02 قاڭتار، 2012

قازاقتار جانە الەمدىك دەڭگەي

813 رەت كورسەتىلدى

قازاقتار جانە الەمدىك دەڭگەي

دۇيسەنبى، 2 قاڭتار 2012 0:11

ءبىز  وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن امەريكادا بولعانىمىزدا سولتۇستىك كارولينا شتاتىنىڭ ءبىر كوللەدجىنە بارىپ، وقۋشىلار الدىنا قازاقستاندى تانىستىرا اڭگىمە وتكىزدىك. الدىمىزدا تۇرعان گلوبۋستى اينالدىرىپ، مىنە امەريكانىڭ تۋرا قاراما-قارسى تۇسىندا قازاقستان بار. ول اناداي دا مىناداي ەل، قازىنا-بايلىعى سونشاما دەپ ايتىپ جاتىرمىز. وقۋشىلار سەلت ەتەر ەمەس، سىڭايى ونداي ەلدىڭ بار ەكەنىن ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىر. ءبىر كەزدە ايگىلى «بايقوڭىر» كوسمودرومى سول جەردە دەگەندە بالالار جىمىڭداسىپ باس يزەي باستادى. ال، ەرەسەكتەر وندا قازاقستاندى سەمەيدەگى يادرولىق پوليگون، پەتروپاۆلداعى سس-20 راكەتالارىن جاسايتىن اسكەري زاۋىت ارقىلى عانا بىلەتىن.

 

دۇيسەنبى، 2 قاڭتار 2012 0:11

ءبىز  وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن امەريكادا بولعانىمىزدا سولتۇستىك كارولينا شتاتىنىڭ ءبىر كوللەدجىنە بارىپ، وقۋشىلار الدىنا قازاقستاندى تانىستىرا اڭگىمە وتكىزدىك. الدىمىزدا تۇرعان گلوبۋستى اينالدىرىپ، مىنە امەريكانىڭ تۋرا قاراما-قارسى تۇسىندا قازاقستان بار. ول اناداي دا مىناداي ەل، قازىنا-بايلىعى سونشاما دەپ ايتىپ جاتىرمىز. وقۋشىلار سەلت ەتەر ەمەس، سىڭايى ونداي ەلدىڭ بار ەكەنىن ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىر. ءبىر كەزدە ايگىلى «بايقوڭىر» كوسمودرومى سول جەردە دەگەندە بالالار جىمىڭداسىپ باس يزەي باستادى. ال، ەرەسەكتەر وندا قازاقستاندى سەمەيدەگى يادرولىق پوليگون، پەتروپاۆلداعى سس-20 راكەتالارىن جاسايتىن اسكەري زاۋىت ارقىلى عانا بىلەتىن.

الىس امەريكانى ايتامىز-اۋ، كەشە پرەزيدەنتىمىز گەرمانيا مەن فرانتسياعا بارعاندا ونداعى ادامداردىڭ ونىنان توعىزى قازاقستان جونىندە ەشتەڭە ەستىمەگەنىن، مىنا تۇرعان ەۋروپانىڭ وزىندە قازاقتاردى تانىماق تۇگىل، بىلمەيتىنىن دە كورسەتتى عوي. وتە اۋىر، بىراق سولاي! ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز كەڭەس وداعى شاڭىراعىنىڭ استىندا بولىپ، رۇقسات ەتكەندە عانا بولماسا، وزدىگىمىزدەن باس شىعارىپ، بوي كوتەرىپ، الەم دۇنيەسىنە شىعا المادىق ەمەس پە؟

ەندى تاۋەلسىزدىك كەلدى. ەركىندىكپەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىك، ۇلكەن مىندەت ءتۇستى مويىنعا. وسى تۇرعىدان ويلاساق، نە بار، نە جوعىن باعدارلاپ، سارالايتىن كەز كەلدى.

قازاقستان الەم الدىنا تەڭ قۇقىقتى تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ قوسىلدى. ەندى سول الەمدىك دەڭگەي، دۇنيەجۇزىلىك تالاپ تۇرعىسىنان قاراعاندا ءبىزدىڭ الاتىن ورنىمىز حال-جايىمىز قانداي، قاندايلىق ەكەنىن ءاردايىم باعدارلاپ-شامالاپ وتىرۋىمىز كەرەك. بۇرىن ءبارىن كەڭەس وداعىنىڭ كولەم دەڭگەيىمەن سالىستىراتىن، ولشەيتىن ەدىك. ەندىگى ەسەپ ولشەم دۇنيەجۇزىلىك — الەمدىك تۇرعىدان جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قازىرگى جەر بەتىندەگى 170-تەن استام تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قازاقستان ءوزىنىڭ جەر كولەمى جاعىنان 9-ورىن، حالقىنىڭ سانى جونىنەن 51-ورىن الادى. قازاقستان ءوزىنىڭ قازبا بايلىعى، قازىنالارى جاعىنان بۇرىن وداقتا ەڭ الدىڭعى ورىندارعا يە بولاتىن. ەندى الەمدىك دەڭگەيمەن ولشەگەندە دە سول كەۋدە تۇستان، ءتىپتى باس جاعىنان ورىن الادى ەكەن. دۇنيە جۇزىندە مۇناي قورى جاعىنان 12-ورىن، كومىر قورىنان 9-ورىن، تەمىر رۋداسى جونىنەن 8-ورىن، قورعاسىن مەن موليبدەننەن 4-ورىن، مارگانەتستەن 3-ورىن، حروميتتەن 2-ورىن، ۆولفرامنان 1-ورىن الادى.

ال قازاقستاننىڭ الەم شەڭبەرىندە ەرەكشە باعالاناتىن تاعى ءبىر قازىناسى بار. ول ەلەكترونيكا، راديوتەحنيكا عاسىرىنا اسا قاجەت تە قىمبات سيرەك مەتالدار قورى. قازاق جەرىندە بارعان سايىن قىمباتتاي تۇسكەن نيكەل مەن قالايى، تيتان مەن تانتال، كوبالت پەن ۋراننىڭ اسا مول قورى شوعىرلانعان.

ءيا وسىنىڭ ءبارى بار. ءبارى ماقتانىش!

ولاردىڭ ءبارى، ارينە، ءبىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىزدى كورسەتەدى. ال ونىڭ ناقتى ناتيجەسى، پايداسى قانداي؟

جالپى ۇلتتىق ىشكى ءونىم قۇنى جان باسىنا شاققاندا جىلىنا رەسەيدە 6،30 مىڭ دوللار، ۋكراينادا 4،75 مىڭ دوللار، ال ەۋروپا ەلدەرى بويىنشا 10،35 مىڭ دوللار  بولادى ەكەن. قازاقستاندا بۇل مولشەر الدەقايدا از. ويتكەنى ءبىز وزىمىزدە ساتۋعا ارزان شيكىزاتتى كوپ وندىرەمىز دە، ناقتى پايدا-تابىستى كوپ بەرەتىن دايىن ونىمدەردى از شىعارامىز. دەگەنمەن، وعان قاراماستان، مادەني تۇتىنىس جاعىنان مولشەر از ەمەس. مىڭ ادامعا شاققاندا جۋرنال-گازەت شىعارۋ، تەلەديدار مەن راديو قۇرالدارىن پايدالانۋ، كىتاپ باسۋ، ءبىلىم بەرۋ جاعىنان قازاقستان الەمدىك ورتا دەڭگەيدەن تومەن ەمەس.

قازاقستاندى الەم وربيتاسىنا قوساتىن، تارتاتىن قۇرال — قاتىناس پەن بايلانىس. ءبىز بۇل جاعىنان دامىعان ەلدەردەن الدەقايدا كەيىن قالعانبىز. شەتەلدىكتەردى وسى قيىندىق قورقىتادى. بىزدە مىڭ شارشى كيلومەترگە 30 كيلومەتر اسفالت جول سالىنعان. بۇل جاعىنان قازاقستان موڭعوليادان عانا الدا ەكەن. ال جاپونيادا سالىنعان اسفالت جول بىزدەگىمەن سالىستىرعاندا ءجۇز ەسە كوپ — 3 مىڭ كيلومەتردەن كەلەدى. ەندى الەمدىك دەڭگەيگە شىعۋ ءۇشىن وسىنى قاراۋ، قامتۋ قاجەت. قازاقستاندى باسىپ ەۋروپا، جاپونيا وپتيكالى-تالشىق بايلانىس جەلىسى وتەدى.

دۇنيەجۇزىلىك ءمان-ماڭىزى بار جولداردى سالۋعا كىرۋىمىز كەرەك. قىتاي مەن ەكى اراداعى جولدىڭ سالىنۋى پەكين مەن ماسكەۋدىڭ ەۋروپا استانالارىنىڭ اراسىن الدەنەشە ەسە قىسقارتىپ، ەۋروپا مەن ازيانى جاقىنداستىرادى. ودان ءارى وسى ترانسازيالىق تەمىر جول جەلىسىن تۇرىكمەنستان ارقىلى يرانعا دەيىن سوزىپ اپارسا، سوندا تىنىق مۇحيت پەن پارسى شىعاناعى اراسىندا توتە تەمىر جول اشىلماق. كەيىن قىزىلوردا مەن جەزقازعاننىڭ، جەزقازعان مەن ارقالىقتىڭ اراسى جاڭا تەمىر جولمەن قوسىلسا، سوندا رەسەي مەن ورتا ازيا ەلدەرى دە ءبىر-بىرىمەن جاقىنداي تۇسەر ەدى. ءسويتىپ قازاقستان ءوزىنىڭ ۇتىمدى ورنالاسۋىنان كوپ پايدا تابۋى عاجاپ ەمەس. كاسپي تەڭىزى ارقاسىندا قازاقستان حالىقارالىق تەڭىز جول قاتىناسى بار ەلگە اينالماق.

* * *

الەم ساحناسىنا شىققان سوڭ، ادامزات ۇياجايىنا تىكەلەي ەنگەن سوڭ، وسى قارىمعا قوساتىن، بەرەتىن نەڭ بار دەگەن سۇراق قويىلادى دا ءار حالىق، ءار مەملەكەت سوعان ناقتى جاۋاپ ىزدەيدى.

الەمگە تانىلۋ، الەم دەڭگەيىنە شىعۋ — قيىن دا ۇزاق جول. ءبىز قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولعانىن، جۇزگە جۋىق ەلدەردىڭ تانىعانىن ماقتانا ايتامىز. ول دەگەن تاۋەلسىز جاڭا مەملەكەت پايدا بولعاندا تابيعي تۇردە اتقارىلاتىن ديپلوماتيالىق جورالعىلار. ن، نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق شەڭبەردە كوتەرىپ، قوزعاپ جۇرگەن ماسەلەلەرىن الەم تانىدى.

ءيا، كازىر حالىقارالىق قىزمەت قاۋلاپ، ۇلعايىپ بارا جاتىر. بىزدە سوناۋ توماعا-تۇيىق زاماندا كوپ بولماسا دا وزدەرىنىڭ قابىلەت-قاسيەتتەرىمەن ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقارعان، باسقا ەلدەرگە تانىلعان قازاقتار بولعان. سوناۋ 20-شى جىلدارى ءنازىر تەرەقۇلوۆ ساۋد اراۆياسى ەلىندە ەلشى بولدى. تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليادا ەلارالىق ىستەر اتقاردى. 50-ءشى جىلدارى قايراتكەر تولەگەن تاجىباەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بيىك مىنبەرىنەن ءسوز سويلەگەن. كوپ جىلدار بويى مامان-ديپلومات ءمالىح فازىلوۆ اۋەلى ماليدا، سوسىن ماروككودا كسرو-نىڭ توتەنشە ەلشىسى بولىپ جەمىستى قىزمەت اتقاردى.

حالىقارالىق دەڭگەيدە شەتەلدەردە ءجۇرىپ تانىلعان قازاقتار دا بولعان. ولاردىڭ ىشىندە سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى شەتەلگە كەتىپ، اۋەلى فرانتسيادا، كەيىن گەرمانيادا جۇمىس جۇرگىزگەن مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمىن اتاۋعا بولادى. ونى باتىس ەۋروپاداعى تۇركى تەكتەس جۇرتشىلىق جاقسى ءبىلدى، قادىرلەيدى. سودان كەيىن اتايتىنىمىز —41 جىل بويى تايۆان پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى بولعان، كازىر تۇركيادا تۇرىپ جاتقان مىقتى قازاق دالەلحان جاعالتاي. ونى تۇركيادا تۇراتىن قازاقتار قاتتى قۇرمەتتەيتىنىن ءبىز سول ەلدە بولعاندا دا، كەيىن ول قازاقتاردىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك قۇرىلتايىنا كەلگەندە دە، سول جولى، ۇلىتاۋعا بارعاندا دا ابدەن اڭعاردىق، يلاندىق. حالىقارالىق دەڭگەيدە جاقسى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءبىر قازاق — «ازاتتىق» راديوستانتسياسىنىڭ قازاق ءبولىمىن كوپ جىلدان بەرى باسقارىپ كەلە جاتقان، سوناۋ جىراقتا ءجۇرىپ، قازاق تاعدىرىن، حالىق قامىن جەپ، جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەڭبەك ەتكەن حاسەن ورالتاي. وسىنداي قازاقتار قاتارىندا ايگىلى سايىسشى مۇستافا وزتۇرىكتى دە اتاۋىمىزعا بولادى. ول الەم چەمپيونى اتاعىن بىرنەشە دۇركىن جەڭىن العان. «بۇل كىم؟» دەگەندە «بۇل — قازاق» دەپ تالاي تاڭقالدىرا، تامساندىرا ايتقىزعان مىقتى قازاق!

الماتى حالىق شارۋاشىلىعى، ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ساعاديەۆ كەنجەعاليدى كەمبريدجدەگى دۇنيەجۇزىلىك ءومىرباياندار ورتالىعى 1992 جىلدىڭ ەڭ بەلگىلى ادامى دەپ جاريالادى. كەمبريدجدەگى سول ورتالىق وتكەن جىلدىڭ بەلگىلى ادامى دەپ ءوزىمىزدىڭ الماتىدا تۇراتىن ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى بولات يشامباي ۇلى قاراقۇلوۆتى اتادى. ول، «مۋزىكا جۇيەسىنىڭ سيممەترياسى» دەگەن كىتابىن جازىپ، وندا مۋزىكا ونەرىنىڭ عىلىمي جۇيەسى، اتامىز ءال-فارابي سەكىلدى مۋزىكادا دا ءدال عىلىمدارعا ءتان قاسيەت، سىپات بار ەكەنىن زەرتتەپ، تۇجىرىمداعان. وسى جىلدىڭ باسىندا دۇنيەجۇزىلىك ءومىرباياندارى ورتالىعىنان تاعى ءبىر حابار جەتىپ، كەيىننەن ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءشاريپا بايساريەۆا ەسىمى 1992 جىلدىڭ ايگىلى ادامدارىنىڭ تىزىمىنە قوسىلعانىن بىلدىك، بىلدىك تە ماقتاندىق.

سونىمەن الەمگە ايگىلى گيننەستىڭ ەرەكشە رەكوردتار كىتابىنا كىرگەن العاشقى قازاق تا شىعىپ وتىر. ايگىلى سپورتشى جەلاياق-جۇگىرگىش مارات جىلانباەۆ اتاقتى كىتاپقا ءبىر ەمەس، ءتورت بىردەي رەكورد جاساپ كىرىپ وتىر. ول ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 226 مارتە مارافون جۇگىرىسىن وتكىزىپ، ءتورت بىردەي الەمدىك رەكورد جاساعان. سونى حالىقارالىق كوميسسيا ايقىنداپ، مويىنداپ، ونىڭ ەسىمىن گيننەس كىتابىنا كىرگىزدى. بۇل دا قازاقتىڭ الەمدىك دەڭگەيگە ىلىككەنىن تاعى ءبىر رەت كورسەتتى. مارات — ەلبرۋس باسىنا جۇگىرىپ شىققانداردىڭ ءبىرى. ول ەكىباستۇزدان الماتىعا 16 كۇندە جاياۋ ءجۇرىپ جەتكەن، قاراقۇمدى 22 كۇن ىشىندە جالعىز ءوزى كەسىپ وتكەن. جاقىندا ساحارانى كەسىپ وتپەك. سوسىن ول جەر شارىن جاياۋ اينالىپ شىعۋدى جوبالاپ وتىر. مىنە، وسىلاي اركىم دە ءوز ىسىندە الەمدىك بيىككە شىعا الاتىنىن كورەمىز.

مىسالى «سەيمار» كونتسەرتسيۋمىنىڭ باستىعى م. سەيسەمباەۆ، نەمەسە «بۋتيا» كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب. ءابىلوۆ سەكىلدى حالىقارالىق ىسكەرلىك دۇنيەسىنە تانىمال بولا باستاعان بيزنەسمەندەر مەن بانكيرلەرىمىز دە بار. بۇلار الەم دەڭگەيىنە ەندى شىعا باستادى.

بۇرىن قازاق اتىن دۇنيە جۇزىنە جۇرتتان بۇرىن جەتكىزەتىن، تانىتاتىن سپورتشى-چەمپيوندار بولاتىن. وليمپيادالار مەن بۇكىل الەمدىك جارىس-سايىستاردا تالاي قازاق اتلەتتەرى، بوكسشىلەرى مەن بالۋاندارى وزدەرىنىڭ دە، ءوز ۇلتىنىڭ دا اتاعىن شىعارعان. ءامين تۇياقوۆ، عۇسمان قوسانوۆ، ابىلسەيىت ايحانوۆ، ءابدىسالان نۇرماحانوۆ، سەرىك قوناقباەۆ، امانكەلدى عابساتتاروۆ… ولاردىڭ اتاسى قاجىمۇقان عاسىردىڭ باسىندا بالۋانداردىڭ كۇرەس-جارىستارىندا بىرنەشە دۇركىن جەڭىپ شىعىپ، الەم چەمپيونى اتانعان. تاريحتا قازاق ەسىمىن ەۋروپاعا العاش جەتكىزگەن كۇش اتاسى — الىبىمىز بولعان.

كەشەگى ەكىنش ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا دا باتىر، قاھارمان قازاق جاۋىنگەرلەرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ (ول تۋرالى كىتاپ الەمگە تارالدى)، ەكى مارتە باتىر تالعات بيگەلدينوۆ (كوزىنىڭ تىرىسىندە، اتاعى جايىلدى)، رەيحستاققا تۋ تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆ، اياۋلى دا ەرجۇرەك قازاق قىزدارى ءاليا مەن مانشۇك، جالىندى پۋبليتسيست باۋبەك بۇلقىشەۆ قازاق اتىن الەمگە تانىتىپ قازاقتى دۇنيەجۇزىلىك دەنگەيگە شىعارعان.

ادەتتە حالىق ۇلت الەمدىك دەڭگەيگە رۋحاني-وي ەڭبەكتەرىمەن، كوركەم شىعارمالارىمەن تانىلادى عوي.

ال ءبىز وسى رۋحاني دۇنيە جايىن ايتقاندا سوناۋ ءال-ءفارابيدى، احمەت ءياسساۋيدى، ج. بالاسۇعىندى، ق. جالايىردى، م. X. دۋلاتتى الەمدىك الىپتاردىڭ قاتارىنا قىسىلماي قوسا الامىز. سودان كەلە باس اقىنىمىز، اقىلشىمىز ۇلى ابايدى اۋزىمىزعا الار ەدىك. ءوزىنىڭ وي تەرەڭدىگى، سەنىم شىنايىلىعى، عيبرات-ۇلاعاتى جاعىنان ادامزاتتىڭ ۇلى ويشىل، اقىندارىنىڭ كايسىسىمەن بولسىن تەڭ تۇسەدى.

شىنايى اسىلدارىمىزدى شەتەلدىكتەر، سىرت كوزدەر دە بىردەن تانيدى. اقش-تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى 1967 جىلى نيۋ-يورك — لوندوننىڭ بىرىككەن باسپاسىندا «ورتا ازيا ورىس پاتشاسى بيلەگەن عاسىردا» دەگەن كىتاپ شىعارعان. وندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ، اباي قۇنانباەۆتىڭ، ءىبىراي التىنساريننىڭ اعارتۋشىلىق، ويشىلدىق ەڭبەكتەرىن تالداپ جوعارى باعالاعان. سودان ولاردىڭ ءىزباسارلارى ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۋرالى جازادى.

باسىنان ءبىر عاسىردى وتكەرگەن، سونى پوەتيكالىق تىلمەن سۋرەتتەپ تولعاعان جامبىلدى دۇنيەجۇزىلىك كۇبىلىس دەپ اتاساق، ارتىق كەتكەندىك ەمەس. سودان ءارى جالىنداپ، لاپىلداعان ءورشىل ماحامبەتتى سوناۋ لەرمونتوۆپەن، حريستو بوتەۆپەن، ادام ميتسكەۆيچپەن قاتار قويىپ، بىرگە اتاۋعا ابدەن بولادى. ونىن دا جالىندى جىرلارى الەم پوەزياسىنان ءوز ورنىن الادى. اسا دارىندى اقىن-جازۋشىلارىمىز — شاكارىمدى، ماعجان جۇماباەۆتى، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى دۇنيەجۇزىلىك دەنگەيدەگى قالامگەرلەر دەسەك، ءتىپتى دە قاتەلەسپەسپىز. بۇعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ، ءسابيت مۇقانوۆتىڭ پوەمالارىن، بەيىمبەت پەن عابيتتىڭ پروزاسىن، قاسىم امانجولوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ويلى-وتتى ولەڭدەرىن قوسساق، وسىمەن-اق، قازاق ادەبيەتى الەمنىن ادەبي سورەسىنەن ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الماي ما؟

شىنىن ايتساق، ءدال بۇگىنگە دەيىن رەسمي تۇردە الەمدىك ادەبيەتتىڭ تاڭداۋلى، ساناۋلى تۋىندىلارى قوسىلعان «بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت» كىتاپحاناسىنا بىردەن ەكى توم بولىپ كىرگەن ۇلى ءمۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى عانا. وعان تالاس تا، كۇدىك تە جوق — ءوز ورنىن كازىر-اق الدى، ماڭگىلىك الدى. ال، الەم حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا — دۇنيەسىنە لايىقتى ۇلەس بولىپ قازاقتىڭ عاجايىپ ەرلىك داستاندارى، ەرتەگىلەرى قوسىلاتىنىن ايتپاسا دا بەلگىلى.

«قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى الەم حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە» (1989 ج )، دەگەن كىتاپتاعى دەرەكتەرگە قاراعاندا كازىرگى جازۋشىلاردىڭ ىشىنەن شەت تىلدەرگە بارىنەن كوپ اۋدارىلعان — ءا. نۇرپەيىسوۆ، و. سۇلەيمەنوۆ، ءا. ءالىمجانوۆ، ءا. كەكىلباەۆ شىعارمالارى نەگىزگى تىلدەردە جارىق كورىپ، الەمدىك كورعا كىرگەن.

* * *

ال ەندى ءبىزدىڭ باسقا حالىقتار الدىندا ماقتانا دا قۋانا ۇسىنار ءبىر ۇلانعايىر بايلىعىمىز، مۇرامىز بار. ول — قازاقتىڭ حالىق اندەرى مەن كۇيلەرى. الەمدىك مۋزىكا ەنتسيكلوپەدياسىنا ۇلى قورقىتتىڭ، قۇرمانعازىنىڭ، داۋلەتكەرەيدىڭ، تاتتىمبەتتىڭ، دينانىڭ، ىقىلاستىڭ، سۇگىردىڭ عاجايىپ كۇيلەرىن تولىعىنان كىرگىزۋگە بولادى. ول ۇلانعايىر الىپتاردى الەم ءالى كۇنگە دەيىن بىلمەيتىن بولسا، ولاردى بىلدىرە، تانىتا الماي جۇرگەن كىنا وزىمىزدەن. ءبىرجاننىڭ، اقاننىڭ، ءماديدىڭ، سەگىز سەرىنىڭ اندەرىن شەت تىلدەرگە اۋدارىلعان سوزدەرىمەن ورىنداسا، قانشا جۇرت تاڭىرقار ەدى. ولاردان باسقا دا دۇنيەجۇزىنىن مۋزىكا مادەنيەتىنە ۇيالماي ۇسىناتىن تۋىندىلارىمىز بار. مۋزىكانىڭ ءبىر جاقسىسى — ونى اۋدارماسىز قابىلدايدى. الدىمەن مۇقان تولەباەۆتىڭ سان سىرلى اۋەڭگە تولى — «ءبىرجان-سارا»، احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسىن اتار ەدىك. س. مۇحامەدجانوۆ پەن ش. قالداياقوۆتىڭ تاماشا تۋىندىلارى، ە. راحماديەۆ پەن ع. جۇبانوۆانىڭ سيمفونيالىق شىعارمالارى حالىقارالىك دەڭگەيدە كازىردە دە تانىلا باستاعان، ءالى جالعاسا بەرەدى! ال، ولاردان كەيىن ەلتي تىڭدايتىن كۇمىس كومەي انشىلەرىمىز، ەس تاندىرار سازگەرلەرىمىز، مىڭ بۇرالعان بيشىلەرىمىز بار دەگەندە ەسكە كىم تۇسەدى، اۋىزعا كىم الىنادى؟ سوناۋ 20-شى جىلداردىڭ وزىندە حالىقارالىق كونكۋرسقا بارىپ، جۇلدەگەر بولىپ قايتقان امىرە قاشاۋباەۆتى، تالاي ەلدەر تامسانا تىڭداعان كۇلاش بايسەيىتوۆانى، بيىنە ءتانتى بولىپ، قىزىققان شارانى كەزىندە كوبى ەستي دە،كورە دە المادى، ال ەگەر كورسە بۇكىل الەم باعالار ەدى-اۋ! قاي ەلدە، قانداي زالدا بولسا دا تىڭداۋشى-كورۋشىنىن ءبارىن مويىنداتىپ، ەستەن تاندىراتىن عاجاپ ۇجىمدار بار. ولار قۇرمانعازى اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۇلتاسپاپتار وركەسترى، نۇرعيسا تىلەنديەۆتىن «وتىرار سازى» وركەسترى مەن بولات ايۋحانوۆتىڭ كلاسسيكالىق بالەت تەاترى. ولاردى مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس!

 

جۇرت قازاق ونەرىن ءالى ەركىن كورىپ-بىلگەن جوق. باستى ماقسات — سول ءوز حالقىمىزدىڭ ونەرى ارقىلى بەينەسىن، رۋحىن ءبىلدىرۋ، تانىتۋ قوركەم ونەردى كوپكە دەيىن ءبىز دوستىق كۇندەرى بولعاندا دەلەگاتسيامەن الا بارىپ، ماجىلىستەن سوڭ شاعىن توپتارعا تەگىن كورسەتىپ، بالەن ەلدە بالەن تىلدە ونەر كورسەتتىك دەپ ماقتاناتىنبىز. ونەردى تانۋ، مويىنداۋ ولاي جۇرمەسە كەرەك. ناعىز ونەردى، ونەرپازدى شەتەلدىكتەر وزدەرى ىزدەيدى، تابادى، شاقىرادى. ولار — حالىقارالىق دەڭگەيدە ءارى ۇلتتىق، ءارى الەمگە ورتاق كلاسسيكالىق دۇنيەلەردى عاجايىپ ورىنداي الاتىن الىبەك دىنىشەۆ پەن روزا رىمباەۆا، ايمان مۇساحودجاەۆا مەن ءجانيا اۋباكىروۆا سياقتىلار. شىنايى تالانتتى كەيدە شەتەل بۇرىن تانيدى. شەتەلدەردە بىزدەن تىس، ءوز ىرقىمەن تانىمال-باعالى بولىپ جۇرگەن تاعى ءبىر ونەرپاز بار. ول — الەمدە سيرەك ۇشىراساتىن ەرەكشە داۋىستىن يەسى ەرىك قۇرمانعاليەۆ. ول اتىراۋ ايماعىندا تۋعان، ماسكەۋدە ءبىلىم العان. قازىر وزىندىك ەرەكشە ورەسىمەن رەجيسسەر رومان ۆينتيۋكتىڭ ءبىر ەلگە ەمەس، بار ەلگە ارناپ قويعان سپەكتاكلدەرىندە اسا قيىن، كۇردەلى رولدەردى اتقارادى. نەمەسە، التىناي اسىلمۇراتوۆانى الايىق. ول سانكت-پەتەربۋرگتەگى مارينسك تەاترىنىڭ ءبيشىسى، پاريجدەگى حالىقارالىق بايگەنىن باس جۇلدەگەرى. قازىر ۋاقىتشا شارتپەن لوندونداعى كورول تەاترىندا ونەر كورسەتەدى. ونىڭ ۇلتى قازاق، الماتىدا تۋعان. اكە-شەشەسى وسى ءبىزدىڭ وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ىستەگەن. عاجاپ عالامات ءبيشى!

ءسوزسىز، اۋدارماسىز تۇسىنەتىن سۋرەت ونەرى سالاسىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ناعىز باستاۋى بولعان، ناعىز ونەردىڭ لەبىن ەش اسىرەلەۋسىز سەزدىرەتىن، جەتكىزەتىن ءابىلحان قاستەەۆ ونەرىمەن الەمدى تانىستىرۋ — بورىشىمىز. ودان باسقا ەرەكشە، وزىنشە كەلەتىن سۋرەتشىلەر از ەمەس. سابىر مامبەەۆتىڭ، جاناتاي شاردەنوۆتىڭ، سالاحيتدين ايتباەۆتىڭ، ءابدىراشيت سىدىحانوۆتىڭ، مۇسىنشىلەر ەركىن مەرگەنوۆ پەن تولەگەن دوسماعامبەتوۆتىڭ، ءبىراز جاس سۋرەتشىلەردىڭ (ولاردىڭ قاتارى ءالى-اق كوبەيەدى)، ۇلتتىق، حالىقتىق بوياۋى، ءنارى بويىنا سىڭگەن تۋىندىلارى باسقا ەلدەرگە تۇسىنىكتى دە جاقىن.

ءبىز ءبىر كەزدە يۋنەسكونىڭ قاراماعى-قورعاۋىنا بەرۋگە لايىق ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىزىمىن جاساعاندا قاتتى ويلانعانبىز. الدىمەن بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى-ءمانى، باعاسى-قۇنى بار ەسكەرتكىشتەر بولۋعا ءتيىس قوي. ارينە، اۋەل باستان قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كەسەڭەسى اتالادى. سوعان ىلەسە ارىستانباپ، ايشا ءبيبى كەسەڭەلەرى الەمگە ايگىلى وتىرار كالاسىنىڭ ورنى، ۇلىتاۋداعى — جوشى حان مەن الاشا حاننىڭ مازارلارى (تاريحي جاعىنان عانا ەمەس، كوركەمدىك جاعىنان دا)، ماڭعىستاۋدىڭ جەراستىنداعى جانە جەر ۇستىندەگى سان الۋان عاجايىپ مەشىت-كەسەنەلەرى — مىنە، الەمدىك ءمانى بار دۇنيەلەر قاتارىنا وسىلار قوسىلار. ال، ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادام — ءوز الدىنا. ول دۇنيەدە تەڭدەسى جوق، بىرەگەي كەزدەسەر قاسيەتتى دۇنيە. ءبىزدىڭ سان عاسىرلاردان ساقتاپ، الىپ كەلە جاتقان عاجايىپ ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ، ونەرلەرىمىزدىڭ ءبىرازى ءالى الەمدىك مۇراعا لايىقتى ورنىن تاۋىپ ەنەدى.

ءابىش كەكىلباەۆ ەكەۋمىز نيۋ-يوركتىڭ «مەتروپوليتەن» مۋزەيىندە شىعىس بولىمىنەن قازاقتىڭ نە عاجاپ كىلەم، تەكەمەت، كيىز-ءۇي جيھازدارى سەكىلدى ۇلتتىق اسىل بۇيىمدارىن كورىپ، قاتتى تەبىرەندىك. اتا-بابالارىمىزدىڭ قولىنان شىققان سول اسىل دۇنيەلەر ەندى الەمنىڭ بيىك تورىنەن ورىن العانىن كورىپ ماقتاندىق تا. بىردە شىڭعىس ايتماتوۆ شۆەتسيادا، حالىقارالىق كورمەدە قازاقتىڭ سۇيەگىنە التىن جالاتىلعان، عاجايىپ اشەكەيلەنگەن كيىز ءۇيىن كوردىم دەپ سۇيسىنە ايتقانى ەسىمدە.

ەرميتاجدا دا قارعالى مەن شىلىكتىنىڭ سارى التىن بۇيىمدارى ءتۇر. وسى ءبىر ءتىلسىز مۇراعاتتار قازاق جەرىنىڭ، قازاق ەلىنىڭ اتىن، تالانتىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتىپ، پاش ەتىپ تۇرعان جوق پا؟

قازاق كينوسى ءوزىن دە، ەلىن دە الەمگە، ەڭ از دەگەندە دۇنيەجۇزىلىك كينو الەمىنە كەڭىنەن تانىتىپ، قازاق داڭقىن شىعاردى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس! جالپى، كينو بۇرىن دا ءوز حالقىن باسقا جۇرتقا تانىتۋدا تەڭدەسى جوق ونەر بولاتىن. قازاقتىڭ تاڭداۋلى فيلمدەرى بۇرىن دا تالاي ەلدەرگە بەلگىلى بولىپ، حالىقارالىق بايقاۋلاردا جۇلدەلەر الىپ، ەڭ باستىسى، باسقا جەرلەرگە قازاق حالقىنىڭ ەسىمىن، ءومىرىن، مادەنيەتىن، تۇرمىس-سالتىن تانىستىرعان بولاتىن. شاكەن ايمانوۆتىڭ، ءماجيت بەگاليننىڭ، ابدوللا قارساقباەۆتىڭ تاڭداۋلى فيلمدەرى، الكەن حايداروۆ جاساعان قازاقتىڭ تۇڭعىش مۋلتفيلمدەرى الەمدىك دەڭگەيدەن شىققان. سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمىن جەر بەتىنىڭ سان تاراپىندا جۇرگەن قازاقتار بەينە جازۋ تاسپاسىنا كوشىرىپ الىپ، ءۇيدى-ۇيلەرىنە دە ۇستايدى ەكەن. سوڭعى كەزدە جاس رەجيسسەرلەر ە. شىنارباەۆتىڭ، ا. ومىرقۇلوۆتىڭ، ر. نۇعمانوۆتىڭ، ت. تەمەنەۆتىڭ، س. اپىرىموۆتىڭ، د. ماناباەۆتىڭ كوركەم فيلمدەرى، و. رىمجانوۆتىڭ، س. ءازىموۆتىڭ، ا. شىجىمباەۆتىڭ دەرەكتى لەنتالارى حالىقارالىق بايقاۋلاردا جوعارى جۇلدەلەر الىپ، ەل كوزىنە ءتۇسىپ، جۇرت اۋزىنا ءىلىنىپ، تالاي ەلدەردى ارالاپ كەتتى.

ءازىربايجان مامبەتوۆ كەشەنىڭ وزىندە ماسكەۋ، پراگا تەاترلارىندا سپەكتاكلدەر قويىپ، پاريجدە كورسەتىپ، تەاتر ونەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيىنە جەتكەن. سونى جالعاستىراتىن بولسا…

* * *

ءبىز بۇرىن وزىمىزدەگى عىلىمنىڭ دارەجەسىن وداق دەڭگەيىمەن سارالاپ-باعالاپ كەلدىك قوي، ماسكەۋگە ەسىمى بەلگىلى بولسا ورتالىققا ەڭبەگى جاريالانسا; ورىس عالىمدارى ول تۋرالى پىكىر ايتسا، ءبىز سول عالىمداردى ەلگە تانىلعان، الەمگە شىققاندار دەپ سانادىق، باعالادىق. ءبىزدىڭ عالىمدار ماسكەۋگە تانىلماي تۇرىپ، ونى اتتاپ ءوتىپ، دۋنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە شىعا المايتىن. قاي شەت تىلگە اۋدارسا دا ءار ەڭبەك ورىس ءتىلى ارقىلى وتەتىن، قانداي شەتەلگە بارسا دا عالىم ماسكەۋدەن ورتالىق ارقىلى كەتەتىن. سوعان قاراماستان ول كەزدە دە وداق شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتىپ، الەمدىك وربيتادان ورىن العان عالىمدارىمىز بولعان. مۇندا الدىمەن عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتى ايتامىز. ونىڭ الەمدىك گەولوگيا عىلىمىندا العاش رەت جاسالىپ، قولدانىلا باستاعان مەتالداردى بارلاۋدىڭ بولجامدىق گەولوگيالىق كارتاسىنىڭ ءتۇجىرىمدارى مەن قاعيدالارىن باسقا ەلدەردىڭ گەولوگتارى مويىنداپ، جوعارى باعالاعان، كەڭىنەن كولداعان. الىكەي مارعۇلان الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم. سونداي-اق قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ ا. تايمانوۆ، ءو. جاۋتىكوۆ باستاعان توبى دا ماتەماتيكا عىلىمىنان وزدەرىنىڭ ءتول دە سونى ورنىن تاۋىپ، ءوز جاڭالىعىن اكەلىپ قوستى. تالانتتى عالىم مۇرات ايتقوجين مولەكۋليارلىق گەنەتيكا سالاسىندا گەنەتيكالىق كلەتكانىڭ قۇرىلىسىن زەرتتەۋدە وزىندىك جاڭالىق اشىپ، الەمدىك عىلىمعا، ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلدى. ول ايگىلى عالىم ا. سپيرينمەن بىرگە لەنيندىك سىيلىق العاندا ونى الەم بىلگەن. قازاقستاندا حيميا عىلىمى سالاسىندا ابىكەي بەكتۇروۆ نەگىزىن سالعان، باستاعان فوسفور حيمياسىنا قوسقان ۇلەسىن تالاي ەلدەردىڭ ارىپتەستەرى مويىنداعان. مەتاللۋرگيادا ەۆنەي بۋكەتوۆ وراسان زور ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوپ جىلدار بويى استرونوميا سالاسىندا ناتيجەلى دە جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. قازاقستان — وسى عىلىمنىڭ الەمدىك ماڭىزى بار ورتالىعى.

اسپان الەمىندە جاڭادان اشىلعان ءبىر كىشكەنە پلانەتانىڭ «ساتپاەۆ» بولىپ اتالۋى الەم استرونومدارىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدى، عىلىمدى باعالاپ سىيلاعانىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟ سوڭعى كەزدەردە بىرقاتار قازاق عالىمدارى وزدەرىنىڭ سالالارىندا حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ، وزدەرىنىڭ ەسىمدەرى مەن ەڭبەكتەرىن ارىپتەستەرىنە تانىتا باستادى. جالپى، كازىرگى عىلىمدا بۇرىنعىداي بىردەن ءبارى دە بۇكىل الەمگە ايگىلى بولسىن دەپ تالاپ قويۋ قيسىنسىز. ازىرگە ءاربىر سالا قايراتكەرلەرى ءوز عىلىمىن دامىتۋدا حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋى ءتيىس. ەسىمدەرىن كوپ ەلدەر ءبىلىپ، وزدەرىن ارقيلى الەمدىك كونگرەسس-جيىنداردا تانىتىپ جۇرگەن كازاق عالىمدارى بارشىلىق. تاريح سالاسىندا ماناش قوزىباەۆتىڭ، فيلوسوفيا اۋماعىندا جابايحان ءابدىلديننىڭ، گەولوگيا عىلىمىندا ايتمۇحامبەت ءابدۋلليننىڭ، تاعام پروبلەماسى جونىندەگى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ، مەحانيزمدەر مەن ماشينەلەر سالاسىنان ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ، لازەرلى تەحنولوگيا سالاسىندا عالىم ابىلسەيىتوۆتىڭ ەسىمدەرى مەن ەڭبەكتەرى ءدۇيىم ەلگە ءمالىم.

ارحەولوگ ق. اقىشەۆ ەڭبەكتەرىنىن دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار. عالىمدار قاتارىندا عىلىممەن بولماسا دا تاجىريبە — قىرۋار ەڭبەكتەرىمەن الەمدىك رەكوردتاردىڭ يەگەرلەرى بولعان تارىنىڭ ءتاڭىرىسى، اتاسى شىعاناق بەرسيەۆ (ول تۋرالى ايگىلى نەمىس اقىنى برەحت داستان جازعان)، اق كۇرىشتىڭ اتاسى دالا اكادەميگى اتالعان ىبىراي جاقاەۆ الەم ديقاندارىنىڭ قۇرمەتتى قاتارىنان ورىن الادى.

قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي بايلانىس قۇرىلىمىنا كىرۋگە ءتيىس. حالىقارالىق ۇيىمدارعا، تەحنيكالىق، تەحنولوگيالىق ورتالىقتارعا ەنۋ وتە قاجەت. بۇل جاعىنان بىزدەگى بايقوڭىر عارىش ايماعىنان جانە عارىشقا بايلانىستى عىلىمي-تەحنيكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە ارالاسامىز. «ەنەرگيا — بوران» باعدارلاماسىنا قاجەت كومپوزيت ماتەريالدار، فەرريت ۇنتاقتارى تەحنولوگياسى قازاقستاننىڭ وزىندە جاسالعان بولاتىن. مۇنىڭ دۇنيە-جۇزىلىك ءمان-ماڭىزى بار. سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق راكەتالىق دۆيگاتەلدى پايدالانىپ، مارسقا ۇشۋ باعدارلاماسىنا اقش-پەن، روسسيامەن قاتار قازاقستاننىڭ قاتىسۋى — اسا ءبىر ماڭىزدى ءىس بولماق. مۇنداي جۇمىس قانشاما قازاق عالىمدارىن الەمگە ايگىلى ەتەدى. بۇرىن ولاردى سىرتتان مالدانىپ، ءماز بولىپ جۇرەتىنبىز، ەندى ولارعا تىكەلەي ءوز عالىمدارىمىز ارالاسادى. الەمدەگى زاڭعار نوبەل سىيلىعىن العان عالىم قانداي الىستا وڭاشا، كوپكە بەلگىسىز سالادا (كوبىنەسە سولاي كەلەدى) ىستەسە دە ءبىر كۇندە دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بولىپ شىعا كەلەدى ەمەس پە؟ اتتەڭ، ازىرگە ول سىيلىققا جەتكەن، يە بولعان قازاق عالىمى جوق. وقا ەمەس، كورشىلەس ەلدەر دە قاعاجۋ قالىپ كەلەدى. ءبارى الدا. تالاي تالانتتى جاستارىمىز سول سىيلىققا ۇمتىلار دا تالپىنار. ءيا، ءبىز كازىر «مارسقا ۇشۋ»، «يادرولىق دۆيگاتەل»، «نوبەل سىيلىعى» دەگەن بۇكىل ادامزاتتىق اسقاق دۇنيەلەردى اتاپ، ايتىپ وتىرمىز. الەمدىك دەڭگەيگە ۇمتىلۋ دەگەن وسى. سونىمەن، ەندى اتقارعان ءىسىمىزدى، قوزعاعان ويىمىزدى الەمدىك دەڭگەيدە قارايتىن، العان ورنىمىزدى دۇنيەجۇزىلىك تۇرعىدان باعالايتىن بولايىق. قاسيەتتى دە جاۋاپتى زامان كەلدى.

كامال سمايىلوۆ

30 ءساۋىر 1993 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار

7 ءوڭىر «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • كەشە

كوبەلەكتەر كورمەسى

ايماقتار • كەشە

كوكشەدەگى ونەر سايىسى

ايماقتار • كەشە

"حات قورجىن"

قوعام • كەشە

قوڭىر اۋەن

ونەر • كەشە

بالقاشتان باستاۋ الدى

ايماقتار • كەشە

كوتەرمەاقى كولەمى ءوستى

ايماقتار • كەشە

جىرشىلىق ونەر – جان ازىعى

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

جاڭارعان جولدار – تاۋەلسىزدىك تارتۋى

قازاقستان • 21 قىركۇيەك، 2021

داعدارىس پەن دارمەنسىزدىك

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇلتتى ۇلىقتايتىن سۋرەتكەر

تەاتر • 21 قىركۇيەك، 2021

قازاق شىعارماسى اقش-تا باعالاندى

ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2021

تاشەنوۆتىڭ قالتا ساعاتى

تاريح • 21 قىركۇيەك، 2021

سيقىرلى ساز

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

دۇنيەجۇزىلىك كورمە – دۋبايدا

وقيعا • 21 قىركۇيەك، 2021

العا باستايتىن باعىت-باعدار ايقىن

ەل جانە ەلباسى • 21 قىركۇيەك، 2021

تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق مىندەتى

الەم • 21 قىركۇيەك، 2021

اقمولا وبلىسىندا زاڭسىز تسەح انىقتالدى

ايماقتار • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار