سونداي ساۋساقپەن سانارلىق اياۋلى جانداردىڭ ىشىندە قازاق مۇنايىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن حالىق پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – حالەل جاعىپار ۇلى وزبەكقاليەۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتار ەدىم. حالەل جاعىپار ۇلى بيىلعى جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا 90 جاسقا تولار ەدى. ول كىسى جايلى ايتىلار سىر, جازىلار ەستەلىكتەر, ءسىرا, تاۋسىلماس. ەنشىسىنە بۇيىرعان اۋىر جۇكتى تولاعايداي قايىسپاي كوتەرىپ, ماڭ دالاعا جان بىتىرگەن, قازاق مۇنايىنىڭ نەشەمە بۋىن مايتالمان ماماندارىن تاربيەلەپ شىعارعان حالەكەڭنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەي تۇسەتىن ادامگەرشىلىك الىپ تۇلعاسى مەن بەكزات بولمىسىن ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن سيپاتتاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس.
1966 جىلى تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, جولدامامەن ەشقاشان كورىپ-بىلمەگەن ماڭعىستاۋ تۇبەگىندەگى مۇناي-گاز بارلاۋ ترەسىنىڭ قاراماعىنا جۇمىسقا جىبەرگەندە ءبىر سوزگە كەلمەي كەتە باردى.
ول كەزدە ترەست ورنالاسقان قازىرگى اقتاۋ قالاشىعى حالقى 20-25 مىڭنان اسپايتىن شاعىن عانا ەلدى مەكەن بولاتىن. ينفراقۇرىلىمى دامىماعان, تۇرعىن ۇيلەرى جاتاعان, تۇرمىستىق-مادەني ورىندارى بىرەن-ساران. قالاسىنىڭ ءوزى سونداي بولعاندا, ادام اياعى باسپاعان ەلسىز-جەرسىز جەرلەردە جۇمىس ىستەپ جاتقان بارلاۋشى-بۇرعىلاۋشىلاردىڭ جاعدايىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. جازدىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قىستىڭ قاقاعان ايازىندا ءىشى قىمتالماعان جۇقا تەمىر ۆاگونداردا تۇرىپ, اۋىر جاعدايلاردا ەڭبەك ەتكەن مۇنايشىلاردىڭ جانكەشتىلىگى مەنى ءالى كۇنگە تاڭعالدىرادى.
مۇناي سالاسىنداعى ەڭبەك جولىمدى وسىنداي اۋىر كەزەڭدە باستاعان مەن «قاراقيامۇنايگازبارلاۋ» ەكسپەديتسياسىنىڭ «دوڭعا» ۋچاسكەسىندە جۇمىسقا كىرىستىم. جوعارى ءبىلىمدى مامان بولسام دا, بارلاۋ-بۇرعىلاۋ ىسىنەن تاجىريبەم از ەدى. سوندىقتان وسى سالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ءبىلۋ ءۇشىن ءوز وتىنىشىممەن ۋچاسكەدەگى ەڭ تومەنگى جۇمىستان – ءتورتىنشى رازريادتى بۇرعىلاۋشىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنەن باستادىم.
ارينە وت دەمدى وڭتۇستىكتىڭ كوگوراي شالعىنىنا اۋناپ وسكەن ماعان ادام اياعى باسپاعان ماڭعىستاۋدىڭ مەڭىرەۋ دالاسى مەن دۇلەي تابيعاتىنا ۇيرەنۋ وڭاي بولا قويعان جوق. بىراق بار قيىندىقتى ەڭسەرىپ, بەس جىلدا قاراپايىم جۇمىسشىدان ۋچاسكە باستىعىنا دەيىنگى ساتىلاردىڭ بارىنەن ءجۇرىپ ءوتتىم. وسى بەس جىل مەنى قاتال سىندارىمەن شىڭداپ, شيراتقان ۇلكەن تاجىريبە مەكتەبى بولدى.
«دوڭعا» ۋچاسكەسى اقتاۋعا جاقىنداۋ بولعاندىقتان, ونداعى ترەستىڭ باسشىلىعى جۇمىس بارىسىمەن تانىسۋ ءۇشىن ۋچاسكەگە ءجيى كەلىپ-كەتەتىن. سونداي ساپارلارىندا ترەستىڭ باستىعى حالەل وزبەكقاليەۆتى سىرتىنان كورىپ تۇرۋشى ەدىم. سۇڭعاق بويلى, ماڭدايى كەڭ, ءتۇسى سۇستىلاۋ, اسا بايسالدى جىگىت اعاسىن كورگەندە, جانىنا بارىپ امانداسۋعا دا باتىلىمىز بارا بەرمەيتىن. سوندىقتان تىكەلەي كەزدەسىپ, بەتپە-بەت سويلەسىپ كورمەپپىن. وعان سەبەپ تە بولعان ەمەس. بىلدەي ءبىر ترەستىڭ باسشىسى مەن سياقتى كىشكەنتاي ۋچاسكەنىڭ قاراپايىم مامانىن قايتسىن؟! مەن وسىلاي ويلاۋشى ەدىم. بىراق بۇل ويىمنىڭ جاڭساق ەكەنىن كەيىن ءتۇسىندىم... قاراپايىم جۇمىسشىدان «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىنىڭ باسشىسىنا دەيىنگى ساتىلاردان وتۋىمە, كەيىننەن ەل باسقارۋ مەكتەبىنە كەلۋىمە قامقور بولعان حالەل جاعىپار ۇلىن باس ۇستازىم دەپ ەسەپتەيمىن.
ىرگەسى 1957 جىلى قالانعان «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىنىڭ باسشىلىعىنا 1959 جىلى كەلگەن ح.وزبەكقاليەۆ سالىستىرمالى تۇردە دامىعان ءىرى قالالاردان, تەمىر جول مەن سۋ جولدارىنان قاشىق ورنالاسقان ءشول ايماققا العاشقى بۇرعىلاۋ جابدىقتارىن جەتكىزىپ, ەلسىز دالا ءتوسىن دۇبىرگە تولتىرعان ناعىز قازاق مۇنايىنىڭ قاھارمانى بولدى. مۇنداي ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن تۇكپىردە جۇمىس ىستەۋگە ادام تارتۋ, سونىڭ ىشىندە وسى سالانىڭ جەرگىلىكتى بىلگىر ماماندارىن تابۋ وڭاي بولمادى. سوندىقتان ترەست باسشىسى شەتەلدىك مامانداردى ءوندىرىس جۇمىسىنا تارتتى. ۇزاق مەرزىمدى جۇمىستاردى سەنىپ تاپسىرا الاتىن جەرگىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن ح.وزبەكقاليەۆ الماتىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتپەن كەلىسىپ, قازاقستاندىق مۇنايشى مامانداردىڭ وقىپ, ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسادى. ءوندىرىس باسىنداعى ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن تالاي جاس وسى ترەستىڭ جولداماسىمەن اتالعان وقۋ ورنىندا ءبىلىمىن جەتىلدىردى. حالەل جاعىپار ۇلى مۇنايشىنىڭ وقۋىن ءبىتىرىپ كەلگەندەردى ىرىكتەپ, سارالاپ جاتپاستان, بىردەن جۇمىسقا الىپ, ءىس-تاجىريبەمەن تاربيەلەدى. بۇدان بولەك «كەزىندە كاسىپ ىزدەپ كەتىپ, تۇرىكمەنستاننىڭ مۇنايىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاق كوپ ەكەن» دەگەندى ەستىپ, سوندا ارنايى جول تارتقان ترەست باسشىسى قانشاما بىلىكتى مامان قازاقتاردى وتباسىمەن كوشىرىپ اكەلىپ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتىپ, تۇراقتاندىردى. بۇگىندە ول كىسىنىڭ تاربيەسىن, قامقورلىعىن كورگەندەردىڭ كوبى مۇناي سالاسىنىڭ مايتالمان مامانىنا اينالىپ, ماڭعىستاۋدا ۇلكەن ءوندىرىس ورىندارىن باسقارىپ وتىر. بۇعان قوسا وسى وندىرىستەن ءوسىپ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلىق قىزمەتتەردە ەڭبەك ەتكەن, ءتىپتى مەملەكەت قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەندەرى دە از ەمەس...
تۇرىكمەنستان دەگەننەن شىعادى, كەزىندە كسرو-نى باسقارعان ن.س.حرۋششەۆ شولاق ويلاپ, «قازاقستاننىڭ ءوز مۇنايىن يگەرۋگە شاماسى جەتپەيدى» دەگەن سىلتاۋمەن ماڭعىستاۋ تۇبەگىن شەكارالاس جاتقان تۇرىكمەنستانعا بەرىپ جىبەرمەك بولعان ەكەن. سول ۋاقىتتا جەرگىلىكتى كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن كۇشەيتىپ, تاجىريبەسىن شىڭداۋ ارقىلى قازاق مۇنايىن قازاقتان ارتىق ەشكىم باسقارا المايتىنىن دالەلدەپ, كيەلى ماڭعىستاۋدى جات قولىنا بەرۋدەن امان الىپ قالعانداردىڭ ءبىرى وسى حالەكەڭ ەكەنىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
ءيا, ول كىسىنىڭ ماڭعىستاۋ حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگى تەلەگەي-تەڭىز عوي. «سونداي ۇلكەن جاقسىلىقتارىنىڭ ءبىرى – «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىن ەرالى اۋىلىنا كوشىرىپ اكەلۋى بولدى دەسەم, قاتەلەسپەسپىن.
ول كەزدە ترەست ورنالاسقان فورت-شەۆچەنكو قالاسى تەڭىز جول قاتىناسىنان دا, مۇناي-گاز بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىنان دا تىم قاشىق ورنالاسقان بولاتىن. بۇل وندىرىسكە, جۇمىسشىلارعا قاجەتتى جابدىقتارمەن دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتە الماۋى سەبەپتى كوپ جۇمىستىڭ توقتاپ قالۋىنا سەبەپ بولىپ جاتتى. سوندىقتان حالەل جاعىپار ۇلى ترەستى كوشىرۋگە شەشىم قابىلدايدى. ترەست كوشىپ كەتكەن سوڭ قالانىڭ تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك جاعدايى السىرەيتىنىن سەزىپ, بۇل شەشىمگە ءاۋ باستا قارسى بولادى. ءارى ۇلكەن ءبىر ترەستى كوشىرۋدىڭ شىعىنى دا از ەمەس. دەگەنمەن, بۇل شەشىمىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن ح.وزبەكقاليەۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا «ممگب» ترەسى مۇنايلى الاپقا قونىس اۋدارادى. وسى ترەستىڭ اينالاسىنا جۇمىسشى پوسەلكەلەرى سالىنىپ, ەل قونىستانا باستايدى.
ح.وزبەكقاليەۆتىڭ وسىنداي ءوندىرىس مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ, مۇنايشىلارعا جاقسى جاعداي جاساي وتىرىپ, مۇناي بارلاۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن شەبەر باسقارۋىنىڭ ناتيجەسىندە 1961 جىلى قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت جەتىبايداعى 6-ۇڭعىمادان مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى. ونىڭ ارتىنشا وزەن كەنىشتەرى اشىلدى. بۇل ماڭعىستاۋ مۇنايشىلارىنىڭ ءىرى جەڭىسى ەدى! بۇعان دەيىن قازاقستاندا مۇنداي ۇلكەن مۇناي كوزى بولماعان. الەمگە ايگىلى دوسسور, ماقات كەنىشتەرى – سوناۋ نيكولاي زامانىنداعى بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ جەمىسى. ودان كەيىن تابىلعان ءىرى كەن ورىندارى – وسى جەتىباي مەن وزەن. كەيىنىرەك بوزاشى تۇبەگىندە قاراجانباس, قالامقاس, ارمان كەنىشتەرى اشىلدى.
جوعارىدا ايتىلعان العاشقى ەكى كەنىش اشىلعان سوڭ ترەست ورنالاسقان ەرالى پوسەلكەسىنە مول قاراجات ءبولىنىپ, ينفراقۇرىلىمى دامىدى, جول سالىنىپ, اۋىل حالقىنىڭ سانى ارتا ءتۇستى. وتباسىمەن كەلىپ, ىرگە تەۋىپ, تۇراقتانا باستاعان جەرگىلىكتى ماماندارعا ارناپ مەكتەپ, ەمحانا, مادەنيەت ءۇيى, ءتىپتى ساز مەكتەبىنە دەيىن بوي كوتەردى. ءوندىرىس دامىعان سايىن ەرالى (قازىرگى قۇرىق) اۋىلى دا كوركەيىپ, ىرگەلى ەلدى مەكەنگە اينالا باستادى. سول ەلسىز-جەرسىز جەردەن بوي كوتەرگەن بۇل اۋىل – بۇگىندە ماڭعىستاۋداعى شارۋاسى شالقىعان قاراقيا اۋدانىنىڭ ورتالىعى. سوندىقتان بۇگىنگى قۇرىق حالقى وسى اۋىلدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان حالەكەڭنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاۋى ءتيىس.
ومىرىندە ءوز ەڭبەگىن ەشكىمگە بۇلداماعان, ءتىپتى سونداي ۇلكەن قىزمەتتەردى اتقارسا دا, شالقىپ-تاسىپ تىرلىك كەشەر دۇنيە جيماعان, بىراق سوڭىندا بۇكىل قازاق ەلى يگىلىگىن كورەر ۇلكەن تىرلىكتەرىن قالدىرعان, ناعىز «اۋليە» دەۋگە لايىق اسىل ازاماتتىڭ ەڭبەگىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ول ترەستى 20 جىل باسقارىپ, مۇناي تاريحىنىڭ جاڭا پاراقتارىن اشقان ۇلكەن كەن كوزدەرىن اشتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا «وتپەلى كەزەڭنىڭ» داعدارىسىنان ەلىمىزدىڭ قينالماي شىعۋىنا وسى مۇناي قورىنىڭ كوپ سەپتىگى تيگەنىن دە – ەشكىم جوققا شىعارا الماس اقيقات. وداقتىڭ شەكپەنىنەن شىققان وزگە ەلدەر جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلە الماي, كوپ قينالعانىن كوزىمىز دە كوردى, تاريح تا راستايدى. سول جىلدارى وتانىن تاستاپ, وزگە مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارعاندار قانشاما! سارا ساياساتكەر, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بولاشاقتى الىستان بولجاپ, مۇناي قورىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, ەل بيۋدجەتىن رەتتەپ وتىرۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قارىشتاي دامىپ, الەم مويىنداعان الپاۋىت مەملەكەتكە اينالدى.
بۇل جەردە كەڭەس تۇسىندا كوزى اشىلعان مۇناي قورىنىڭ جانە وسى ەسەپسىز ەن بايلىققا جول تاپقان حالەل وزبەكقاليەۆتىڭ ەڭبەگى ەشبىر ولشەمگە سىيماستاي, وتە جوعارى.
اسىل ازاماتتىڭ قادىر-قاسيەتىن, جاساعان ۇلى ىستەرىن كەزىندە ەل ءبىلدى, اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا دەيىن جاقسى باعالادى. بىراق سول زاماننىڭ سوقىر ساياساتى ونىڭ ەڭبەگىنىڭ لايىقتى ماراپاتتالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. ول ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. سول ۇسىنىستىڭ ءبىرىن ترەستىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەنىمدە مەن ءوز قولىممەن تولتىردىم. بىراق ماسكەۋدەگى وداقتىق گەولوگيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ا.رياسنوي «بۇل ماراپاتقا ونىڭ ەڭبەگى ءالى سىڭگەن جوق» دەگەن سىلتاۋمەن ۇسىنىسىمىزعا قول قويماي قايتاردى. بۇل سول كەزدەگى جەرگىلىكتى كادرلارعا دەگەن شوۆينيستىك كوزقاراستىڭ سالقىنى ەكەنى بەلگىلى. كەيىنىرەك حالەل جاعىپار ۇلى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بولىپ كەتكەننەن كەيىن «ممگب» ترەسىن اياقتان تۇرعىزۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن لەنين وردەنىن الدى. ول كىسىگە ودان ۇلكەن ماراپات تيمەدى. ارينە «اتى مۇلدە ەلەۋسىز قالدى» دەي المايمىز. ونىڭ مۇناي سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋداعى ەڭبەگى ەسكەرىلگەن بولۋى كەرەك, اقتاۋداعى ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنىنا ەسىمى بەرىلىپتى. تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا قويىلدى. بىراق بۇكىل قازاقستاننىڭ بايلىعىن ەسەلەپ, داعدارىستىڭ تىرناعىنان الىپ شىققان مۇناي كوزىن تاپقان ادام ءۇشىن جاسالعان بۇل قۇرمەت تىم از.
وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, مەن حالەل جاعىپار ۇلىنىڭ قىزمەت جولىن جاقسى بىلەتىن, ونىڭ ەلگە قالدىرعان مول مۇراسىنا كۋا بولعان جان رەتىندە مىناداي ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. بۇگىندە ماڭعىستاۋدا وزەن, جەتىباي, قالامقاس, قاراجانباس سەكىلدى ءىرى مۇناي كوزدەرىن قوسقاندا, الپىسقا جۋىق مۇناي-گاز كەنىشى بار. مىنە, وسى كەن ورىندارىنىڭ ءبارىن بارلاپ, كوزىن تابۋعا حالەكەڭنىڭ ەڭبەگى ابدەن سىڭگەن. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۇناي-گاز بارلاۋ ىسىنە ءتيىستى كوڭىل بولىنگەن جوق, تيىسىنشە جاڭا مۇناي كوزدەرى اشىلعان كۇندە ونىڭ ءبارى – ح.وزبەكقاليەۆ ترەستى باسقارىپ تۇرعان نەمەسە ول گەولوگيا مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەگەن جىلدارى جۇرگىزىلگەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە عانا مۇمكىن بولعان نارسە. سوندىقتان ۇلكەن مۇناي كوزدەرى بولماسا دا, شاعىن كەن ورىندارىنىڭ بىرىنە حالەل وزبەكقاليەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ ادىلەتتىك بولار ەدى. بۇدان بولەك ءوزى كەزىندە «ممگب» ترەسىن كوشىرۋ ارقىلى ەلدى قونىستاندىرىپ, ءوسىپ-دامۋىنا كومەكتەسكەن قاراقيا اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇرىق اۋىلىندا دا اسىل ازاماتتىڭ اتىندا اللەيا اشىپ, ەسكەرتكىش ورناتۋ دا كوپ كۇشتى قاجەت ەتپەسە كەرەك-ءتى. بۇل ح.وزبەكقاليەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا لايىقتى تارتۋ بولار ەدى.
ءپىرىمتاي ارىستانوۆ,
مۇناي سالاسىنىڭ ارداگەرى, قاراقيا اۋدانىنىڭ
قۇرمەتتى ازاماتى
