇرت كەسەلگە, ۇياتسىزدىققا ءۇيىر بولادى.

قازاقستاننىڭ ىرگەسى تىنىش, كەرەگەسى ءبۇتىن ەل بولىپ كەلە جاتقانىن ماقتان ەتەمىز. بىزگە قىزىعاتىن جۇرتتار بار ەكەنىن ءبىلىپ تاۋبە قىلامىز. بىراق ءبىز سياقتى جاس مەملەكەتتىڭ تاريحي جولى داڭعىل, سايراپ جاتپاعانى بەلگىلى. ءار قادامىمىز قولدان كەلمەس ىسكە اينالىپ كەتە مە دەگەن وي ءبارىمىزدى الاڭداتادى. ءبىز توتاليتارلىق, وتارشىلدىق جاعدايدان ەركىن دە تاۋەلسىز ەل بولدىق, بارلىق قيىن ماسەلەلەر وزىنەن ءوزى شەشىلەتىندەي كورىندى. بىراق ەڭ قيىن زامان ەركىندىك العان سوڭ باستالدى. ەركىندىكتى الۋدى بىلگەنمەن, نە ءۇشىن العانىمىزدى بىلە بەرمەدىك. ەكونوميكالىق ەركىندىك – ۇلتتى ءوندىرىستىڭ يەسى ەتۋدىڭ ورنىنا – ات توبەلىندەي توپتى بايىتتى; ءسوز, اقپارات ەركىندىگى شىنايى رۋحاني مادەنيەت ەمەس, ازعىندىق پەن ۇياتسىزدىقتى دارىپتەۋگە اكەلەدى, ءدىن, ار-ۇجدان بوستاندىعى ءداستۇرلى ەمەس, شەت ەلدىڭ سەكتالارىنا ەرىك بەرىپ, جات مىنەزدەر مەن قىلىقتاردى جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرە باستادى. بىلىق جولمەن بايۋ – ار-ۇيات, نامىستى اياق استى ەتتى. پايدانى ويلاپ, پالەنى كوبەيتەتىندەرگە جول اشىلدى. ار-ۇيات ازايعان ورتادا, جىمىسقىلىقپەن ءبىر-ءبىرىن الدايتىن پسيحولوگيا تارادى. “ۇيالامىن دەگەنى كوڭىل ءۇشىن, ۇساق قۋلىق ءبىر عانا ءومىر ءۇشىن” دەپ اباي جازعانداي, ار مەن ۇياتتى ويلاماي, بولماشىعا, ءتان قاجەتىن قاناعات تۇتار مىنەز بەلەڭ العانى انىق.

بۇگىن حالىق جازىلماعان كولەڭكەلى كودەكسپەن ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن سياقتى. پارا بەرۋ ادەتكە اينالعان. “قايتەسىڭ زامان سولاي,” – دەيدى ەتتەرى ۇيرەنگەندەر. كەيبىرەۋلەرى شەنەۋنىككە پارا بەرىپ, دەگەنىن ىستەتكەنىنە ءماز. ەندى بىرەۋلەر پارا بەرگىشتىگىنە, ەپتىلىگىنە ماقتانادى. پارا بەرۋگە ءماجبۇر ەتكەن بيلىككە دەگەن ىزا, اشۋ, شەنەۋنىكتى دە, ءوزىن دە جەككورۋشىلىك, ۇيات سەزىنۋ, قورلانۋ ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىندا. سوتتاسىپ, ءىسى ءادىل شەشىلگەن ازامات سوتقا ءالى راحمەت ايتقان جوقپىن دەپ قىنجىلادى. ءادىل شەشىم سوتتىڭ پارىزى ەمەس پە دەگەن سۇراققا “نادو جە نا دوبرو وپلاتيت دوبروم” دەپ بوي بەرمەيدى. ويىندا ءبىر سىيلىق بەرۋ نيەتى بار. سوتتار پارا المايدى, ولارعا ءوز ەركىمەن سىيلىق بەرەدى دەسەك تە شىندىقتان اۋلاق بولماسپىز. ار-ۇياتىن جيىپ قويىپ, پارا الاتىنداردىڭ ءجونى بولەك. پاراقورلىقتىڭ, جەمقورلىقتىڭ پسيحولوگيالىق تامىرلارى تەرەڭ. قانشا پارا الاتىندار بولسا, سونشا ونى بەرەتىندەر دە بار. كاسىپكەردىڭ سالىققا تولەگەنىنەن, ءوزىنىڭ ءىسىن قورعاۋ ءۇشىن بەرگەن پاراسى بىرنەشە ەسە كوپ. باسپاسوزدە ءبىر بيزنەسمەن “شەنەۋنىكتىڭ ويىنان شىعۋ ەشتەڭە ەمەس, ەڭ قيىنى — ونىڭ ايەلىنىڭ بابىن تابۋ” – دەپتى.

جاناشىرلىعىمىز بەن ادىلدىگىمىزدەن ايرىلىپ بارا جاتقاندىعىمىزدىڭ ءبىرى – سابيلەردىڭ تاعدىرى. ەسەپكە الىنعان 2137 تاستاندى ءسابيدىڭ 1736-سى قازاق بالالارى. مەملەكەت تاراپىنان انا مەن بالاعا قولداۋدىڭ تومەندىگى, باسپاناسىز, جۇمىسسىز انانى سابيدەن باس تارتۋعا يتەرمەلەيدى. كومەكتى كەدەي تۋىسقاندارىنان دا كۇتە المايدى. كەيدە 1-2 بالاسى بار انا سوڭعى تۋعان بالالارىنان باس تارتىپ تا جاتادى. بالانى قيماعان انا ۇكىمەتكە ونى ۋاقىتشا, جۇمىس, باسپانا تاۋىپ, مەكەن-جايىن انىقتاعانشا تاپسىرادى. اۋرۋ, (ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق) باسقا دا سەبەپتەرمەن سابيلەردەن باس تارتۋ ءوز الدىنا ءبىر بولەك ماسەلە. نارىق ەكونوميكاسى اتا-انالىق پارىزدى نەگىزىنەن جەكە ادامنىڭ, وتباسىنىڭ موينىنا جۇكتەدى. تىرىلەي جەتىم, تاستاندى بالالاردى ەلىنەن, تۋعان جەرىنەن, دىنىنەن, تىلىنەن ايىرىپ, شەت ەلگە اسىرۋ كورىنىس بەردى. 2000-2002 جىلدارى ەلىمىزدەگى قاپتاعان شەتەلدىك اگەنتتىكتەر سابيلەرىمىزدى جۇزدەپ شەت ەلگە جىبەرىپ, كولەڭكەلى بيزنەستىڭ كوزىنە اينالدىرىپ وتىر. بۇگىن شەت ەلگە كەتكەن سابيلەردىڭ بىرقاتارىنىڭ ءولى-تىرىسىنەن, امان-ساۋلىعىنان حابارسىز وتىرۋىمىز قاراپايىم حالىقتىڭ ار-ۇياتىنا تيۋدە. بۇل ماسەلە اۋىل, سەلو حالقىن, مۇسىلمان, پراۆوسلاۆيە قاۋىمىن تەرەڭ تولعاندىرادى. دەپۋتاتتار ماسەلە كوتەرگەننەن كەيىن, ۇكىمەت شەتەلگە اسقان بالالاردى ىزدەي باستادى. 2003 جىلدىڭ 10 اقپانىنا دەيىن 2122 ءسابي ەسەپكە الىندى. ونىڭ ىشىندە ۆاشينگتوندا – 1241, نيۋ-يوركتا — 718, لوندوندا – 64, تورونتودا – 42, بريۋسسەلدە – 22, كايردە – 13, يزرايلدە – 11, پاريجدە – 4, گەرمانيادا – 2, جاپونيادا – 2, ماسكەۋ, بەرن جانە مادريدتە ءبىر-بىردەن بولاتىن. بۇل تولىق مالىمەت ەمەس. ءبىزدىڭ سابيلەر 15-تەن استام ەلدە ەكەن, ولاردىڭ كوبىنەن حابار-وشار جوق. اسىراپ العاندار جىلدا ءبىر اقپارات بەرسە, سونىمەن شەكتەلەمىز. سونىمەن, قازاقستاننىڭ كىشكەنتاي ازاماتتارى تارىداي شاشىلىپ جەر جۇزىنە تاراۋدا. 2002 جىلى 883 ءسابي شەت ەلگە كەتكەن. ولاردىڭ گەوگرافياسى, ۇلتى جانە جاستارى تۋرالى دەرەكتى تومەندەگى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دايىنداعان كەستەدەن كورۋگە بولادى.

سابيلەردىڭ شەتەلگە كەتۋى باقىلانباعاننان كەيىن, قازىر 102 ءسابي تۋرالى تولىق مالىمەت جوق. ەڭ سوراقىسى سابيلەر قازاقستان ەلشىلىگى جوق مەملەكەتتەرگە دە جىبەرىلە باستادى. مىسالى, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنا دا ءبىزدىڭ سابيلەر جىبەرىلىپ جاتىر. ەندى ولاردى باقىلاۋدىڭ دا مۇمكىنشىلىگى جوق ەكەنى بەلگىلى. ءوزىن-ءوزى قورعاي المايتىن بالالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى تاپتالىپ وتىرعانى انىق. وسىعان وراي, شەتەلدىكتەرگە اسىراپ الۋعا بالا بەرۋدى توقتاتا تۇرىپ, ءار ءسابيدىڭ, ازىرگە ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ, جاعدايى تۋرالى تولىق مالىمەت جيناپ, ونى ساراپقا سالىپ بارىپ, وسى ماسەلە جونىندە ۇيالمايتىن مامىلەگە كەلگەنىمىز ءجون ەدى.

سوڭعى كەزدە ءبىز ەۋروپارلامەنت قازاقستانداعى ساياسي پروتسەستەرگە ءادىل باعا بەرمەيدى دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتىرمىز. قازاقتا “ۇرگەلەكتەگەندى ۇرى يت الادى, قورعالاقتاعاندى قاسقىر قامايدى” دەيتىن ءسوز بار. مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسى قالانىپ جاتقان تۇستا ءبىز ەۋروپاشىل بولدىق, ارتىن ويلاماي حالىقارالىق كونۆەنتسيالارعا قوسىلدىق, ولاردىڭ ىشىندە شەت ەلدەرگە اسىراۋعا سابيلەردى بەرۋ تۋرالى دا كونۆەنتسيالار بار. ءسويتىپ, سىرىمىزدى سىرتقا الدىرتتىق. ەۋروپارلامەنتتىڭ ءجونسىز-جوسىقسىز ىشكى ىستەرىمىزگە ارالاسۋىنا ءوزىمىز جول بەردىك. ەندى ءوزىمىزدى وزگەگە سىيلاتۋ قيىنعا ءتۇسىپ وتىر. بۇگىن قازاقستاندىق سابيلەردىڭ دە قوجاسى سولار.

تۋراشىلدىق, ار-ۇياتقا باس يۋ بۇگىنگى زامانىمىزدى سارالاۋعا دا جەتپەي جاتىر. ورىس زيالىلارى تىرىسقاقپەن كۇرەسكە قول ۇشىن بەرگەنى ءۇشىن ورىس پاتشاسىن ماداقتاعان ۇلى پۋشكيننەن ءبىر كەزدە تەرىس اينالىپ كەتكەن. اۋەلى ەلىن قۇلدىراتىپ, ازدىرىپ, توزدىرىپ, قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋدىڭ كەڭ تارالۋىنا جول بەرىپ, كەيىن ونىمەن كۇرەسۋ ەرلىك ەمەس, امالسىزدىڭ ارەكەتى دەگەن.

قازاقستان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىك بولىگى نارىقتىق رەفورماعا دايىن ەمەستىگىنە قاراماستان, جەكەشەلەندىرۋ رەۆوليۋتسيالىق جولمەن ىسكە اسىرىلدى. اۋىل ەكونوميكاسى قۇلدىرادى, الەۋمەتتىك جاعداي شيەلىنىستى, حالىق, اسىرەسە جاستار, اۋىلدان كوشە باستادى. جۇمىسسىزدىق كوبەيدى. جاعداي ءالى دە اۋىر, دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋعا, الەۋمەتتىك سالا ماسەلەلەرىن شەشۋگە قادامدار جاسالىندى. اۋىل جىلدارى ۇلكەن ءۇمىت تۋعىزىپ وتىر. بىراق اۋىلداعى جاعدايدى ارتىق ماقتاۋ كەمەلدەنگەن سوتسياليزم تۇسىنداعى ماداقتاۋ يدەولوگياسىن ەلەستەتەتىنى دە ەستە بولسىن.

ەلدىڭ ار-نامىسى, بۇگىنى مەن بولاشاعىن ايتقاندا, ءبىز ەلدى الاڭداتىپ وتىرعان جەر ماسەلەسىنەن اينالىپ وتە المايمىز. جەردىڭ كۇن كورىس كوزى رەتىندە نارىقتىق قاتىناستاردا بولۋى قيسىندى ماسەلە. جەر ماسەلەسىنىڭ پاتشا زامانىندا دا, كەڭەس كەزىندە دە حالىقپەن اقىلداسىپ شەشىلمەگەنى بەلگىلى. قازاق ءحىح-حح عاسىرلاردا قۇنارلى جەرىنەن ايرىلدى. “ساربازدار سايران ەتكەن سارىارقانى دوڭىزدار مەكەن قىلدى قورسىلداعان” دەپ اقىن ماعجان جازعانداي, تاريحي ادىلەتسىزدىك ورىن الدى. زورلاپ كولحوز بەن سوۆحوزعا كىرگىزدى, كۇشپەن ولار تاراتىلدى. اۋىل ارقاشاندا توبەسىنەن تايراڭداپ تاياق ويناتقان شەنەۋنىكتەر مەن ولاردى ۇندەمەي قولداعان دەپۋتاتتاردىڭ قۇربانى بولىپ كەلدى. بۇگىن جەر قاتىناستارىنىڭ شاتىسىپ-بىتىسىپ, قيىنداپ كەتكەندىگى سونشالىق, ءتىپتى اۋىل تۇرعىندارىنان “سەنىڭ جەرىڭ قايدا؟” دەگەن سۇراققا باسىم كوپشىلىگى جاۋاپ بەرۋگە قينالادى. سەبەبى ولار ناقتى جەر ەمەس, شارتتى جەردىڭ يەلەرى.

اۋىلدا كىم مىقتى سول جەردى كوبىرەك الىپ العان. جەر توڭىرەگىندەگى جەمقورلىق ۇلتارالىق ارازدىققا يتەرمەلەپ وتىر. قاراپايىم اۋىل تۇرعىنىنىڭ پىكىرى مىناداي: “ال اۋىلدا جەر ادىلەتسىز بولىنگەن. ماسەلەن وسىنداعى ءبىر چەشەننىڭ قاراماعىندا ەكى ءجۇز گەكتار جەرى بار. ول سول ەكى ءجۇز گەكتار جەرىنەن ولسە دە ايرىلمايدى. سەبەبى جوعارى جاقتىڭ اۋزىن مايلاپ تاستاعان. جەردى ساتۋعا بولمايدى دەگەنىم ءبىز كوپ ۇلتتى مەملەكەتپىز. مىسالعا ءبىزدىڭ اۋىلدا وتىزدان اسا ۇلت بار. ەرتەڭ جەر جەكەشەلەنسە, مەن وزگەنىڭ جەرىنەن وتە المايمىن. وسىدان بارىپ الاۋىزدىق باستالادى”. (“انا ءتىلى” № 8, 2003 ج.)

جەر تەك كۇن كورىس كوزى عانا ەمەس. قازاق ۇلتى ءۇشىن جەر – تاريحى, بار بايلىعى. قازاقستاندا ءبىر عانا ۇلت وسى جەر ءۇشىن تەرىن-قانىن توكتى – ول قازاقتار. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك الدىق دەپ بوركىن اسپانعا لاقتىرىپ قۋانعان دا قازاقتار. باسقا ۇلتتاردىڭ تۇسىنىستىكپەن قاراپ قولداعانىن ءبىز بۇگىن باعالاۋىمىز كەرەك. ساربازدار سايران سالعان سارىارقاعا استانامىزدى كوشىرۋ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحتا قالار ەرلىگى. سارىارقانىڭ دالاسىنا قازاقتى قونىستاندىرۋ دا تاريحي ادىلدىكتىڭ جالعاسى بولار ەدى. بۇگىندە قازاق سارىارقاسىن جاتقا قيىپ وتىرعان جوق. رەسەيمەن شەكارالاس تەك قوستاناي مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ 12 جەرى قۇنارلى اۋداندارىندا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى تومەن. ال جالپى رەسەيمەن شەكارالاس 23 اۋداندا قازاقتار از. اقمولا وبلىسىنىڭ شۇرايلى جەرىندە تۇراتىن باسقا ۇلت وكىلدەرى 40-تان 75 پايىزعا دەيىن بارادى. ال تەك ارال وڭىرىندە 1 ميلليوننان استام قازاق ەكولوگيالىق اپات جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

قازاقتى پاتشا ۇكىمەتى تارتىپ الىنعان جەرىنە قايتا قونىستاندىرىپ, سىرتتان كەلۋشى باسقا ۇلتتارعا جەر بەرۋدى ءۇزىلدى-كەسىلدى توقتاتۋ كەرەك دەگەن كوزقاراستارى ءۇشىن قازاق زيالىلارى 30-جىلدارى ايىپتالعانى حالىقتىڭ جادىندا. جەر ماسەلەسى اسا بايىپتىلىقتى, ەگجەي-تەگجەي ويلاستىرىپ, اقىل مەن ۇيات-ىنساپقا بايلانعان شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى. شىنىمدى ايتسام, ءوزىمدى قالتالى جەر يەلەرى بولىپ ۇلگەرگەن كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ جەردى ساتۋعا قۇلشىنىسى, ال جەر ماسەلەسىن ىجداعاتتى, بايسالدى شەشۋدى قولدايتىنداردى پوپۋليست دەپ ايىپتاۋلارى ويلاندىرادى.

ەۆرەيلەر — اقىلدى, ءبىلىمدى ۇلت. قاي ەلدە تۇرسا دا, ولار باي تۇرادى. بىراق قايدا دا دياسپورا بولىپ ءومىر سۇرەدى. شاشىلعان ەۆرەيدىڭ باسىن قوسىپ, مەملەكەت بولۋ تاريحي ارماندارى ەدى. “ەۆرەي ماسەلەسى” دەگەن وسىدان تۋىندادى. باستى ماقسات پالەستينا جەرىنە ەنىپ, تابان تىرەيتىن ەۆرەي كولونياسىن نەگىزدەۋ بولدى. پالەستينا جەرىنەن ەۆرەي كولونياسىن قۇرۋ تۋرالى ەۆرەيلەر تۇرىكتەرمەن, گەرمانيا يمپەراتورى ۆيلگەلم ءىى, ۇلىبريتانيا, ءتىپتى ەگيپەتپەن نار تاۋەكەلگە بارىپ, كەلىسسوزگە ۇمتىلدى. فرانتسيادان دا قولداۋ دامەتتى. بىراق ەش جەردەن قولداۋ تاپپادى. سونىمەن قاتار ەۆرەي دياسپورالارىندا ۇلتتىق يدەيا, ءدىن, ءتىل, مادەنيەت ماسەلەلەرى وتكىر قويىلىپ, ۇلتتىق تاربيە جالعاسا بەرەدى. شىن نيەتتەرىن تەرەڭ جاسىرعان ەۆرەيلەر 1864 جىلى پالەستينا جەرىنەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋعا مۇمكىندىك الادى. ءبىلىم ورداسىن اشۋ, ەۆرەي مەن اراب جاستارىنا ماماندىق بەرۋگە ىزگى نيەت دەپ ناسيحاتتالدى. شىندىعىندا بۇل قادام ەۆرەي مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدىڭ الدى ەدى. وسىلايشا پالەستينا جەرىنەن ەۆرەيلەر ويىپ-ويىپ جەردى ساتىپ الا بەردى, الا بەردى دە, 1947 جىلى “جەر بىزدىكى!” دەپ شىعا كەلدى.

ءار عاسىردىڭ باسىندا “اي, قاپ” دەپ ءبىر وكىنىپ جۇرمەسەك بولدى. بۇگىن ازدى-كوپتى قارجى تابامىز دەگەن نيەتىمىز ەرتەڭ اڭقاۋلىق بولماسا يگى ەدى. باسقا ەلدەردىڭ اششى ساباعىن دا ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان, جەر ماسەلەسىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يدەياسىن قولداي وتىرىپ, حالىق بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ەندى اسىقپاۋدى, كەزەڭ-كەزەڭمەن, ۇلتتىق مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ىشكى كوشى-قون مەن اۋىلداعى جەر قاتىناستارىن ۇيلەستىرىپ, ناقتى جەر يەلەرىن انىقتاپ, قالتالىلاردى ەمەس, قاراپايىم اۋىلدا تۇرعان شارۋالاردىڭ, زەينەتكەرلەردىڭ, بيۋدجەت مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋدى دا ءجون كورەدى.

ءىV

ساياسات – قاي زاماندا دا اردىڭ, نامىستىڭ ءىسى. “ساياسات – ۇياتسىزداردىڭ ءىسى, ونىڭ توڭىرەگىندە نەگىزىنەن الاياقتار جۇرەدى” دەگەن پىكىر ەل ءۇشىن قاتە دە قاۋىپتى. ساياساتقا نيەتى بۇزىق, ءىسى لاس ادامداردىڭ ارالاساتىنى راس. بىراق ولارعا ويىنا كەلگەنىن جاساتىپ قويۋعا بولمايدى. ساياساتتا سىرت كورىنىسى كورنەكتى, ءىس-ارەكەتى قاراڭعى ادامدار دا از ەمەس. اساتپاساڭ ۇرىس تاباتىن, اساتساڭ تىنىش تاباتىن وپپوزيتسيا دا ساياساتتان تۇڭىلتەدى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) سۇلتانداردىڭ (پاتشالاردىڭ) كومەكشىلەرى ارقاشان “كۇناھارلىقتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرادى” دەگەن ەكەن. حالىقتى بيلەۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتىلسا كەرەك. بىراق جىبەرگەن قاتەلىكتەرىنەن ۇيالىپ, كەشىرىم سۇراپ, جۇمىسىنان كەتكەن لاۋازىمدى شەنەۋنىك بولعان جوق سياقتى. ال حالىقتىڭ مۇڭىن ايتىپ, جوعىن جوقتاپ جۇرگەن دەپۋتاتتار بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاسا, ءۇنسىز قالاتىنى دا بار. ساياساتتا سۋبەكتيۆتىك ويلار, ساياسي ەسەپ پەن ويىن, سەزىمگە ەرىك بەرۋشىلىك باسىم. دەگەنمەن, دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىندە ساياساتتىڭ باستى باعىتىن الاياقتار ەمەس, ساليقالى, سانالى ادامدار جاسايدى.

ءبىزدىڭ بيلىك توڭىرەگىندە شەنەۋنىكتەردىڭ نيەت-پيعىلىن, ار-ۇياتىن ۇكىمەت تۇگەل جەكەشەلەندىرىپ العاندار دەپ قاراۋىمىز دۇرىس بولماس. مەملەكەتتىك قىزمەتكە مانساپ ساقتاۋ تۇرعىسىنان ەمەس, ازاماتتىق تۇرعىدان قارايتىندار كوپتەپ سانالادى, ءبىر باستا بيۋروكراتيا مەن دەموكراتيانىڭ كۇرەسىپ جاتاتىنى دا بايقالادى. تەحنوكراتيالىق ورتاداعى پرەمەر ي.تاسماعامبەتوۆتىڭ مادەنيەتكە جاناشىرلىعى سۇيسىندىرەدى, ال بۇرىنعى پرەمەر نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ ءوزىنىڭ اتا-كاسىبىنەن اينىماۋى ەلگە ۇنايدى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتى شوۆينيستەر مەن نيگيليستەردىڭ جابىلا سىناۋى قۋانتادى, ول ۇلتىنا قىزمەت جاساعاندىعىنىڭ بەلگىسى. شەت ەلدىك اگەنتتىكتەردىڭ قازاقستان بالالارىن اسىراپ الۋعا جاردەم بەرەدى دەپ ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردى ماقتاعانى رەنجىتەدى. ساياساتتان, جالپىعا ورتاق ماسەلەلەردەن دەنى ساۋ, ار-ۇياتى بار ازامات قۇتىلا المايدى. حالىق ساياسي باسشىلاردى تالداي, تاڭداي بىلمەسە, بيلىك باسىنا حالىققا قايىر جاسايتىن ازاماتتار كەلمەيدى.

ۇلتتىق مەملەكەت ۇلتتىق ساناعا نەگىزدەلسە عانا ۇلتتىق ءتۇر مەن مازمۇنعا يە بولادى. ال ۇلتتىق سانا ۇلتتىق زيالى قاۋىمسىز مۇمكىن ەمەس. وسىدان شىنايى ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ ار-ۇياتى, اقىل-پاراساتى ونىڭ زيالىلارىنىڭ دەڭگەيىمەن ولشەنەدى دەگەن پىكىر قالىپتاستى.

ينتەلليگەنتسيانىڭ بەلگىلى توبى “نە موجەم مولچات” دەپ (“ارگۋمەنتى ي فاكتى” كازاحستان, №12 (148) مارت, 1996 ج.), ەلدىڭ ار-نامىسى, ۇياتى ەكەنىن سەزىنىپ, شىندىقتى بەتكە ايتىپ, وتكىر ماسەلەلەر قويعانمەن, جالتاقتىق تانىتىپ, كونفورميستىك ۇستانىمعا اۋىستى. شەرحان مۇرتازا مەن كامال سمايىلوۆ سىندى ازاماتتار ەلگە جاناشىر پىكىرلەرىن جاسىرماي ءالى ايتىپ كەلەدى, ال باسىم كوپشىلىگى بيلىك توڭىرەگىنەن, باسقا دا سالالاردان جىلى ورىن تاپتى. ارينە, جوقتان جيىن, وڭايدان قيىن جاساۋ, جەلوكپەلىك, بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرۋ, اشتىق جاريالاۋ, نە ءوسىرىپ ايتۋ, نە ءوشىرىپ ايتۋ شىن ينتەلليگەنتكە جاراسپايدى. سونداي-اق باس باعىپ, بۇعىپ قالماي, ۇلت مۇددەسى توڭىرەگىندە ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ, تاباندىلىق تانىتۋ — شىنايى زيالىلىقتىڭ بەلگىسى.

ءبىر عانا مىسال. رەسەي ۇكىمەتى جوعارى وقۋ ورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەندە, عالىم-پەداگوگتار ءبىراۋىزدان اشىق قارسى شىقتى. قازاقستاندا 11 ۋنيۆەرسيتەت جەكەشەلەندىرىلىپ, رەكتور, پرەزيدەنتتەردىڭ مەنشىگىنە كوشۋدە. ءبىزدىڭ عالىمدار ىشتەرىنەن قارسى بولسا دا, جۇمعان اۋىزدارىن اشپادى. بۇگىن رەسەيلىكتەر “پريۆاتيزاتسيا ۆۋزوۆ – ەتو پرودولجەنيە رازگرابلەنيا وبششەنارودنوي سوبستۆەننوستي, كوتوروە بىلو دوپۋششەنو ۆ پرومىشلەننوستي. ي تو, چتو ۆۋزى وستاليس سوبستۆەننوستيۋ گوسۋدارستۆا, سپاسلو ۆسيۋ سيستەمۋ وبرازوۆانيا وت رازرۋشەنيا”, — دەپ ماقتانىشپەن جازادى. (“سوتسيالنو-گۋمانيتارنىە زنانيا”, 2002, №6, 42-ب.)

زيالىلار — ەلدىڭ كوزى, ءۇنى, اقىل-پاراساتى. ۇياتتى, ارلى, رۋحاني ورەسى بيىك, ەل مۇددەسىنە بايلانىستى ماسەلەلەردى وتكىر قويىپ, ونىڭ جەتۋ جولىن ايتۋ, ورىندى جەرىندە پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ, ۇكىمەت, پارلامەنتپەن پىكىر الماسىپ, اقىل قوسۋ – زيالى قاۋىمنىڭ پارىزى. ال ەلباسى ونداي ءۇن قاتىسۋعا دايىن ەكەندىگىن تالاي دالەلدەدى. الايدا ءبىلىمدى دەگەندەردىڭ بىلىمسىزدىگى, مادەنيەتتى دەگەندەردىڭ مادەنيەتسىزدىگى كەيدە بىزدە زيالى قاۋىم جوق, ءبىزدىڭ ينتەلليگەنتسيا “ادام تارىزدەس مايمىل”, “اۋزىن بۋعان وگىز”, “كوسەمدەرگە ىلەسكەن بۇزاۋ” دەگەن سياقتى اشۋلى تەڭەۋلەر دە تۋعىزدى. (“انا ءتىلى”, №12, 1998 ج.)

ينتەلليگەنتسيانى نەگىزىنەن ءبىلىمدى ماماندار, قىزمەتكەرلەر, مەنەدجەرلەر, كاسىپقويلار دەپ تە اتايدى. سول توپتىڭ ىشىندە رۋحى بيىك, توعىشارلىقتان اۋلاق, كەيدە ءوزىن بيلىكتەن دە, وپپوزيتسيادان دا ولارمەن ءسىڭىسىپ كەتپەس ءۇشىن بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتا ۇستايتىن ينتەلليگەنتتەردى زيالى دەپ اتايدى. ولار رۋح اريستوكراتتارى, كورە سالا كونەتىن, ەستي سالا سەنەتىن ازاماتتار ەمەس. كۇنى بۇرىن شەشىلىپ-ءپىشىلىپ قويعان ىسكە قوسىلمايدى. ولاردىڭ ءوز ورتاسى, ءوز نووسفەراسى بار. ولار بيلىككە جالتاقتامايدى, بيلىكتىڭ دە ولارعا ۇستەمدىگى جۇرمەيدى. بىراق ولارعا تۇسىنىكپەن قاراپ, شىدامدىلىق تانىتۋ – بيلىكتىڭ پارىزى. ۇرەي باسقان, ەرتەڭگە سەنىمى جوق ەلدە ولار تۇرا المايدى. مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياعا كەتۋى — سونىڭ ءبىر كورىنىسى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق وركەنيەتتەن, ونەردەن, دىنىنەن تىس زيالى قاۋىم بولۋى مۇمكىن ەمەس.

ادامدى ادام ەتەتىن ءۇش ماماندىقتى قاي زاماندا دا قادىر تۇتقان: ادامنىڭ جانىن ەمدەيتىندەر, ءتانىن ەمدەيتىندەر جانە زاڭگەرلەر. كونە مۇسىلمان ەلدەرىندە سوت قىزمەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتپاعان, ادامنىڭ تاعدىرىن شەشۋدە قاتە جىبەرىپ, اللانىڭ الدىندا دا, ادامنىڭ الدىندا دا ۇياتقا قالام دەپ سەسكەنگەن. سۇلتان-پاتشالار سوتتى كۇشپەن, ونىڭ كەلىسىمىنسىز تاعايىنداعان, سەبەبى ولاردىڭ ار-نامىسىنا سەنگەن.

سوڭعى ون ءبىر جىلدا حالىق, سونىڭ ىشىندە ينتەلليگەنتسيا, ۇلكەن سىننان ءوتتى. بۇگىن كوزقاراسى جاعىنان بىرىڭعاي ينتەلليگەنتسيا جوق. كوممۋنيزم, ينتەرناتسيوناليزم يدەولوگياسىندا تاربيەلەنگەندەردىڭ ءبىر توبى جاڭا زامانعا وڭايلىقپەن ىلەسەتىن ەمەس. جوقتاۋ جىرىندا ايتىلاتىن سوزدەرمەن جازىلىپ جاتقان ماتەريالدار از ەمەس. ولار 32-33-ءتىڭ اشتىعىن, 37-ءنىڭ رەپرەسسياسىن ەمەس, ازدى-كوپتى الەۋمەتتىك ادىلدىكتى اڭسايتىن بولۋ كەرەك. ول تۇسىنىكتى دە. تۇسىنىكسىزى — ينتەلليگەنتسيانىڭ ءبىر توبىنىڭ اياقتان شالىپ, كەك تۇتىپ, تابالاپ, ءار قاتەلىگىمىزگە قۋاناتىنى. تۇسىنىكسىزى — كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ وپ-وڭاي شەشۋىن ۇسىنىپ, اقىلدى بولا قالۋلارى, ءىستىڭ تەرەڭ بايىبىنا بارماي, كىنالاۋعا اۋەستىلىگى, ەركىندىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىكپەن بايلانىستىلىعىن سەزىنبەۋى.

الەۋمەتتىك ميميكريا – ورتاعا بەيىمدەلۋ, تابانسىزدىق, قۇر ەلىكتەۋشىلىك قازاق ينتەلليگەنتسياسىنا ءتان قۇبىلىس. ەلىكتەۋشىلىك – باسقا ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىن وزىنە ءسىڭىرۋ ەمەس, بەت قاراتپايتىن, قوزىپ كەتەتىن نيگيليزم. ولار جارتىلاي ساۋاتتى, كورسەقىزار ءدۇبارا. وندايلار قاي سالادا دا جەتەرلىك, ەڭ وكىنىشتىسى, ولار قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ باسىم توبىن قۇرايدى.

بۇل پايىمداۋدان قازاقتا زيالى توپ جوق دەگەن وي تۋماسا كەرەك. زيالى توپ بار, ونىڭ تابانى قازاق اۋىلىندا: ول ەلدەگى ءسوزدىڭ شىن مانىندەگى مۇعالىم – ۇستازدار, دارىگەرلەر, باسقا دا ەلدىڭ جاناشىرلارى. ولار ءبىر كەزدە ايلاپ ەڭبەكاقى الماي دا, قىزمەت جاسادى. ولار قالالارداعى ۇستازدار, باسقا دا ينتەلليگەنتسيا. ەلىمىزگە سىن بولعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ون جىلىندا ولار ەلدىڭ بۇتىندىگىنە, تۇتاستىعىنا, تاتۋلىعىنا جۇمىس ىستەدى. ولار اۋىزبەن اسپانداعى ايدى الۋشىلار مەن قولىمەن وراق سوعاتىندارعا ەرمەي, قۇبىلماي, بۇزىلماي ەلدىككە باستادى, سابىرلىلىق تانىتتى.

پيراميدانىڭ ەڭ شىڭىندا ساۋساقپەن سانارلىقتاي ازعانا توپ بار, از بولعان سوڭ دا ولار ءالسىز. ولاردىڭ ءۇنى سيرەكتەۋ ەستىلەدى, مۇمكىن قاجىعان دا بولار. بىراق زيالىلار قاي مەملەكەتتە دە سان جاعىنان كوپ بولمايدى. بۇگىن ساياسي پارتيالار توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس ولاردىڭ سانى توڭىرەگىندە بولىپ وتىر. “الاش” پارتياسى مۇشەلەرى سان جاعىنان بۇگىنگى پارتيالاردان 200 ەسە كەم بولعانىمەن زيالىلىعىمەن ەلدىڭ كوسەمدەرى بولدى. ولار بۇقارا حالىقتى ءسوتسياليزمنىڭ زارداپتارىنان ساقتاندىرىپ, وعان قارسى تۇرۋعا ۇمتىلدى.

بۇگىندە ازاماتتىق قوعامدا زيالى قاۋىمعا سۇرانىس جوعارى, بىراق مەملەكەت ءالى دە زيالىلارىمەن ەسەپتەسە بەرمەيدى. ءوزىن ءار ۋاقىتتا ءسوزسىز, تالاسسىز دۇرىسپىن دەيتىن بيلىك اقىلدى سوزگە توقتاۋدان اۋلاق. سونىمەن بىرگە ينتەلليگەنتسيانىڭ, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ جانىن, ءتانىن ەمدەيتىندەردىڭ كاسىبي مارتەبەسى جوعارى بولعانىمەن, الەۋمەتتىك, تۇرمىس مارتەبەسىنىڭ تومەندىگى ولارعا قۇرمەت ەمەس.

ءوز اسكەرىن اسىراماعان مەملەكەت جات ەلدىڭ اسكەرىن اسىراۋعا ءماجبۇر بولاتىنى سياقتى, ءوز ار-ۇياتىن قورعايتىن زيالى قاۋىمىن, ينتەلليگەنتسياسىن سىيلامايتىن ەل دە ءوز ۇلتىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن سۋارىلماي, بوتەن جۇرتتىڭ تىلىمەن سويلەپ, اقىل-پاراساتىمەن ءومىر سۇرەدى. بۇل ءوزىن ءوزى قورلاۋدىڭ, جاسىق, ويسىزدىقتىڭ كورىنىسى, جارامساق, نامىسسىز ۇلتتىڭ امالى.

بۇگىن بىزگە ينتەلليگەنتسيا قاجەت ەمەس دەگەن دە اڭگىمەلەر بار. تەلەفون نە اسپيرين كەرەك پە, تەلەۆيزور نە تانك كەرەك پە — ساتىپ الامىز دەيدى كەيبىرەۋلەر. ءوز وندىرىسىمىزگە ءوزىمىز قوجا بولماي, ءوز بايلىعىمىزدى ءوزىمىز يگەرمەي, بوتەننىڭ ارۋاعىنا تابىنا بەرسەك, بىلىمگە, مادەنيەتكە, تەحنيكاعا سۇرانىس بولمايدى جانە ولاردىڭ قولداۋشىسى, جاقتاۋشىسى ينتەلليگەنتسيانىڭ, زيالىلاردىڭ ىقپالى ءالسىز بولادى.

قوعامدىق سانادا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ورنى بولەك. ار-ۇيات, ادىلەت پەن شىندىق ورناعان جەرگە عانا ۇيالايدى. ادىلەتتىلىكتى ەل حالقى قيانات پەن وزبىرلىققا جول بەرمەۋ جانە جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى جويۋمەن بايلانىستىرادى. جۇمىسسىز قالعان قالا جانە اۋىل ادامدارى بۇگىن ەڭبەك ەتىپ, ەل قاتارلى قىزمەتكەر بولعاندارىن اڭساپ ايتادى. وتباسىندا تەك ءوز جەكە باسىنىڭ قامىمەن شەكتەلىپ, وزىنە مامان رەتىندە سۇرانىس بولماعانى مىڭداعان ەل ازاماتتارىنىڭ نامىسىنا تيەدى.

تۇرىك حالىقتارىنىڭ ار-نامىسىن قورعاعان مۇستافا شوقاي “ەۆرەيلەر: ۆارشاۆادا ءبىر ەۆرەيدىڭ ءتىسى اۋىرسا, امەريكاداعى ەۆرەي ىڭىرسيدى”, — دەسەدى. سول ءتارىزدى بىزدە “تۇرىك تۇقىمىنان بىرەۋ ازاپ شەكسە, كۇللى تۇرىك اتاۋلى ازاپ شەگەدى دەۋىمىز كەرەك” دەگەن. قازاق تا “مالىم — جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم — ارىمنىڭ ساداعاسى” دەپ ار-ۇياتتى, بەرەكە-بىرلىكتى جوعارى قويعان حالىق. وتكەن تاريحتىڭ ۇلتىمىزدىڭ ءبىر توبىن ءوز رۋحاني بايلىعىنا وگەي ەتكەنى, بۇگىنگى نارىق ەكونوميكاسىنىڭ اقشانى العا تارتىپ, ۇيات, كىسىلىكتەن ايىرىپ, قۇندىلىقتارىمىزدى ارزانداتىپ, رۋحىمىزدى جاسىتقانى دا بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ ار-ۇياتى مەن نامىسى ءححى عاسىردا سىنعا ءتۇسىپ وتىرعانى دا انىق. بىراق ۇلتىمىزدىڭ بويىندا نامىس پەن ىنساپ ولگەن جوق, ونىڭ رۋحاني قۋاتى تالاي قيىنشىلىقتان امان الىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك ءتىلىمىز, ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى جاڭارتاتىن كۇنگە جەتكىزدى. ەلىمىزدەگى بيلىك, ءبىلىم, مادەنيەت, الەۋمەتتىك جۇيە ءار ءىستى ار مەن ۇياتقا جەڭدىرىپ, يگىلىككە جۇمىلدىراتىن زامانعا باستايتىنىنا ەل سەنىمدى. بۇگىنگى شۋاقتى ناۋرىز كۇنىندەي كەڭپەيىلدى, كەشىرىمدى حالقىمىز جاماندىققا جول بەرمەي, جاقسىلىققا جاناشىر بولۋىمەن جوعارى تۇراتىنى ءسوزسىز.

امانگەلدى ايتالى,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.

22 ناۋرىز 2003 جىل.