قوبىزشى سوقىر نىشان
جەكسەنبى, 3 ماۋسىم 2012 11:52
60-جىلدار. شىلدەنىڭ مي قايناتار جازى. قىزىلوردا قالاسىنداعى ەسكى بازار. ۇلكەن بازاردىڭ كىرە بەرىس جاعىنداعى شاعىن الاڭقايعا جينالعان ادامداردىڭ كۇننىڭ ىستىعىنا سەلت ەتەر ءتۇرى جوق. ەسكى قوبىزدى اڭىراتا تارتىپ وتىرعان قارت كىسىگە قاراي ەنتەلەي, سىعىلىسا تۇسەدى.
– بۇل قوبىزشى كىم؟ – دەيمىز ءبىز بىلەدى-اۋ دەگەن بىرەۋلەردەن.
جەكسەنبى, 3 ماۋسىم 2012 11:52
60-جىلدار. شىلدەنىڭ مي قايناتار جازى. قىزىلوردا قالاسىنداعى ەسكى بازار. ۇلكەن بازاردىڭ كىرە بەرىس جاعىنداعى شاعىن الاڭقايعا جينالعان ادامداردىڭ كۇننىڭ ىستىعىنا سەلت ەتەر ءتۇرى جوق. ەسكى قوبىزدى اڭىراتا تارتىپ وتىرعان قارت كىسىگە قاراي ەنتەلەي, سىعىلىسا تۇسەدى.
– بۇل قوبىزشى كىم؟ – دەيمىز ءبىز بىلەدى-اۋ دەگەن بىرەۋلەردەن.
– باقسى, – دەيدى ول.
– بۇل باقسى ەمەس, سوقىر نىشان دەگەن كۇيشى اتالارىڭ, – دەيدى سول ساتتە تاعى بىرەۋ. “ول كىم ەدى” دەگەندەي ءبىز الگى كىسىگە سۇراۋلى جۇزبەن قارايمىز. ول دا سونى سەزگەندەي:
– بۇل اتالارىڭ ايگىلى قورقىت كۇيلەرىنىڭ ەڭ بىلگىرى, — دەپ بىزگە باس بارماعىن كوتەرەدى.
قوبىزشى شالدىڭ كوزى جۇمۋلى. قىل قوبىزدى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتا سارناتىپ كەپ “اھ-ھ-ھ” دەپ زاپىرانداي دەم شاشقاندا, قاۋمالاپ تۇرعان ادامدار دا ءبىر ىرعاسىپ, ءبىر سەرپىلىپ قالار ەدى. قىل قوبىزدىڭ شاناعىنان بىردە اققۋ قيقۋلاپ, قاناتىن باياۋ سەرپىپ قالىقتاپ تۇرىپ الا ما-اۋ, ەندى بىردە بوتاسىن ىزدەپ بوزداعان بوز ىنگەننىڭ داۋسى شىعا ما-اۋ, بولماسا اششى ىشەكتى اسپانعا تارتىپ سارناتىپ يت ۇلي ما-اۋ, ايتەۋىر سان ءتۇرلى سارناما دىبىستار ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىنداي.
بىز كەيىنىرەك تە قوبىزشى شالدى ءجيى كورىپ جۇردىك جانە ول تۋرالى بىلەتىنىمىز دە مولىعا تۇسكەندەي ەدى. بۇل بىلايعى جۇرت سوقىر نىشان اتاپ كەتكەن ىسمايىل شامەنوۆ دەگەن اقساقال ەكەن.
جاقىندا, سىر بويىنداعى باستى قالا – قىزىلوردادا داريانىڭ قيا قاپتالىندا قورقىت بابامىزعا ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, سونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وراي جينالعان كوپشىلىكتىڭ اراسىنان بۇرىن كوپ جىلدار بويى قازاق راديوسىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ ىستەگەن احات جاناەۆ اعامىزدى كورىپ قالعانىمىز بار. ەستۋىمىزشە, بۇل كىسى الگى سوقىر نىشانمەن تالاي-تالاي تاباقتاس, سىرلاس-مۇڭداس بولعان. ىلگەرىرەكتە اتاقتى قوبىزشىنىڭ ورىنداۋىندا قورقىت كۇيلەرىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ الۋعا دا سەبەپكەر بولىپ, باسى-قاسىندا جۇرگەن دەگەن اڭگىمەلەردەن دە حابارسىز ەمەسپىز. سول اعامىزبەن الگى سالتاناتتى جيىننان كەيىن وڭاشا كەزدەسىپ, سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى دە تۇسكەن بولاتىن. اعامىز اڭگىمەنى بىلايشا باستاعان.
– قوبىزشى سوقىر نىشاندى باياعىدان ءبىلۋشى ەدىم. جاستاۋ كۇنىمىزدە, سوناۋ سوعىس جىلدارى بولار شاماسى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولاتىن تەمىرجولشى سەرعازى وپالحوجاەۆ دەگەن اعامىزبەن كورشى تۇردىق. العاش سوقىر نىشاندى سول ۇيدە كوردىم. قوبىزشىنىڭ شىن اتى-ءجونى ىسمايىل شامەنوۆ ەكەن. الگى سەرعازى اعامىز وقتا-تەكتە باقسىلىعى مەن بالگەرلىگى وعان قوبىزشىلىق ونەرى قوسىلعان سوقىر نىشانعا بال اشتىرىپ تۇرادى ەكەن. ءارى رۋ جاعىنان دا اعايىن-تۋىس بولعان سوڭ ۇيىنە شاقىرىپ, قازان كوتەرىپ قازاقى ءداستۇردى دە تاستاي قويماعان ادام بولاتىن. جاستاۋ كۇنىمىز عوي, كوزى مۇلدە كورمەيتىن سۋقاراڭعى سوقىر ادامنىڭ قوبىز تارتۋى ءجۇرىس-تۇرىسى, اسىرەسە, بالالاردى قىزىقتىراتىن.
سودان الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا رەسپۋبليكالىق راديوعا ءتىلشى بولىپ ورنالاسقان سوڭ-اق الگى قوبىزشى شالدى ىزدەستىرە باستادىم. بۇل كەزدە ول توقساننىڭ و جاق, بۇ جاعىنا جاقىنداپ تا قالعان كەزى عوي. ءومىر بار دا قازا بار, كۇندەردىڭ كۇنىندە قاريامىز جازاتايىم شوڭقيىپ قالسا, تالاي قازىنا ىشىندە كەتەدى-اۋ. قورقىت بابامىزدىڭ كۇيلەرىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ الىپ, حالقىمىزدىڭ كەرەگىنە جاراتساق دەگەن وي مازالاپ ءجۇردى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە سوقىر نىشانمەن كەزدەسۋدىڭ دە ءساتى تۇسە كەتكەنى. اڭگىمەشىل ادام ەكەن. جاس كۇنىندە ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, ماعجان جۇماباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى دۇلدۇلدەرگە الدەنەشە رەت قورقىت كۇيلەرىن تارتىپ بەرگەنىن اڭگىمەلەدى. سوعىستىڭ الدى ما, ارتى ما, عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان اعامىز دا قىزىلورداعا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, قورقىت كۇيلەرىن تىڭداپ, قايران قالىپ كەتكەن ەكەن. ول كەزدە قورقىت بابامىزدى جۇرت دىنمەن بايلانىستىرىپ, ونىڭ اتىن ارنايى ىزىنە تۇسكەن تاريحشى-زەرتتەۋشىلەر بولماسا اتاي بەرمەيتىن ەدى عوي. قازاقتىڭ وسىنداي-وسىنداي ىعايلارى مەن سىعايلارىن تاڭ قالدىرعان قوبىزشىنىڭ بويىنداعى التىن قازىنامىزدى جازىپ, تاسپاعا ءتۇسىرىپ الماساق بولاشاق بىزگە قارعىس ايتىپ جۇرمەي مە.
بۇل پىكىرىمدى قوبىزشى سوقىر نىشان دا قوستاعان, قۇپتاعان سىڭايلى. بار ايتقانى “اتتەڭ ازاڭعى مەزگىلدە قوبىز سارناتقاندا اسپانداعى اققۋدىڭ ءوزى كەتە الماي, تاس توبەدە قاڭقىلداپ اينالىپ جۇرەتىن, “جەلمايانىڭ جەلىسىنە” باسقاندا بايلاۋدا تۇرعان ءىنگەنىڭە دەيىن بوزداپ قويا بەرەتىن جاس كۇنىمدە كەزدەسپەدىڭدەر-اۋ. قايتەمىز ەندى, “ەشتەن كەش جاقسى” دەگەن ەمەس پە, ءبىر ەسكى قوبىز تابىڭدار ماعان. كۇش-قۋاتىمدى جيناپ كورەيىن” – دەگەنى بار ەمەس پە.
– اۋ, قوبىزشىنىڭ ءوز قوبىزى بولمايتىن با ەدى؟ – دەيمىز ءبىز.
– باياعىدا قوبىز تارتپاسام وتىرا المايتىن جانە قورقىتتىڭ كۇيلەرىن بازارعا شىعىپ, كوپشىلىككە سارناتپاسام ارقام تىرىسىپ قالاتىن زاماندا “ويباي, بۇل ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى” دەپ قىزىل جاعالىلار تالاي-تالاي تابانعا سالىپ, كەرزى ەتىكپەن قوبىزىمدى تەپكىلەدى ەمەس پە. سودان قايدان كەلگەنىن قايدام, ەكى ورىس جىگىتى:“اتا, مىنا قوبىزىڭىزدى ساتىڭىزشى” دەپ سوڭىمنان قالماعانى تاعى بار. ءبىر جىلى ۇيدە وتىن دا جوق ەدى, “ساتسام ساتايىن” دەپ الگى ەسكى, قىرىق جاماۋ بولعان قوبىزىمدى ەكى ماشينە كومىرگە ساتىپ جىبەردىم ەمەس پە. سويتسەك, الگىلەر لەنينگرادتان (سانكت-پەتەربۋرگ) وسىنداي ەسكىلىكتى زاتتار جيناپ جۇرگەن ادامدار ەكەن عوي. سودان كەيىن-اق قوبىز قۇتايمادى عوي. ونىڭ ۇستىنە قارتتىق تا كوك جەلكەگە ءمىندى ەمەس پە. سويتىڭدەر, ماعان ەسكى قىل قوبىز تابىڭدار. بويداعى قۋاتتى شاقىرىپ كورەيىك”, – دەدى قوبىزشى.
قوبىزشى شالدىڭ سىلتەۋىمەن وبلىستىڭ تالاي جەرىن شارلاعان جايىمىز بار. قىرىق, قىرىق بەس قىلدان ىشەك تارتقان قىل قوبىز تاپتىرا قويمادى ءبىراق. تەلەفونىن تاۋىپ الىپ, بەلگىلى فولكلوريست, مارقۇم ماردان بايدىلداەۆقا تەلەفون شالايىن الماتىعا. “وسىنداي دا وسىنداي, قورقىت كۇيلەرىن تارتاتىن مىنا كارى قۇلاق قوبىزشىدان ايىرىلىپ قالۋىمىز ءمۇمكىن. ەسكى قوبىز تابىڭىز. سول ءسىز جاقتا ءارتۇرلى مۇراجايلار مەن ساز ورتالىقتارى جەتەرلىك قوي. ءايتەۋىر ەسكى قىلقوبىز تابىلسا بولعانى” – دەدىم. ەكى كۇننەن كەيىن ماردان اعامىز تەلەفون شالسىن. “قوبىز تابىلدى. ەرتەڭگى ۇشاقتان كۇت” دەدى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما. ۇشاقتان اعامىزدى كۇتىپ الىپ, تىكە سوقىر نىشاننىڭ ۇيىنە تارتتىق. الدىندا حابارلاسقانمىن.
سوقىر نىشان قىل قوبىزدى قولىنا الىپ, ءبىراز اينالدىرىپ وتىردى دا ىسقىمەن ساۋلاتىپ ەكى-ءۇش تارتتى, تارتتى دا باسىن شايقادى.
– شىراقتارىم-اۋ, مىنا قوبىزدارىڭ جارامايدى عوي. بۇل ورىستىڭ قوبىزى كورىنەدى. قازاقتىڭ كادىمگى قارا قوبىزى تابىلمادى ما؟ – دەپ ءبىر قويدى. شال قىلت ەتىپ اۋناپ كەتە مە دەپ قىپىلداپ مەن وتىرمىن.
– اقساقال, قولعا تۇسكەنى وسى بولدى. بۇيىرعان شىعار. وسىمەن امالداپ كورىڭىز, – دەسىپ جاتىرمىز.
ابىز كۇيشى ءجون دەگەندەي باسىن يزەپ قويدى. سودان سوڭ جوتكىرىنىپ, قاقىرىنىپ, تۇكىرىنىپ العان سوڭ: “بۇدان ەڭ بولماعاندا, ونشاقتى جىل بۇرىن كەلگەندەرىڭدە دە كەنجە قالمايتىن ەدىڭدەر-اۋ” دەپ تەرشىگەن ماڭدايىن ءسۇرتتى. سوسىن قوبىزدى ءارلى-بەرلى زارلاتا ىسقىلاپ وتىردى دا سارناتىپ ءبىر ارناعا ءتۇستى دە كەتتى. ماردان اعامىز ءسال شىدامسىزداۋ ادام ەدى عوي, يماندى بولعىر. سول كىسى “اقساقال, ءسىز قورقىتتىڭ كۇيلەرىنە ءالى بارماي جاتىرسىز. مىناۋىڭىز قورقىت ەمەس قوي” دەگەنى.
– ءاي, شىراعىم, جانىقپاي وتىر ەندى,– دەدى قوبىزشى قاباعىن شىتىپ. سودان سوڭ ءوزىمەن ءوزى بولىپ قىلقوبىزدى باياۋ, بابىمەن جارتى ساعاتتاي سارناتىپ الدى-اۋ شاماسى. ءبىز بۇل سارناۋلارعا كەيىنىرەك “سوقىر نىشان سارناۋلارى” دەپ ايدار تاققانىمىزدى بىلەمىن. الدەن ۋاقىتتا توقتادى. شۇمەكتەپ اققان تەردى كولدەي ورامالمەن ءبىر سىپىرىپ شىققانىمىزدا سۋى سىعىپ الۋعا كەلگەن.
– ال, شىراقتارىم, – دەدى قوبىزشى شال, – مەدينەدە مۇحاممەد, تۇركىستاندا قوجا احمەت, ارىستان باب-شاشتى ءازيز, گايىپ ەرەن قىرىق شىلتەندى جاعالاپ شىقتىق. قورقىتتىڭ كۇيلەرىن تارتۋعا اللادان ۇلىقسات بولدى. – وسىنى ايتتى دا “اھ-ھ, ۋھ-ھ” دەپ تەرەڭ اششى ءۇن شىعارىپ, كەۋدە قۋىسىن بوساتىپ العانداي بولدى.
سودان قورقىت كۇيلەرى سارناپ جونەلسىن. بىردە سىڭسىپ جوعارى ورلەيدى, بىردە سىلدىراپ تومەن ىلديلايدى. قىل قوبىزدىڭ ىشەكتەرىنەن زارلى دا مۇڭدى, كەيدە شالقىپ, كەيدە قالقىعان سيقىرلى دىبىستار اقتارىلىپ جاتىر. بوزداعان تۇيە… بۇل – “جەلمايانىڭ جەلىسى”, اسپانعا ورلەپ اسىلىپ قالعان قاڭقىل …بۇل – “اققۋ”, الىستان ءيىس تارتىپ ساي-سۇيەكتى سىرقىراتا سارناعان كۇي, بۇل “ۇشاردىڭ ۇلۋى”. انە, باۋىرىنا باسقان بالاسىن ء“اۋىپباي, ءاۋىپباي” دەپ جۇباتىپ, يىعىنا اسقان يىناعاشتاعى شەلەگى سىلدىراپ, سۋاتقا قۇلاعان كەلىنشەكتى كورىپ تۇرعانداي بولاسىڭ. “باياعىدا وسى “ۇشاردىڭ ۇلۋىن” تارتقاندا اۋىلدى ازان-قازان قىلاتىن ەدىك” دەگەنى دە وسىندايدا ەسكە تۇسەدى.
بۇل 1975 جىل ەدى. سوقىر نىشاننىڭ توقسان ەكىگە شىققان جىلى ەكەن. قارتايعان ادام عوي, تارتىپ-تارتىپ كەلىپ تاماعىن قىرنايدى, جوتەلەدى, ءجوتكىرىنەدى, سودان سوڭ تاعى ءبىر كولدەي ورامالمەن شۇمەكتەپ اققان تەرىن قۇرعاتىپ الىپ, قوبىزدى ودان ءارى سارناتادى.
ءسويتىپ ءبىز وسى جولى سوقىر نىشاننان قورقىتتىڭ ون ەكى كۇيىن جازىپ الدىق. ال بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندە قورقىت بابامىزدىڭ جيىرما شاقتى عانا كۇيى ساقتالعانىن ەسكەرسەك, مۇنىمىز شىنىندا ەرلىككە پارا-پار ۇلكەن جۇمىس ەدى. سودان ماردان اعامىز سول جازبالاردى م.ءاۋەزوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنا تاپسىرىپ, سول جەردە كۇيتاسپالار قوسالقى دىبىستاردان تازارعان سوڭ نوتاعا ءتۇسىرىلدى عوي. ءارتۇرلى وركەسترلەردىڭ رەپەرتۋارىنا دا سول ينستيتۋتتان الىنعان بولار”, دەپ احات اعامىز اڭگىمەسىن اياقتاعان بولاتىن.
ءسويتىپ, سوناۋ بالا كەزدە كورگەن قوبىزشى شال تۋرالى كوكەيدە جۇرگەن سۇراعىما تولىمدى جاۋاپ تا العانداي بولىپ ەدىم. بىراق, مەنى ەندى ەكىنشى ءبىر ءماسەلە مازالاي باستادى. وسى تاياۋ جىلدارى قورقىت بابامىزعا بايلانىستى ۇلكەندى-كىشىلى الدەنەشە شارالار ءوتتى. قالام تەربەپ, تۋعان ولكەنىڭ جەتىستىگى-كەمىستىگى تۋرالى جازىپ جۇرگەن سوڭ بابامىزدىڭ ۇلكەن-كىشىلى توي-تومالاقتارىندا سول الپىسىنشى جىلداردىڭ وزىندە-اق جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, قورقىت بابامىزدان قالعان مۇرالاردىڭ قاعازعا جازىلىپ, ۇنتاسپاعا ءتۇسىپ قالۋىنا مۇرىندىق بولعان اعامىزدى دا ىزدەيتىنىمىز ورىندى عوي. بىراق, سول شارالاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ول كىسىنى كەزدەستىرە قويماعانىمىز ءوز الدىنا, ءتىپتى اتى دا اتالمايتىن بولدى. ال بۇگىندە قورقىت بابامىزدان ديسسەرتاتسيا قورعاپ, القالى جيىنداردا اعىلا سويلەپ جۇرگەن ازاماتتار جەتەرلىك. اسىلىندا ءار ازاماتتىڭ ەڭبەگى ادال باعالانعاندا عانا ادىلەتتىلىك دەگەن ارعىماق جالىنان سيپاتپاق.
ءبىز قورقىتتى دا, سول قورقىت بابامىزدىڭ كۇيلەرىن كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرىپ كەتكەن قوبىزشى مولىقباي شال مەن سوقىر نىشاندى دا, سونداي ابىز كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىنداعى ءىنجۋ-مارجانداردىڭ تاسپاعا ءتۇسىپ قالۋىنا مۇرىندىق بولعان جاناشىر جانداردى دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
قۇتتىباي سىدىق,
جۋرناليست.
قىزىلوردا وبلىسى.
29 ءساۋىر 2001 جىل.
