قۇداي ادامدى ازاپتاعىسى كەلسە جاي جۇرگەن جازۋشىنى دراماتۋرگياعا قاراي كۇشتەپ ايدايتىن بولۋى كەرەك. نەمەسە «دراماتۋرگيا» دەگەن جانردىڭ ناركوتيكالىق اسەرى بار ما, «ەندى جەتى ءجۇز جىل ءومىر سۇرسەم دە تەاترعا ارناپ شىعارما جازبايمىن» دەپ نەميروۆيچ-دانچەنكو مەن الەكسەەۆكە (ستانيسلاۆسكيگە) انت-سۋ ءىشىپ حات جازعان چەحوۆ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا «شيەلى باقتى» جازىپ, ول دا ءساتسىز قويىلىپ, اۋرۋىن بۇرىنعىدان بەتەر اسقىندىرىپ الدى.
«شاعالادا» ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىسىپ, شىعارما جەلىسىنىڭ دامۋىنا بەلسەندى ارالاساتىن كەيىپكەرلەر: اركادينا-تريگورين-ترەپلەۆ, ترەپلەۆ-زارەچنايا-تريگورين. پەسانىڭ باستى وقيعاسى وسىلاردىڭ اراسىندا وتەدى. پەساداعى ترەپلەۆ (اكتريسا اركادينانىڭ ۇلى) ويدا جوقتا اتىپ اكەلەتىن شاعالا چەحوۆ شىعارماسىنا سيمۆوليكالىق تا, تىكەلەي دە قاتىسى بار باستى دەتال. پەسانىڭ سوڭىندا نينا زارەچنايا ترەپلەۆكە: «ەسىڭىزدە مە, ءسىز كول جاعاسىندا قىدىرىپ ءجۇرىپ شاعالانى اتىپ اكەلگەنىڭىز. «شاعالا وسى كولدى جاقسى كورەتىن. ءبىر كۇنى ءبىر جاقتان بوتەن ءبىر ادام كەلدى دە, ەرىككەننەن شاعالانىڭ ءومىرىن قۇرتا سالدى. ...مەن سول شاعالامىن.»
زارەچنايا, پروۆينتسيالىق جاس اكتريسا بەللەتريست تريگوريننىڭ قۇرباندىعى بولدى. اركادينا – اتاقتى اكتريسا, ءالى ءوزىن جاس قىزداي سەزىنەتىن 43-44-تەر شاماسىنداعى ءوزىن اسقاق ۇستايتىن مەنمەن دە كورىكتى ايەل. شەتەل بانكىندە 70 مىڭداي اقشاسى جاتسا دا (ول كەزدە بۇل كوپ اقشا. پەساداعى مۇعالىم مەدۆەدەنكونىڭ ايلىق جالاقىسى 21 مىڭ) بالاسىنا كوستيۋم ساتىپ الۋعا اقشا بەرمەيتىن ساراڭ ايەل. تريگورين زارەچناياعا عاشىق بوپ قالادى. زارەچناياعا ترەپلەۆ تە ولەردەي عاشىق. ەسىگىنىڭ الدىنا بارىپ, تاڭعا دەيىن تۇرۋعا دايىن. ال زارەچنايا تريگوريندى سىرتتاي جازۋشى رەتىندە قاتتى سىيلايدى. ونى ءتىپتى ءپىر تۇتادى. اقىرىندا تريگورين جاس قىزدى ۋىسىنا ءتۇسىرىپ, ەكى جىلدان سوڭ ونى تاستاپ كەتەدى. «سىرتتان كەلگەن بوتەن ادام شاعالانىڭ ءومىرىن كوكتەي سولدىردى». تريگورينگە عاشىق ەكەنىن نينا زارەچنايا وعان مەدالون سىيلاپ, ونىڭ سىرتىنا جۇمباقتاپ تريگوريننىڭ شىعارمالارىنىڭ بەتتەرىن جازىپ كورسەتەدى. «121-بەت, 11-12 قاتار». تريگورين كىتابىن الىپ, بەتتەرىن اشىپ قاراعاندا, ءوز شىعارماسىنداعى مىناداي سوزدەردى وقيدى. «ەسلي تەبە كوگدا-نيبۋد پونادوبيتسيا مويا جيزن, تو پريحودي ي ۆوزمي ەە».
باسقا اۆتورلارداي «كۇيدىم-ءسۇيدىم» دەپ القىنباي, چەحوۆ كەيىپكەرلەرى ءوز سەزىمدەرىن وسىلايشا «سىبىرلاپ» جەتكىزەدى. ءتىپتى ءوزىن ساحنا شەبەرىمىن دەپ ەموتسياسىن تەجەپ ۇستاۋعا داعدىلانعان اركادينانىڭ ءوزى تريگوريننىڭ زارەچناياعا كوڭىلى قۇلاعانىن ءبىلىپ, قىزعانىش اسەرىنەن: «تى پوسلەدنيايا سترانيتسا موەي جيزني!» دەپ تريگوريننىڭ اياعىنا جىعىلعانىن ءوزى دە اڭعارماي قالادى. چەحوۆ اركادينانىڭ اساۋ دا مەنمەن مىنەزىنە سايكەس ونىڭ اۋزىنان وسىنداي لاپىلداي توگىلگەن سەزىم وتىن شىعارىپ وتىر. ءار مىنەزگە سايكەس ءارتۇرلى ءسوز ايتقىزۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى دە وسىندا جاتىر. اركادينا زارەچنايا سەكىلدى سابىرلى بولا المايدى, ويتكەنى ول جاس ەمەس, ءسال كەشىكسە تريگورين ۋىسىنان شىعىپ كەتكەلى تۇر. ءبارىبىر ول تريگوريندى ءوز ماحابباتىنىڭ ەگويستىك قۇرساۋىندا ۇستاپ تۇرا المادى: تريگورين «شاعالانى» «اتىپ» تىندى.
بۇل قورلىققا توزە الماعان البىرت جاس ترەپلەۆ پەسا سوڭىندا ءوزىن-ءوزى اتىپ تاستادى. بۇل تراگەديالىق كورىنىس تە تازا چەحوۆ ستيلىندە باياندالادى.
ساحنا سىرتىنان مىلتىق داۋسى ەستىلگەندە دوكتور دورن: «ەشتەڭە ەمەس, مەنىڭ اپتەكامدا ءبىر نارسە جارىلعان بولۋ كەرەك» دەپ جاي عانا ايتادى دا, تريگوريندى قولتىعىنان جەتەكتەپ, «يرينا نيكولاەۆنانى ءبىر جاققا الداندىرا تۇرىڭىز. ماسەلە مىنادا: كونستانتين گاۆريلوۆيچ ءوزىن-ءوزى اتىپ تاستادى», دەيدى.
بۇل – فينال. فينالداعى ەڭ سوڭعى ءسوز.
الاپات تراگەديانى ا.چەحوۆ ءوز ستيلىندە باياۋ عانا بايانداي سالدى.
شەكسپير كەيىپكەرلەرى ساحنادا ولسە, چەحوۆ كەيىپكەرلەرى سپەكتاكل بىتكەن سوڭ ولەدى: نە فيزيكالىق ءولىم, نە رۋحاني ءولىم.
وسىنداي تراگەديامەن بىتەتىن «شاعالا» سياقتى پەساسىن ا.پ.چەحوۆتىڭ كومەديا دەپ اتاعىسى كەلەتىنى تۇسىنىكسىز-اق!
تريگوريننىڭ نينا زارەچنايامەن وڭاشا سويلەسكەن كەزىندەگى ءبىر بەتتەن اساتىن ۇزىن-سونار ءسوزى بولماسا, «شاعالا» زەيىندى وقىرمان ءۇشىن ايتقانىنان ايتارى مول, ايسبەرگ سياقتى تەرەڭ ماعىنالى, مادەنيەتتى دراما. سولاي بولا تۇرسا دا, چەحوۆ پەسالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ كوپشىلىگى ءبىرىن-ءبىرى قايتالاپ تۇرعانداي كورىنەدى. «شيەلى باقتاعى» رانەۆسكايا مەن «شاعالاداعى» اركادينا كەيبىر ساتتەردە ءبىر پەسادان ەكىنشى پەساعا «كوشىپ» كەلگەن ءبىر ادام سياقتى بوپ ەلەستەيدى. «شيەلى باقتاعى» رانەۆسكايا جۇمساقتاۋ دا, «شاعالاداعى» اركادينا ودان ءسال وزگەشەلەۋ – ادۋىندى, ءور مىنەزدى, ماحاببات سەزىمدەرى ءالى باسىلماعان جان بوپ كورىنگەنىنە قاراماستان, بولمىس پەن ءىس-ارەكەت تۇرعىسىنان قاراعاندا ىلعي دا ءبىرىن-ءبىرى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرادى. ءتىپتى وقيعانىڭ وتەتىن ورنى دا ەكى پەسادا بىرىنە-ءبىرى مەيلىنشە ۇقساس. «شيەلى باقتاعى» فيرس پەن «شاعالاداعى» سورين دە ۇقساس كەيىپكەرلەر. تەك كاسىپتەرى ءار باسقا.
اركادينا – ءارى اتاقتى, ءارى مىنەزدى, ءارى كەربەز, ءارى ساراڭ اكتريسا. ونىڭ بالاسى ترەپلەۆ – ومىردە جولى بولماعان, ءوز ورنىن تاپپاعان, جاس جازۋشى-بەللەتريست بولۋدى ارمانداپ جۇرگەن قيالشىل, سەزىمگە بەرىلگىش جاس جىگىت. ول تەاتر الەمىنە رەفورما جاساۋدى ارماندايدى. شىعارمالارى دا فيلوسوفيالىق رۋحتا, جەردەن بيىكتەپ, اسپانداپ تۇرعان ويعا قۇرىلعان. سوندىقتان دا تۋعان اناسى بولا تۇرىپ, اركادينا ونىڭ شىعارمالارىن ۇناتپاي, سىناپ-مىنەپ, ءتىپتى كەلەكە ەتىپ وتىرادى. ءسوريننىڭ يمەنيەسىندەگى كول جاعاسىنا ورناتقان ءۇي تەاترىنىڭ ساحناسىنداعى ءوز بالاسىنىڭ شىعارماسىنان نينا زارەچنايا مونولوگ وقىپ جاتقاندا, كوڭىلدەسى تريگورينگە: ء«وزىمىز ۇيرەنگەن قاراپايىم پەسانى قويۋدىڭ ورنىنا, بىزگە قايداعى ءبىر دەكادەنتتىك ساندىراقتى كورسەتكەنى نەسى؟ بۇل جەردە ەشقانداي دا جاڭا فورمانىڭ ءيىسى دە جوق», دەپ بالاسىنىڭ نامىسىنا تيەر كەكەسىندى سىن ايتادى. جانە كىمگە ايتادى؟ اتاق-داڭققا ماس بوپ جۇرگەن كوڭىلدەسى, ءوز بالاسى ىشتەي جەك كورەتىن تريگورينگە ايتادى. سول تريگوريننىڭ كەسىرىنەن ءارى ومىردەن ورنىن تابا الماي, اقىر اياعىندا ءوزى ولەردەي سۇيەتىن زارەچنايا تريگوريننىڭ قۇرباندىعى بولا تۇرىپ, ونى ءبارىبىر ءالى كۇنگە دەيىن سۇيەتىنىن نينانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن كونستانتين ەڭ سوڭعى ۇمىتىنەن كۇدەر ءۇزىپ, ءوزىن-ءوزى اتىپ ءولتىردى. بۇل – تراگەديا!
ا.چەحوۆتىڭ بۇل پەسانى نەگە «كومەديا» اتاعىسى كەلگەنىنىڭ ءوزى كۇلكىلى-اق! ونى اۆتوردىڭ ءوزى دە تۇسىندىرە الماي كەتتى.
* * *
XIX-عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعى مەن XX-عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعى ورىستىڭ ۇلى رەجيسسەرى ءارى دراماتۋرگى ۆل.ي.نەميروۆيچ-دانچەنكونىڭ ەستەلىگى بويىنشا «تەاتر كوكتەمى» بولدى. ماسكەۋدە كوركەم تەاترى (محت) اشىلىپ, وعان جاڭا رۋحتاعى دراماتۋرگتەر كەلە باستادى. وستروۆسكي, چەحوۆ, گوركي دراماتۋرگيا دەڭگەيىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرسە, ستانيسلاۆسكي, نەجدانوۆا, ەرمولوۆا ت.ب. ورىس ونەرىن الەمدىك تالعام دارەجەسىنە بيىكتەتىپ كەتتى. سول كەزەڭ تۋرالى ەستەلىكتەردى وقىپ وتىرىپ, شىن مانىندە «تەاتر كوكتەمىن» باستان كەشىرىپ وتىرعانداي سەزىنەسىڭ. جاڭالىققا, جاڭا پەساعا ۇمتىلىپ, اۆتورلاردىڭ تەاترعا كەلۋىن اۋليە لۋكا كەلگەندەي ەرەكشە قۋانىشپەن قارسى الىپ, ولاردىڭ ءاربىر ءسوزىن «جاڭا وسيەتتىڭ» («نوۆىي زاۆەت») سوزىندەي تىنا تىڭداپ, كەلەسى كەلگەندە قانداي شىعارمامەن كەلەتىنىن, ەگەر اۆتور «مىناداي شىعارما جازىپ جاتىرمىن» دەسە ءبارى اسپاننان ء«ىنجىل» تۇسەتىندەي قۋانىپ, كەزدەسۋدىڭ سوڭى قيماستىقپەن قوشتاسۋعا ۇلاساتىن كەزدەر ءجيى بولىپ تۇرادى ەكەن. وسىنداي كەزدەسۋلەر, ارينە دراماتۋرگكە زور اسەر, زور قۋانىش سىيلاپ, ونى جاڭا شىعارمالار جازۋعا مىندەتتەيتىندەرى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ارينە تەاتر كەز كەلگەن اۆتورعا مۇنداي قۇرمەت كورسەتە بەرمەيدى. ەرەكشە تالانتتى عانا قۇشاعىن جايا قارسى الادى.
دراماتۋرگ.
رەجيسسەر. تەاتر
بۇل ۇشەۋىنىڭ بىرلىگىن ماسكەۋ كوركەم تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق اتموسفەراسىنان ايقىن كورۋگە بولادى. ول كەزدە تەاتر دراماتۋرگتى ىزدەيدى ەكەن. ىزدەگەندە جەكە رەجيسسەر نە اكتەر بوپ ەمەس, بۇتىندەي تەاتر بوپ كەزدەسۋگە بارادى ەكەن!
دەنساۋلىعىنا بايلانىستى, چەحوۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «يالتادا قامالىپ جاتقان» وعان 1901 جىلدىڭ كوكتەمىندە كوركەم تەاتر (محت) قوناققا كەلەدى. ارينە سوناۋ ماسكەۋدەن نەشە ءتۇرلى جول ازابىن كورىپ قىرىمعا كەلگەن سوڭ تەاتر يالتا كورەرمەندەرىنە ەكى-ءۇش سپەكتاكل كورسەتۋى ءتيىس ەدى. ولار سولاي ەتتى دە. بىراق بۇل جولعى اڭگىمە – قىرىم جۇرتشىلىعىنىڭ اڭساپ كۇتكەن تەاترىن قانداي قوشەمەتپەن قارسى الىپ, قالاي قيماستىقپەن قوشتاسقانى تۋرالى ەمەس, ولاردىڭ ەكى ۇلى جازۋشىمەن قالاي كەزدەسىپ, قالاي سىرلاسقاندارىندا. سول ەكەۋدىڭ ءبىرى – چەحوۆ, ەكىنشىسى گوركي ەدى.
اتاقتى تەاتردىڭ «گاسترول» دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ قىرىم تۇبەگىنە كوتەرىلە كوشىپ كەلۋىنىڭ ار جاعىندا ەشكىمگە جاريا عىپ ايتپاعان جاسىرىن سىر جاتقان بولاتىن. ول – وسىدان ءتورت-بەس اي بۇرىن محت ساحناسىندا «يۆانوۆ» پەساسىنىڭ ءساتسىز قويىلىمىنان سوڭ قاتتى سىن ەسىتىپ, سول كەزدەگى «دۋالى اۋىز» بوپ سانالاتىن تەاتر سىنشىسى پەتر كيچەەۆتىڭ مەيلىنشە دورەكى تۇردە: «چەحوۆ ەشقاشان اقىن بولا المايدى, ويتكەنى ول – دارىگەر» دەگەن پىكىرىن ورشەلەنە دالەلدەپ شىعۋعا تىرىسسا, ەكىنشى ءبىر ايگىلى سىنشى فلەروۆ-ۆاسيلەۆ شىعارمانى اياۋسىز سىنعا العان ەدى. ارتىنشا اۆتوردى جۇباتقان بوپ: «سوعان قاراماستان اۆتوردىڭ ناعىز تالانت يەسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك» دەپ جۋىپ-شايعانىنا قاراماستان چەحوۆ ايەلى ولگا كنيپپەردى ماسكەۋدە قالدىرىپ, ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ, مەيلىنشە پەسسيميستىك ۋايىم قۇشاعىندا جان ادامعا ايتپاستان ءوزىنىڭ «قاپاسىنا» ساناتوريگە ەمدەلۋ ءۇشىن اياق استىنان اتتانىپ كەتىپ ەدى.
يالتاعا جەتكەنشە, يالتاداعى «قاپاسىنا» كەپ جايعاسقاندا دا چەحوۆ ەڭسەسىن باسقان اۋىر ويدىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلا المادى. «پروزا ازاپ بولسا, پەسا دەگەن توزاق ەكەن عوي. جاقىن دوسىم دەپ جۇرگەن اكتەر لەنسكي «سەنىڭ قولىڭنان پەسا جازۋ كەلمەيدى, پروزادان نە جامانشىلىق كوردىڭ؟ بارلىق ابىروي-اتاعىڭدى اڭگىمەلەرىڭ كوتەرمەپ پە ەدى, ونى مانسۇق ەتىپ, دراماعا نەگە ۇرلانىپ بارا بەرەسىڭ؟ – دەگەن ءسوزىن ىشتەي قايتالاي بەردى. – «مەديتسينا – مەنىڭ زاڭدى ايەلىم, ال ادەبيەت – كوڭىلدەسىم» دەپ ەدىڭ ءبىر كەزدە, كوڭىلدەسىڭ ادەبيەت ەمەس, كوڭىلدەسىڭ – دراماتۋرگيا! ول – اسقاق تا تاكاپپار جانر. ول سەن سياقتى پاكەنە بويلى, اۋرۋشاڭ ادامدى مەنسىنبەيدى. تاستا ول كوڭىلدەسىڭدى» دەگەن اۋىر سوزدەردى نەگە ايتتى؟ ول شىن ايتىپ وتىر ما, الدە... قىزعانىش پا؟ بىراق ول نەگە قىزعانادى؟ مەن جازۋشى, ول اكتەر. ەكەۋىمىزدىڭ ءورىسىمىز ەكى بولەك قوي. الدە, وزعان ادامدى كورە المايتىن بارشامىزعا ءتان قاسيەت پە؟ مەنىڭ پەسالارىم شىنىمەن تۇككە العىسىز با؟ زالداعى جۇرت سپەكتاكل بىتە سالىپ كيىم ىلگىشكە اسىعاتىنداي تارتىمسىز با؟ «ۆسە پەسى حوروشي, كرومە سكۋچنىح!» مۇنى كىم ايتىپ ەدى؟ ءا-ءا, فرانتسۋز سىنشىلارىنىڭ ءسوزى ەكەن عوي. ال مەنىڭ پەسالارىم سونشالىقتى قىزىقسىز با ەدى؟ مۇمكىن ەمەس! مۇمكىن ەمەس! ونىڭ ءبارىن مەن قانىممەن, جانىممەن, جۇرەگىممەن جازدىم عوي. ونىڭ ءبارىنىڭ بەكەر بولۋى مۇمكىن ەمەس!»
وسىنداي وي ازابىمەن جۇرگەندە كەشكىلىك كەنەت ەسىك قاعىلدى. ويدا جوقتا ۇيگە نەميروۆيچ-دانچەنكو كىرىپ كەلدى...
تەاتردىڭ يالتاعا كوتەرىلە كوشىپ كەلۋىنىڭ باستى سەبەبى – مۇڭايىپ كەتكەن سەزىمتال چەحوۆتىڭ كوڭىلىن سۇراپ, رۋحىن كوتەرىپ, ونى جاڭا پەسا جازۋعا قاناتتاندىرۋ بولاتىن.
كوپ ۇزاماي ا.پ.چەحوۆ جاڭا پەسا جازۋعا كىرىسەدى. ول پەسانىڭ اتى – «شيەلى باق». الەمدىك كلاسسيكانىڭ قاتارىنان ورىن العان دراما!
وسى ساپار بارىسىندا تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى نەميروۆيچ-دانچەنكو مىناداي ءبىر كۇلكىلى جايتتى ەسكە الادى.
سول زاماندا پ.گولتسەۆ دەگەن جاتتاندى ءسوزدىڭ شەبەرى, ءوزىن جان-جاقتى ءبىلىمدىمىن دەپ سانايتىن ليبەرال ءجۋرناليستىڭ اتى دۇرىلدەپ تۇرعان ەكەن. ول سويلەگەن كەزدە ونىڭ نە تۋرالى ايتاتىنى, ءسوزىن نەمەن بىتىرەتىنى الدىن الا بەلگىلى بولسا دا, ليبەرال بيكەشتەر مەن ليبەرال مىرزالارعا ۇنايتىن. ول ايتقان جاساندى دا جاتتاندى ءسوزدىڭ ءاربىر قايىرماسىنا تۇگەلدەي باس شۇلعىپ, ول ءسوزىنىڭ سوڭىنا جۋان نۇكتە قويعان كەزدە – ولار بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن جاڭا ءسوز تىڭداعانداي دۋىلداپ قول سوعاتىن. ءمان-ماعىناسىز سۇلۋ ءسوزدى جانى جەك كورەتىن چەحوۆ ول سويلەپ بىتكەندە اۋىر ازاپتان قۇتىلعانداي تەرەڭ ءبىر كۇرسىنەتىن.
«ماسكەۋدە انتون پاۆلوۆيچ ەكەۋمىز ءبىر شارۋامەن جەڭىل پرولەتكاعا وتىرىپ كەلە جاتقان بولاتىنبىز, − دەپ ەسكە الادى نەميروۆيچ-دانچەنكو. – ءبىر كەزدە قارسى الدىمىزدان ترامۆاي شىعا كەلدى دە, ات ايداۋشى تەز بۇرىپ ۇلگىرە الماي, ءبىز ترامۆايمەن بەتپە-بەت سوعىسىپ, اۋدارىلىپ تۇستىك. ايعاي, شۋ, ىڭىرسۋ, قورقىنىشتى ۇرەي. ابىروي بولعاندا ورنىمىزدان امان-ساۋ تۇردىق. «مىنە, ءومىر دەگەن قالاي؟ قازىر بارسىڭ, قازىر جوقسىڭ! ءولىپ تە كەتۋىمىز مۇمكىن ەدى-اۋ», دەدىم مەن.
– ءولىمدى قويشى, ءساتى تۇسسە ولە سالاسىڭ عوي, − دەدى چەحوۆ ءۇستى-باسىن قاعىپ جاتىپ. – ونىڭ ەڭ جامانى – مولامىزدىڭ باسىندا گولتسەۆتىڭ سۇڭقىلداپ سويلەيتىنى عوي!» چەحوۆ يۋمورسىز ءومىر سۇرە المايتىن ەدى. ل.تولستويدىڭ قۇلاش-قۇلاش روماندارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتقاندا و.كنيپپەردىڭ: «كوردىڭ بە؟ تولستوي قۇلاش-قۇلاش روماندار جازىپ جاتىر. سەن بولساڭ ەكى-ءۇش بەتتىك اڭگىمەمەن شەكتەلىپ كەلەسىڭ دەگەن سوزىنە چەحوۆ ىزالى تۇردە ك ۇلىمسىرەپ: «تولستوي – ۇلكەن يت. ال مەن – كىشكەنتاي قاندەنمىن. ۇلكەن يت ءۇرىپ جاتقاندا كىشكەنتاي يتتەر ۇندەمەي تۇرۋى كەرەك پە؟» دەگەن ەكەن. ءتىپتى ول شەتەلگە ەمدەلۋگە اتتانىپ بارا جاتىپ «جول بولسىن؟» دەپ سۇراعان كەيبىر تانىستارىنا: «قايدا بولۋشى ەدى, ولىمگە», دەپ جىميىپ جاۋاپ بەرىپتى. راسىندا دا, ول سول ساپاردان قايتپادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ول ولەر الدىندا: «مەن ەندى كيسلورود جۇتپاي-اق قويايىن. كوپتەن بەرى شامپان ىشپەپ ەدىم, شامپان بەرىڭدەرشى» دەپ شامپاننان ءبىر ۇرتتاپتى دا, و دۇنيەگە ءجۇرىپ كەتىپتى.
«شيەلى باقتىڭ» پرەمەراسىنان سوڭ بەس ايدان كەيىن مەن چەحوۆپەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, ونىڭ بارلىق پەسالارىنىڭ سيۋجەتىن ويشا ساراپتاي كەلىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدىم: «بۇل تالانتقا بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن, ءتىپتى اۆتوردىڭ دا ويىنا كەلمەگەن مۇلدە جاڭا رەجيسسەرلىك ىنتا مەن جاڭاشا ءادىس, جاڭاشا كوزقاراس كەرەك. «شاعالادا» ترەپلەۆ: «جاڭا فورما, مۇلدە جاڭا فورما كەرەك, ەگەر ول بولماسا, ەشتەڭەنىڭ دە قاجەتى جوق» دەپ بەكەر ايتقان جوق قوي». − بۇل – نەميروۆيچتىڭ چەحوۆ دراماتۋرگياسى جايلى جاڭا كوزقاراسى.
ستانيسلاۆسكي مەن نەميروۆيچ-دانچەنكو سياقتى ۇلى رەجيسسەرلەرى بار تەاتردا چەحوۆ سياقتى ۇلى دراماتۋرگتىڭ پايدا بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
چەحوۆ دراماتۋرگياسىنىڭ پوەتيكاسىن, ونىڭ مىنەز جاساۋداعى ىشكى بۇلقىنىستارى مەن استارلى فيلوسوفياسىن تاپ باسىپ تاني بىلگەن ۆ.ي.نەميروۆيچ-دانچەنكو, اۋەلگى كەزدە چەحوۆ دراماتۋرگياسىنا سەنىمسىزدىكپەن قاراعان ك.ستانيسلاۆسكيدىڭ پىكىرىن وزگەرتىپ, وزدەرى «سلاۆيان بازارىندا» ءبىر تاۋلىك بويى ۇزاق سويلەسۋدەن كەيىن, ارەڭ دەگەندە كوپتەگەن كەدەرگىلەردى جەڭە وتىرىپ جاڭا اشىلعان كوركەم تەاترعا چەحوۆ پەسالارى اۋاداي قاجەت ەكەنىن, ۋاقىت وتە كەلە بۇل تەاتر رەفورماتور-دراماتۋرگ چەحوۆ تەاترى بوپ قالىپتاساتىنىن بىلگىرلىكپەن دالەلدەپ شىعا ءبىلدى. بۇعان دەيىن «شيپوۆنيك» (1881), «نوۆوە دەلو», «تسەنا جيزني» دەگەن پەسالار جازىپ, سوڭعى شىعارماسى ءۇشىن گريبوەدوۆ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان نەميروۆيچتىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى پىكىرىمەن ساناسپاۋعا ستانيسلاۆسكيدىڭ امالى قالماپ ەدى.
وسىدان سوڭ محت چەحوۆتىڭ ءوز ۇيىنە, ءوز تەاترىنا اينالدى.
چەحوۆ پەسالارى الەمدىك ساحناعا ءدال وسى تەاتردان جول تارتتى. چەحوۆ پەن نەميروۆيچ-دانچەنكونىڭ, ماسكەۋدىڭ كوركەمدىك-تەاترىنىڭ دراماتۋرگ پەن دراماتۋرگياعا دەگەن كورەگەندىك پوزيتسياسى بارلىق رەجيسسەرلەر مەن تەاترلارعا ۇلگى بولسا كەرەك.
مۇنىڭ ءبارى ورىس تەاترىنداعى ءبىز قىزىعا قارايتىن جاعداي. ال قازاق تەاترىندا وسىنداي ءۇردىس بار ما؟ تەاتر مەن دراماتۋرگتەردىڭ بايلانىسى قانداي دەڭگەيدە؟
ءبىز بۇل جونىندە «قازاق تەاترلارىنداعى دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردىڭ بىرلەستىگى» دەگەن بولىمدە ايتىپ وتەمىز.
ا.پ.چەحوۆتىڭ ءولىمى جايلى دا ءارتۇرلى پىكىر بار. ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى جازۋشى وكپە اۋرۋىنىڭ سالدارىنان قايتىس بولدى دەگەن پىكىردە. ويتكەنى ول ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە قىرىمدا, دالىرەك ايتقاندا, يالتا قالاسىنداعى ساناتوريدە كوكىرەك اۋرۋىنان ەمدەلىپ ءجۇردى. بىراق ول قايتىس بولعاندا ونىڭ ءولىمىنىڭ سەبەبىن دارىگەرلەر جۇرەك تالماسىنان دەپ قورىتىندى جاسايدى. انتون پاۆلوۆيچ ولەر الدىندا قاسىندا تۇرعان ايەلى و.كنيپپەرگە: «مەن ءولىپ بارا جاتىرمىن» دەپ سوڭعى ءسوزىن ايتىپتى. ءبىر تاڭعالارلىعى – چەحوۆ بۇل ءسوزىن تازا نەمىس تىلىندە ايتادى. بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمدار ونىڭ ءولىمىنىڭ سەبەبىن انىقتاۋدان گورى, « ۇلى جازۋشى نەلىكتەن اقتىق ءسوزىن نەمىس تىلىندە ايتتى ەكەن» دەپ باس قاتىرۋدا.
مەنىڭشە, وعان باس قاتىرۋدىڭ ەشقانداي دا قاجەتى جوق, ويتكەنى چەحوۆ گەرمانيادا, بودەنۆايلەر قالاسىنىڭ ەمحاناسىندا ەمدەلىپ جاتقان. ول قاسىندا نەمىس دارىگەرى تۇرعان سوڭ, سوڭعى ءسوزىن نەمىس تىلىندە ايتۋى ابدەن مۇمكىن عوي.
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى
