ماگيستراتۋرا. بىرىنشىدەن, ماگيستراتۋراعا گرانتتار كەلەسى جىلدان باستاپ GMAT فورماتى سەكىلدى بىرىڭعاي ەمتيحاننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بولىنەدى. ۇمىتكەرلەر ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى وتكىزەتىن كەشەندىك تەست تاپسىرادى. سايكەسىنشە, جوعارى بالل جيناعان تالاپكەرلەر گرانت يەسى اتانادى جانە ءوزى قالاعان جوو تاڭداي الادى. سونداي-اق, بۇرىنعىداي شەت تىلىنەن جانە 2 سالالىق ءپان بويىنشا ەستيحان بار. وسىلايشا, مينيسترلىك «گرانت ماگيسترانتتىڭ سوڭىنان ەرەدى» دەگەن قاعيدا ورناتىپ, جوو اراسىندا باسەكەلەستىك ارتادى دەگەن ماقسات قويىپ وتىر.
مەنىڭشە, بۇل وزگەرىس تەك باسەكەنى عانا ارتتىرمايدى, وعان قوسا, كوپتەگەن جوو-دا ورناعان جەمقورلىق جۇيەسىن السىرەتۋى مۇمكىن. نەگە؟ سەبەبى بۇعان دەيىن ماگيستراتۋرا گرانتتارى جوو-نا بەرىلگەن جانە ولار وزدەرى تاپسىرما دايىنداپ, وزدەرى ەمتيحان وتكىزىپ, گرانت يەسىن انىقتاۋ تۋرالى شەشىمدى تەك وزدەرى قابىلدايتىن. ارينە, بۇل جەمقورلىق تاۋەكەلى جوعارى جۇيە ەدى. كەيبىر رەكتورات, دەكانات, كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا ەمتيحاندارى باستالماي جاتىپ, گرانت يەسى كىم بولارىن انىقتاپ قوياتىن. «فاۆوريت كانديداتتارعا» سالالىق پاندەر ەمتيحانىندا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلەتىن. سايكەسىنشە, ۋنيۆەرسيتەت, فاكۋلتەت باسشىلىعىندا تانىسى جوقتاردىڭ گرانت يەسى اتانۋ مۇمكىندىگى دە شامالى ەدى. ارينە, مۇنداي جۇيەنىڭ بارىنا, بولعانىنا قۇجاتتىق دالەل جوق. بىراق ۋنيۆەرسيتەت جۇيەسىندە ىستەيتىن ءبىراز مامان حاباردار. وعان قوسا, ءبىرشاما جوو-دا ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋراعا تۇسەردە تالاپ ەتىلەتىن شەت ءتىلى (ادەتتە, اعىلشىن ءتىلى) بويىنشا تەست ناتيجەسى دە ساتىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. سول ءۇشىن دە ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن IELTS\TOEFL سەرتيفيكاتتارىن تالاپ ەتەتىن ۋاقىت كەلگەندەي.
دوكتورانتۋرا. ۆيتسە-مينيستر ايماعامبەتوۆ جازعان ەكىنشى جاڭالىق - ەندى دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن شەت ءتىلىن مەڭگەرگەندىگى جونىندە حالىقارالىق سەرتيفيكات (IELTS, TOEFL جانە ت.ب) تالاپ ەتىلەدى. ياعني, تەست ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى ارقىلى وتكىزىلمەيدى. وعان قوسا, بۇرىنعىداي سالالىق ءپان بويىنشا قاي جوو-نا تۇسسە, سول ۋنيۆەرسيتەتتە ەمتيحان تاپسىرادى. قولدايتىن-اق باستاما. الايدا ءپان بويىنشا ەتيحان جوو-نىڭ قۇزىرىنداعى سىناق بولىپ قالا بەرسە, وندا IELTS, TOEFL سەرتيفيكاتىن تالاپ ەتۋ - تيىمدىلىگى ازداۋ قادام بولۋى مۇمكىن. سەبەبى كافەدرا, دەكانات پاندىك ەمتيحاننىڭ جاۋاپتارىن فاۆوريت ۇمىتكەرلەرگە الدىن الا بەرىپ قويۋىن نەمەسە قولدان جوعارى بالل قويۋىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سوڭعى وزگەرىستەر. جالپى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى سوڭعى جىلدارى ورتا ءبىلىم جۇيەسى ءۇشىن ءبىراز سىنعا ۇشىراسا دا, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا زاماناۋي وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. زامانۋي دەگەن اتاۋى بولماسا, باتىس ەلدەرى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بۇرىننان بار ەرەجەلەر. سونداي جاڭا ەرەجەنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك جوو رەكتورلارىن ارنايى بايقاۋ ارقىلى تاعايىنداۋ. 2016 جىلدان بەرى 17-گە جۋىق مەملەكەتتىك جوو باسشىسى وسىلاي انىقتالعان. بۇل باستاما بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ءوز كومانداسىنىڭ مۇشەسىن رەكتورلىققا تاعايىندايدى دەگەن ءداستۇردى بۇزا باستادى. كەيدە 1 رەكتوردىڭ ورنىنا 14 ادام تالاسادى ەكەن. مۇنداي «دودادا» بىرەۋدىڭ تانىسىن وتكىزۋ وڭاي بولماسى انىق.
جەكە وزىمە ۇناعان ەكىنشى جاڭالىق – جوو بەرىلگەن اكادەميالىق ەركىندىك. ەندى وتاندىق جوو وقۋ باعدارلاماسىنىڭ 80% بولىگىن وزدەرى انىقتاي الادى. بۇعان دەيىن قاي ماماندىققا قاي ءپاندى قانشا ساعات وقىتۋ كەرەك دەگەن ستاندارتتى تەك مينيسترلىك انىقتايتىن. ۋنيۆەرسيتەتتەر ستاندارت اياسىندا عانا ءبىلىم بەردى, بۇل ءبىلىم باعدارلاماسىنا جاڭا اقپارات ەنگىزۋگە, تىڭ ءادىس قولدانۋعا كەدەرگى ەدى. كەيدە ۇستازدارعا قوسىمشا ساعات قوسىپ بەرۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر امالسىز ماماندىققا كەرەك ەمەس كۋرستاردى دا وقي بەرەتىن. ەندى ول ء«داستۇر» ازايار. جالپى قازاقستان بولون پروتسەسىنە 2010 جىلى قوسىلسا دا, كوپتەگەن جوو-نىڭ ستۋدەنتتەرى ءالى كۇنگە قالاعان كۋرسىن, ساباعىن, مۇعالىمىن تاڭداي المايتىنى جاسىرىن ەمەس.
ءۇشىنشى وزگەرىس – مەملەكەتتىك ستاندارتتاعى ديپلومداردىڭ قازاقستاندا 2021 جىلدان باستاپ الىنىپ تاستالۋى. باتىس ەلدەرىندە تەك ۇكىمەتتىڭ بەكىتكەن ديپلومىن بەرۋ دەگەن تاجىريبە جوق. ءار جوو ءوز اتى, تاڭباسى جازىلعان ديپلوم تاپسىرادى. سول ءۇشىن دە ول جاقتا ءار ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ ءبىلىم ساپاسى, ءيميدجى ءۇشىن بارىن سالادى. قازاقستاندا دا بارلىق ءبىلىم تۇرىنە تەك قانا مەملەكەتتىك ستاندارت پريزماسى ارقىلى قاراۋدى قويعاندا, جاعداي وزگەرەر. ەلىمىزدە ءار جوو ءوز ديپلومىن بەرە باستاعاندا, ولاردىڭ اراسىندا شىنايى باسەكە ارتادى. سەبەبى جۇمىس بەرۋشىلەر تەك ساپالى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومىن ۇستاعان تۇلەكتى جۇمىسقا الادى. سول ءۇشىن ابيتۋرەنتتەر ەرتەڭىن ويلاپ, سول «ساپالى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە» تۇسۋگە تىرىسادى. ال بۇل الگى جوو قوسىمشا تابىس.
ەلدەگى مامان دايارلاۋدى وزگەرتەتىن ماڭىزدى ءتورتىنشى قادام 2021 جىلى باستالادى. ول – جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن تەك ديپلوم عانا ەمەس, ەندى ءار ماماندىقتىڭ تاۋەلسىز قاۋىمداستىقتارى بەرەتىن سەرتيفكاتتى تالاپ ەتە باستاۋ. مىسالى, ەندى دارىگەر اتانۋ ءۇشىن ەمدەۋ ءىسى فاكۋلتەتىن ءتامامداۋ جەتكىلىكسىز بولادى, قوسىمشا حيرۋرگتار قاۋىمداستىعىنىڭ تەستىنەن دە ءوتۋ كەرەك. ول تاۋەلسىز ۇيىم. ەگەر ونى ءساتتى تاپسىرساڭىز عانا اق حالاتتى كيە الاسىز. الگى تاۋەلسىز سىناقتان امان ءوتۋ ءۇشىن ستۋدەنتكە 7 جىل سەرۋەندەمەي, شىنايى ءبىلىم الۋعا تۋرا كەلەدى.
بۇل باستاما نەگە سونشالىق ماڭىزدى؟ سەبەپ بىرەۋ – ءبىلىمنىڭ ساپاسى. ستۋدەنتكە ديپلوم نە ءۇشىن كەرەك؟ جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن. ال ول ديپلومدى ساتىپ الا ما, وقىپ الا ما, كوشىرىپ الا ما, تەكسەرۋ قيىن. سايكەسىنشە, جوو-نىڭ تۇلەگى جاس مامان رەتىندە قانداي ءبىلىم الدى, بىلىككە يە بولدى, ونى دا تەكسەرۋ قيىن. 4 كۋرس سوڭىنداعى ديپلومدىق جۇمىس كوپ نارسەنى دالەلدەمەيدى. ايتپاقشى, ولاردى وزگەگە تاپسىرىسپەن جازدىرا سالۋ نەمەسە ينتەرنەتتەن جۇكتەپ الۋ دا قيىن شارۋا ەمەس. ەندەشە جۇمىس بەرۋشى جاس ماماندى قالاي تەكسەرە الادى, كىمگە سەنەدى؟
مىنە, وسى جەردە ءار ماماندىقتىڭ قاۋىمداستىعى بەرەتىن سەرتيفيكات كەپىلدىك بولۋى شارت. ياعني, جوو 4 جىل بەرگەن ءبىلىم ساپاسىن الگى تاۋەلسىز قاۋىمداستىقتاردىڭ تەستى تەكسەرەدى, باعاسىن بەرەدى. سوندا جاس مامان ديپلوم مەن قاۋىمداستىق سەرتيفيكاتىن قاتار كورسەتكەندە, ونى جۇمىسقا الۋعا بولادى دەگەن ءسوز. بىراق تەك 2021 جىلدان كەيىن. ەندى بۇل جەردە جەمقورلىق ءسوز بولعان ءتۇرلى قاۋىمداستىقتاردىڭ تاۋەلسىز تەستتەرىنە دە جەتپەسىن دەپ تىلەۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ەگەر ولاردى دا كەلەشەكتە امالىن تاۋىپ, پۇلداپ الۋ مۇمكىن بولسا, وندا مينيسترلىكتىڭ قازىرگى جوسپارى جۇزەگە اسپاي قالۋى مۇمكىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل 4 وزگەرىس باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن ەڭبەك نارىعىندا بۇرىننان قالىپتاستقان جۇيە. سول ءۇشىن دە ءار مامان كەزىندە ءوز قاۋىمداستىعىنان العان سەرتيفيكاتىن نەمەسە ليتسەنزياسىن قىزعىشتاي قورعايدى, ۇنەمى مامان رەتىندە ءوسىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ويتپەگەن جاعدايدا, سول سەرتيفيكاتىنان ايرىلادى, ال ونسىز جۇمىس جوق.
جاڭا ماماندى دايارلاۋ. بىلتىر «بوستون كونسالتينگ گرۋپپ» اتتى كومپانيا رەسەيدىڭ ەڭبەك نارىعىنا زەرتتەۋ جاساپ, ونداعى جۇمىسشىلاردىڭ 80%-عا جۋىعى جاڭا نارىق تالاپتارىنا ساي ەمەس دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ياعني, ولاردىڭ كوپشىلىگىن كەلەشەكتە روبوتتار الماستىرا الادى. 2025 جىلعا قاراي كورشى ەلدە اقىلمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار كوبىرەك تالاپ ەتىلگەندىكتەن 10 ملن جاڭا ستاندارتتاعى جۇمىسشى دەفيتسيت بولادى, سايكەسىنشە, بۇل تالاپقا ساي كەلمەگەن 10 ملن ادام كوشەدە قالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ سالدارى, ەكونوميكانىڭ جاپپاي روبوتيزاتسياسى, جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءتۇرلى سالالارعا كەڭىنەن ەنۋى.
وكىنىشكە قاراي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنا ونداي تەرەڭ زەرتتەۋ جاسالمادى. جاسالسا, جاريالانبادى. قاجەت ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. بىراق بىلتىر مادريدتەگى IE Business School پروفەسسورى ميلو دجونس قازاقستانداعى 46% جۇمىس ورنى روبوتيزاتسياسىنىڭ اسەرىنەن قىسقارادى, ەڭ ءبىرىنشى تەحنولوگيا گاز بەن مۇناي ونىدىرىسىنە تەرەڭ ەنەدى دەپ بولجام ايتىپتى. بۇل دولبار قانداي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەنى بەلگىسىز, بىراق 46% جۇمىس ورنى جاقىن 5 جىلدا جويىلا قويماس. سەبەبى بۇل ۇلكەن الەۋمەتتىك اپاتقا اكەلەر انىق. دەگەنمەن, جۇمىسسىزدىق جايىلادى ەكەن دەپ تەحنولوگيادان باس تارتۋ دا اقىلعا سىيمايدى. ماسەلەن, «اديداس» كومپانياسى كروسسوۆكاسىن تولىعىمەن روبوت تىگەتىن زاۋىت سالعاندا, «امازون» كومپانياسىنىڭ قوراپشالارىن 30 مىڭ روبوت تاسىپ جۇرگەندە, «نيسسان» زاۆودىندا كولىكتى قۇراستىرۋ جۇمىسىنىڭ 95%-ىن روبوت جاساپ جۇرگەندە, قازاقستان بۇل تەحنولوگيالىق دامۋدان شەت قالماۋى مىندەت. سايكەسىنشە, وعان ساي مامان دايارلاۋ كەرەك بولادى.
ەگەر وتاندىق ۋنيۆەرسيتتەر وسى مىندەتتى ساپالى ءارى قازىر اتقارا الماسا, وندا تالاپتى مەكتەپ تۇلەكتەرى تەك شەت ەلدەگى جوو تاڭدايتىن بولادى. سول جاقتا جۇمىس تاۋىپ جاتسا, وتانعا ورالۋى دا قيىن. 70 مىڭ قازاقستاندىق ستۋدەنت رەسەيدە, 14 مىڭى قىتايدا ءبىلىم الىپ جۇرگەنى ەلدەگى ءبىلىم وردالارىنىڭ ساپاسى جوعارى ەمەس ەكەنىنە ءبىر دالەل شىعار. مويىندالعان جوو-نىڭ حالىقارالىق رەيتينگىسىنە ماقتانىشىمىزعا اينالعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدىڭ ەشبىرى ىلىنبەگەن. ال قازاقستانداعى جوو-نىڭ 60% تۇلەكتەرى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الماۋى («اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ مالىمەتى) – جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى رەفورمالار ەشبىر قارسىلىققا قاراماي جىلدام ءجۇرىپ, ەڭبەك نارىنىڭ تالاپتارىنا ساي بولۋى كەرەك ەكەنىن دالەلدەيدى.
نۇرمۇحامەد بايعاراەۆ
