جيعان-تەرگەنىن وقىرمانعا دا ۇيرەتىپ, ءوزى دە سول حالىقتان ۇيرەندى. م.الىمباەۆ حالىق مۇراسىن ەرىنبەي جيناۋشى جانە وعان ءوز جانىنان ۇلەس قوسۋشى عانا ەمەس, فولكلورلىق شىعارمالاردى جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەپ, پىكىر ايتۋشى عالىم دا. وعان جازۋشىنىڭ «كوڭىل كۇندەلىگى», «ابايدى قايتالاپ وقىعاندا» دەگەن ەسسەلەرى مەن ءتىل تازالىعى, ۇلت مادەنيەتىنىڭ پروبلەمالارى توڭىرەگىندە جازعان ماقالالارى, 1994 جىلى «راۋان» باسپاسىنان شىققان «حالىق – عاجاپ تالىمگەر» اتتى پەداگوگيكالىق وي-ءتۇيىنى, حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ قىرى مەن سىرى تۋرالى تەبىرەنە جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى كۋا.
م.الىمباەۆ فولكلورلىق شىعارمالاردى شىعارۋشىلار مەن ونى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە جەتكىزۋشىلەر تۋرالى دا وزىندىك وي-پىكىرلەر بىلدىرگەن. مىسالى, ول تەرمەشىلەر مەن جىرشىلارعا حالىقتىق قازىنانى ناسيحاتتاۋشىلار, جىرشىلار دەپ قاراسا, قۇيما قۇلاق قاريالاردى ماقال-ماتەل, اڭىز-اڭگىمەلەردى كوپ بىلەتىن حالىقتىق قازىنانى ساقتاۋشىلار دەپ سانايدى. «وسىنداي ايتقىشتار ازايىپ بارادى», «اعا بۋىن وكىلدەرى كارى ادامنىڭ تىسىندەي سيرەپ بارادى, قارا جەرگە قايتپاس ساپار شەككەن قاريالاردىڭ ىشىندە قانشا قازىنا بىرگە كوشىپ, بىرگە ءوشىپ جاتىر» دەپ وكىنىش بىلدىرەدى. «ناداندىقتان قاشان ارىلامىز؟ حالىقتا باردى, بۇرىنعىلاردىڭ اسىلدارىن جيناپ, تابۋدى, باعالاۋدى قاشان ۇيرەنەمىز» دەپ قىنجىلدى.
م.الىمباەۆتىڭ فولكلوردى زەرتتەۋدەگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – قازاقتىڭ ماقال-ماتەل, قارا ولەڭدەرىندەگى افوريزم ءسوز تىركەستەرىن كورشى ورىس, وزبەك, تاتار, قىرعىز, موڭعول تىلدەرىندەي ۇقساس ءسوز تىركەستەرىمەن سالىستىرا زەرتتەپ قاراستىرۋىندا. مىسالى, «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز, تالاپتىعا بولسىن كەز» دەگەن ابايدىڭ افوريزم ءسوزىنىڭ موڭعول تىلىندە دە بار ەكەنىن, ولاردىڭ «تالانت», «دارىن» دەگەندى «بيليگ» دەيتىنىن دالەلدەيدى. نەمەسە سوكراتتىڭ «كوگو نە بەت سلوۆو, توگو نە بۋدەت بيت ي پالكا» دەگەن ءسوزىنىڭ قازاقتىڭ «تاياق ەتتەن وتەر, ءسوز سۇيەكتەن وتەر» دەگەن ماقالىنا ماعىناسى جاقىن ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق ورىستىڭ «س كەم ۆەنچاتسيا, س تەم ي كونچاتسيا» دەيتىن ماقالىنا قازاقتىڭ «كىممەن قارايساڭ, سونىمەن اعاراسىڭ» دەگەن ماقالىمەن مازمۇن جاعىنان وتە جاقىن ەكەنىن ءسوز ەتەدى.
مۇزافار قازاقتىڭ باتا-تىلەك ولەڭدەرىنە تالداۋ جاساي كەلە, «قاراشاي حالقىنىڭ فولكلورىندا باتا-ولەڭ پوەزيا جانرىنىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ سانالادى» دەيدى. مىنە, بۇلار ءار حالىقتىڭ فولكلورلىق شىعارمالارىن سالىستىرا زەرتتەۋ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ساباقتاستىعىن, ونىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني-الەۋمەتتىك جاعدايلارىمەن بايلانىستى كورشى ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە اسەر ەتۋىنەن بولاتىنىن اشا تۇسەتىن فاكتىلەر. م.الىمباەۆتىڭ «حالىق – عاجاپ تالىمگەر» دەگەن وسى كوپجىلدىق عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ ماقال-ماتەلدەرى مەن قارا ولەڭدەرىندەگى حالىقتىق قاعيدالارمەن ۇلى اقىن اباي پوەزياسىنداعى ازاماتتىق, اعارتۋشىلىق تاعىلىمدار حاقىندا ارنايى ءسوز قوزعاپ, سول ەڭبەككە جەكە توقتالىپ تالداۋ جاساۋدى قاجەت دەپ تاپتىق.
كىتاپ بەس تاراۋدان تۇرادى. I تاراۋ « ۇلى سوزدەن ۇلاعات» دەپ اتالادى. اۆتور حالىق تاعىلىمدارىنىڭ فولكلورلىق شىعارمالاردان, ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردان, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ويىن تۇرلەرىنەن وزەكتى ورىن الۋ سەبەبىن اشا كەلىپ, ونىڭ حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە بايلانىستى ءوربىپ, بالا تاربيەلەۋدەگى پەداگوگيكالىق ماقسات-مۇددەدەن تۋىندايتىنىن جاقسى اشىپ كورسەتكەن. «ۇل ون بەسكە كەلگەندە, قولعا ۇستاعان قوبىزىڭ, ۇل ون بەستەن اسقان سوڭ, ءتىل الماسا, دوڭىزىڭ», − دەگەن ماقال-ماتەلدەردى تالداي وتىرىپ, بالا تاربيەسى اتا-انانىڭ وزىنە بايلانىستى ەكەنىن, دۇرىس ءتالىم-تاربيە بەرە بىلگەن اتا-انا ونى بابىنا كەلتىرىپ, قولعا ۇستاعان مۋزىكالىق اسپاپتاي سايراتا بىلەتىنىن, ال دۇرىس تاربيە بەرمەسە, بالانى بۇزىپ الىپ, كەيىن وپىق جەيتىنىن ەسكەرتەدى. بۇل پىكىر ويشىل ۇلى پەداگوگتاردىڭ «تاربيەدە ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. ونى ەلىن سۇيەر ناعىز ەر ەتۋ دە, قولىنان ەشتەڭە كەلمەس ەز ەتۋ دە تاربيەگە بايلانىستى» دەگەن ۇلاعاتتى وسيەتتەرىمەن ۇشتاستىرادى.
قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن ۇل تاربيەسى مەن قىز تاربيەسىن ءبولىپ قاراۋى, بالا تاربيەسىندەگى وتباسىنىڭ, جولداس-جورانىڭ ءرولى دە اۆتوردىڭ نازارىنان تىس قالماعان. مۇزاعاڭ كوپ بالا تاربيەلەپ, شىنايى ۇستاز بولا بىلگەن اتا-انالاردىڭ ءومىر تاجىريبەسىنەن ورىندى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, ويىن تياناقتاپ تۇيە بىلگەن.
ءبىر وكىنىشتىسى, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وتباسى ۇلكەندەرىنىڭ بالانى 40-قا كەلگەنشە بالا دەپ وبەكتەپ قاراپ, شىرىلداپ بايەك بولاتىنى نەمەسە «ايتتىم – ءبىتتى, كەستىم – ءۇزىلدى» دەپ وكتەم سويلەپ, ءوز ءسوزىن ۇكىم رەتىندە قولداناتىن اتا-انالاردىڭ دا بار ەكەنى بەلگىلى.
اۆتور بۇل جەردە بالا تاربيەسى باق اعاشىن كۇتۋشى باعبان ىسىمەن پارا-پار ەكەنىن ايتا كەلە, حالقىمىزدىڭ «بالانى بەسكە دەيىن پاتشاڭداي قارا, ون بەسكە دەيىن كومەكشىڭدەي سانا, ون بەستەن اسقان سوڭ اقىلشى, دوسىم دەپ قارا» دەگەن ۇلاعاتتى وسيەتىن ەستەن شىعارماۋ كەرەكتىگىن ورىندى ەسكە سالادى.
كىتاپتىڭ II تاراۋى «ەر ەسىمى ەل ەسىندە نەمەن ساقتالادى» دەگەن پىكىردى پايىمداۋعا ارنالعان. «تاربيەنىڭ تىلدەن باستالاتىنى», «ماقال – ءسوزدىڭ مۇناراسى» ەكەنى, كوسەم ءسوزدى كوپشىلىكتىڭ سارى التىنداي ساقتاۋى, ءسوز باستاعان شەشەندى قول باستاعان كوسەمنەن كەم باعالاماۋى, ءبىلىم مەن ونەردىڭ وقۋ, توقۋ, تالپىنۋ ارقىلى كەلەتىنى, ء«بىلىمسىز بۇلدىرەدى, اتا-اناسىن كۇيدىرەدى», «وقۋسىز ءبىلىم جوق, ءبىلىمسىز كۇنىڭ جوق», «وقۋ شالا ەستىنى ءبۇتىن ەتەدى, ال ءبۇتىن ەستىنى دانا ەتەدى», «جاستىقتا العان ءبىلىمىڭ – قارتتىقتاعى م ۇلىگىڭ», ء«بىلىم الماي, بولدىم دەمە, ەڭبەك ەتپەي, تولدىم دەمە», «بىلىمگە ءومىرىڭدى بايلا» دەگەن حالىق قاعيدالارىن ۇسىنا وتىرىپ, ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ ورداسى مەكتەپ, ال بىلىمگەر ۇلى تۇلعا – ۇستاز ەكەنى, حالىقتىڭ وسى ويدى «ۇستازى تالانتتى بولسا, شاكىرتى تالاپتى بولادى», «ونەگەسىز ءوسۋ جوق, ۇستازعا قويار تالاپ كوپ» دەي كەلە, حالىقتىڭ ۇستاز بويىنان بىلىمدىلىك, ادىلدىك, تالاپ قويعىشتىق, ۇستامدىلىق سياقتى قاسيەتتەردىڭ ۇنەمى كورىنۋىن قالايتىنىن جازادى.
III تاراۋ «وتان ءۇشىن كۇرەس – ەلگە تيگەن ۇلەس» – دەپ اتالادى. اۆتور بۇل تاراۋدا «ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ۇلدىڭ» الدىنا حالىقتىڭ قويار تالابىن تالداپ بەرە بىلگەن.
ەر ەلدىڭ ىق جاعىنىڭ قالاسى,
جەل جاعىنىڭ پاناسى.
* * *
باتىردىڭ اتىن جاۋ شىعارادى,
ء بيدىڭ اتىن داۋ شىعارادى.
* * *
باتىردى «باتىر» دەيدى كۇشىن كورگەن,
ۇستانى «ۇستا» دەيدى ءىسىن كورگەن –
دەگەن ماقال-ماتەلدەردى دالەل ەتە كەلىپ, ەرلىكتىڭ تاربيەدەن تۋىندايتىنى, «ەرلىكتىڭ بىلەكتە ەمەس, جۇرەكتە» ەكەنى, ار-نامىس ەرلىكتىڭ جۇرەكتەگى وتىن تۇتاتار وتتىعى ەكەنى, ەلىن سۇيگەن ازاماتتىڭ ەر بولاتىنى, ەل تانىماس ەسكەرۋسىز قالعان ەرلىكتىڭ جوق ەكەنى ناقتى مىسالدارمەن جاقسى تالدانعان.
اۆتور ءسوز ەتكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى − تەكتىلىك (گەن). ال حالىقتىق ماقال-ماتەلدەرگە جۇگىنسەك, «تەگىن بىلمەگەن − تەكسىزدىك», «تەگىن بىلگەن − ەلىن دە بىلەدى» دەپ, تەكتىلىككە ەرەكشە ءمان بەرەدى. شوقان, ىبىراي, اباي, مۇحتار سياقتى ۇلى كەمەڭگەرلەردىڭ دە تەكتى جەردەن شىعۋى, وسكەن ورتا, اتا-بابادان, اكە-شەشەدەن العان ءتالىم-تاربيەسىنىڭ ناتيجەسىندە, ولاردىڭ الەمگە اتى ايگىلى ۇلى تۇلعا بولۋىنىڭ ءوزى – ءبىر جاعىنان شىققان تەگىندە جاتقانىن بۇرىن جاسقانىپ ايتا الماساق, بۇگىندە ماقتانىشپەن ايتاتىن بولدىق. اتا-بابامىزدىڭ تەكتى جەرمەن قۇدا بولۋى, «اناسىن كورىپ قىزىن ال» دەۋى, ەز, ىنجىق ۇلدى «تەگىنە تارتپاعان جەتەسىز» دەپ جەكىرىپ, سوگۋى بەكەر ەمەس. بۇگىندە اتا-اناسىن, شىققان ۇلتىنىڭ تەگىن بىلمەيتىن, ءتىپتى انا ءتىلىن مەنسىنبەيتىن جەتەسىزدىكتى وسى تەكسىزدىكتەن دەپ قاراعان ءجون دەيدى.
تۋعان حالقىنىڭ ءتىل قۇدىرەتىن باعالاي بىلۋگە, «قارا ولەڭ» دەپ اتالاتىن پوەزيا ىنجۋلەرىن تالداۋعا ارنالعان IV تاراۋدا «قازاقتىڭ قارا ولەڭى قالعىماي, قاسقايىپ توردە وتىرعان توبە بيدەي ەلەستەيدى» دەپ, مۇزاعاڭ وتە ورىندى ايتقان.
قارا ولەڭدەردە كەزدەسەتىن تالىمگەرلىك افوريزم سوزدەردىڭ كوپتىگىن جانە ونىڭ نارلىلىگىن اۆتور ءدوپ تاۋىپ, تەرەڭ تالداي بىلگەن.
مىسالى:
ورىندى, ونەر, ءبىلىم ءدامىن تاتۋ,
جىگىتكە جاراسپايدى قاراپ جاتۋ.
بۇگىنگى كۇن ەڭبەكپەن وتكىزبەسەڭ,
ەرتەڭگى كۇنگە قيىنداۋ جاۋاپ قاتۋ.
اقىلسىزدىڭ ەش ءسوزى ماقۇل بولماس,
ەكى تۋىپ بولساڭ دا ءبىر قالعانىڭ
ەڭبەگىندەي ءوزىڭنىڭ جاقىن بولماس –دەگەن ولەڭ جولدارى تۇنىپ تۇرعان اقىل, تاپتىرماس ناقىل ەكەنىن دالەلدەيدى.
«ابايدىڭ اڭساعانى قانداي ازامات؟» – V تاراۋدىڭ تاقىرىبى. اۆتور حالىقتىق باي قازىنا اۋىز ادەبيەتىنەن, ونىڭ اسىل ورنەكتى ءسوز ونەرىنەن ءنار الىپ, سۋسىنداعان ويشىل-عالىم, ۇلى اقىن ابايدىڭ «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى», «تولىق ادام» تاربيەلەۋدەگى الدىنا قويعان كرەدوسىنا ونىڭ ءوزىنىڭ ولەڭ جولدارىنان مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ جاۋاپ بەرگەن. اباي پوەزياسىنىڭ حالىقتىق قازىنا – اۋىز ادەبيەتى اسىلدارىمەن شىعارماشىلىق وزەكتەستىگى, پەداگوگيكالىق كوزقاراسىنىڭ حالىقتىق پەداگوگيكا قاعيدالارىمەن ۇندەستىگى وتە جاقسى پايىمدالعان.
VI تاراۋدا ءار جىلدارداعى پوەزيالىق ولەڭ جولدارىندا وي تۇيىندەگەن ماقال-ماتەل بولارلىق افوريزم سوزدەرىنىڭ ءتورت جۇزگە تارتا شۋماعىن توپتاپ بەرىپ, اۆتور ءوزىنىڭ تالىمگەرلىگىن تانىتقان.
ارتىنا ولشەۋسىز مول مۇرا قالدىرعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى م.الىمباەۆتى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ايتار تىلەكتەرىمىز تومەندەگىدەي: بىرىنشىدەن, بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى كلاسسيگى م.الىمباەۆتىڭ تۋعان جەرى پاۆلودار وبلىسى, كاچير اۋدانىندا ءبىر ورتا مەكتەپتىڭ اتىن بەرسە, سونداي-اق ءوزى وقىپ بىتىرگەن پاۆلودار پەدۋچيليششەسىن م.الىمباەۆ اتىمەن اتاسا, ونىڭ اتىنا پاۆلودار, استانا, الماتى قالالارىنىڭ ءبىر كوشەلەرىنىڭ اتتارىن بەرۋ ەسكەرىلسە دەمەكپىز. بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى شىعارمالارىنا م.الىمباەۆ اتىندا بايگە جاريالاپ وتىرۋ ءىسى دە قاجەت سياقتى. الداعى جىلدارى م.الىمباەۆتىڭ 1994 جىلى باسپادان شىققان «666 ماقال-ماتەلدەر» اتتى جيناققا, «الماتى اقشامى» گازەتىندە جاريالانعان 1996-2015 جىلدارداعى ماقال-ماتەلدەردى قوسىپ, «م.الىمباەۆتىڭ 990 ماقال-ماتەلدەرى» اتتى جيناق شىعارسا ورىندى بولار ەدى.
سەرعازى قالي ۇلى,
قازاق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
