– احمەت ءۋالحان ۇلى, ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «ات ۇستىندە جۇرگەن كوشپەندىلەر تاقىمىنا باسقان سايگ ۇلىگىنە نەعۇرلىم ەركىن ءمىنىپ ءجۇرۋى ءۇشىن بيىك ەر-تۇرمان مەن ۇزەڭگىنى ويلاپ تاپتى» دەپتى. وسى تۇجىرىمعا قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– اتتى قولعا ۇيرەتىپ, جىلقى جابدىقتارىن جاساۋ ءۇشىن ادامزات مىڭداعان عاسىرلىق ۇزاق جولدان وتكەن. جىلقى جابدىعىنىڭ ماڭىزى تۋرالى قازاق فولكلورىندا ەرتەدەن قالعان:
... ەكى تىزگىن جوق بولسا,
ات باسىن ادام بۇرا الماس.
ەكى تارتپا جوق بولسا,
ات ۇستىندە تۇرا الماس.
ەكى ۇزەڭگى جوق بولسا,
اتقا ادام مىنە الماس... – دەپ كەلەتىن جىر بار. بۇل جىر جىلقى جابدىعىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
جالپىلاي ايتسام, ۇزەڭگى ءوز-وزىنەن پايدا بولا قالعان جوق. ول ادام قولىمەن جاسالعان زاتتىق مادەنيەتتىڭ, قولونەردىڭ زور جەمىسى بولا وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر ايماقتا پايدا بولىپ, سول جەردەن تاراپ, كوپتەگەن ۇلگى-نۇسقاسى دامىپ-جەتىلگەن.
وسى ورايدا جوعارىدا ەلباسىمىز ايتقانداي, ۇزەڭگىنى العاش ويلاپ تاپقان دالالىقتار ەكەنى راس. بۇل پايىم ۇزەڭگى تاريحىن ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا ناقتىلانىپ وتىر. ەرتە داۋىردەگى كوشپەندىلەر ەر-تۇرمان جابدىقتارىن جاساۋدى جاقسى يگەرگەندەرى سونشالىق, وسىعان ساي ات ۇستىندە ايقاسۋ تاسىلدەرى دە وزگەرىسكە ءتۇسىپ, دامىدى. مىسالى, ەۋرازيا كوشپەندىلەرىن تەرەڭ زەرتتەگەن ادامنىڭ ءبىرى شىعىستانۋشى-تۇركولوگ س.ي. ۆاينشتەين: «ۇزەڭگىنى تۇڭعىش رەت كەڭ كولەمدە كوشپەلى التاي تۇركىلەرىنىڭ قولدانعانىنا تولىق نەگىز بار. ولار ءومىرىنىڭ كوپشىلىگىن ات ۇستىندە وتكىزگەن كوشپەندى جىلقىشىلار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەمىر قورىتۋ مەن وڭدەۋ ءىسىن وتە جوعارى شەبەرلىكپەن مەڭگەرگەن. ورتالىق ازيانىڭ كوشپەندىلەرى اراسىندا ولاردىڭ «تەمىر بالقىتۋشىلار», «تەمىرشىلەر» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعانى تەگىن ەمەس», دەپتى.
راسىندا, ادام بالاسى جىلقىنى اۋىزدىقتاپ ءمىنىپ, ۇزەڭگى, ەر-تۇرمان ويلاپ تابۋى – ۇلى جاڭالىق. وسىنداعى ەر-تۇرمان جابدىقتارىنىڭ ەڭ نەگىزگى بولشەگى – ۇزەڭگى. ۇزەڭگىنى ەۋروپالىقتار ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 420-جىلىنان باستاپ قولدانعانى جونىندە دەرەك بار.
– دەمەك, ۇزەڭگىنى العاش ءبىزدىڭ كوشپەندى اتا-بابالارىمىز ويلاپ تاۋىپ, ونى الەمگە تاراتىپ, دامىتتى دەيسىز عوي...
– بۇل الدەقاشان دالەلدەنگەن تۇجىرىم. ۇزەڭگىنىڭ ۇزاق عاسىرلىق دامۋ ۇدەرىسىنە توقتالار بولساق, موڭعول, باشقۇرت, قازاق, قىرعىزداردىڭ IV-V عاسىرلارىندا پايدالانعان ۇزەڭگى نۇسقالارىندا كوپ وزگەشەلىك جوق. ال ءVىى عاسىردىڭ باسىندا ۇزەڭگىنىڭ تۇرپايى ءارى قاراپايىم جاسالاتىن نۇسقالارىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى اياقتالىپ, ونىڭ دامىتىلا تۇسكەن باسقا دا ۇلگى-نۇسقالارى جاسالا باستادى. ءVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جاسالعان ۇزەڭگىلەردىڭ نۇسقاسى ءتورت بۇرىشتى نەمەسە دوڭگەلەكتەۋ, دوعا تارىزدەس بولىپ كەلدى.
ال ۆيزانتيالىقتار VI-VII عاسىرلار شاماسىندا ۇزەڭگىمەن كوشپەندىلەردىڭ باتىسقا اۋعان تايپالىق وداعىنىڭ ءبىر بولىگى اۆارلار ارقىلى تانىس بولدى. سونىمەن قاتار عالىمدار باتىستا ۇزەڭگىنىڭ پايدا بولۋىن VI عاسىرداعى شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە تاراعان كونە تۇركى مادەنيەتىمەن بايلانىستىرىپ: «VI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ەۋروپانىڭ كەڭ-بايتاق دالالارىندا ۇزەڭگى ءجيى كەزدەسە باستادى. قىتاي ارحەولوگى ليۋ حان جانە باسقا دا عالىمدار جىلقى ۇزەڭگىسىمەن قوسا باسقا دا جابدىقتارى قىتايعا سولتۇستىكتەگى كوشپەندى تۇركىلەردەن (تۇركى قاعاناتىنان) تاراعان» دەپ جازادى. سول سياقتى ءىىى-IV عاسىرلار مۇراسى قىتايدىڭ «چانشا» اتتى كونە مولا ورنىنان جىلقىنىڭ ءمۇسىنى تابىلدى. مۇندا سۇيەگى قاتتى ەر-توقىم ۇزەڭگىسىن جانە سول جاعىنا ۇزەڭگى سالىنىپ تا بەينەلەنگەن ەكەن.
– ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا اتالارىمىز جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولعانى جايلى ايتا وتىرىپ, كوشپەلىلەردىڭ جىلقى جابدىعىن جەتىلدىرۋدەگى ماڭىزىنا ايرىقشا توقتالادى. ياعني, بۇل ورايدا ءبىزدىڭ سۇحباتىمىزعا وزەك بولىپ وتىرعان ەر-تۇرمان جابدىعىنىڭ ۇزاق عاسىرلىق ۇزدىكسىز دامۋى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ورتالىق ازيانىڭ عۇندارىندا الدىڭعى جانە ارتقى قاسى بار, سۇيەگى اعاشتان جاسالاتىن قاتتى ەرلەر ب.ز.د. ءىىى عاسىرلاردان كەيىن-اق كەڭ قولدانىلا باستاعان جانە دە ەرلەردى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قويىپ, بەكىنىستەر جاساعانى جونىندە مالىمەتتەر دە بار. ياعني, ەۋرازيانىڭ كونە تايپالارى سكيف, ساقتاردىڭ جىلقىشىلارىنىڭ ەر-تۇرماندارى جۇمساق بولاتىن, ءبىر ايىلمەن تارتىلاتىن جايداق توقىمنان كوپ ايىرماشىلىعى جوق ەدى. پازىرىق, بەرەل قورعاندارىنان تابىلعان ەر-تۇرماندار توقىمنان ەردىڭ ەكى قاسىنا ۇقساتىپ جاسالعان, ىشىنە ءشوپ, بۇعىنىڭ ءجۇنىن تىققان ەكى كوپشىكتەن, ايىل-تارتپادان, ومىلدىرىك جانە قۇيىسقاننان تۇرعان.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءبىرىنشى مىڭجىلدىعى مەن ەكىنشى مىڭجىلدىعىنىڭ ءولىاراسىندا قاستارى الاسا, جۇقا, ۇلكەن قاپتالى بار قاتتى ەردىڭ ورنىنا ەردىڭ جاڭا ۇلگىسى پايدا بولدى. اتتىڭ بۇيىرىنە باتاتىن قالىڭ قاپتالدار جۇقا اعاش قاپتالدارعا اينالدى, كەرىسىنشە قاستارى بيىكتەلىپ قالىڭداي ءتۇستى. بۇرىنعى كونە تۇركى ەرلەرىندە شەڭبەرلەنە بىتكەن قالىڭ مىقتى قاپتالدارعا ەردىڭ قاستارى ىشكى جاعىنان بەكىتىلەتىن ەدى. دەمەك, ەردىڭ قاسى قاپتالدارعا ءتۇسىپ, قاپتالدار اتتىڭ ءبۇيىرىن قىسىپ, اتتىڭ جۇرىسىنە اسەر ەتەتىن. ال جاڭا ەرلەردىڭ قۇرىلىسىندا بيىك قالىڭ قاستار جۇقالاۋ شاعىن قاپتالدارعا سىرت جاعىنان قوزعالمايتىنداي ەتىپ وتىرعىزىلدى. بۇرىن ەردىڭ قاسى قاپتالدىڭ ىشكى جاعىنان بايلاناتىن ەدى, ءسويتىپ ۇلكەن قاپتالدار (لوپاست) جەڭىل قاپتالدارعا (پولكا) اينالدى. زەرتتەۋشى د.گ.ساۆينوۆتىڭ كورسەتكەنىندەي, وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە XII-XIV عاسىرلاردا جەڭىل قاپتالدى, قالىڭ (اۋىر) قاستى موڭعول ۇلگىسىندەگى ەرلەر پايدا بولدى.
– ياعني, ۇزەڭگىنىڭ پايدا بولۋى ەر-تۇرمان جابدىقتارىنىڭ تولىق اياقتالۋى دەپ ايتامىز. سولاي ما؟
– ءدال سولاي. سۇيەگى قاتتى ەر-تۇرمانداردى ءبىزدىڭ زامانىمىزدا عۇندار ويلاپ تاپسا, ارادا 500 جىل وتكەننەن كەيىن كونە تۇركىلەر ۇزەڭگىنى ويلاپ تاۋىپ, ەردىڭ تولىق جابدىقتاۋىن ءبىتىردى. كونە تۇركىلەردەن كەيىن كوپ ەشكىم ەر-تۇرمان جابدىقتارىنا ۇلەس قوسقان جوق. كوبىنەسە ءارتۇرلى اسەمدەلۋى, سالپىنشاقتارى, فورمالارى بولماسا, ەر-تۇرمان مادەنيەتىن تۇركىلەر تولىق اياقتاپ ادامزاتقا تارتۋ ەتتى دەۋگە بولادى.
VI-ءVىى عاسىرلار اياسىندا كوشپەندى تۇركىلەر الەمىندە ەر-توقىم قاتتى, قاسى تىگىنەن جاسالىپ, نەگىزىنەن جاۋگەرشىلىكتە قولدانىلاتىن بولعان. وسىلايشا, ۇزەڭگىلى قاتتى ەر-توقىم ءوز دامۋىندا ەكى كەزەڭدى باستان وتكەرەدى. ولار:
1. IV-ءVى عاسىرلارداعى تۇرپايى نۇسقالار;
2. ءVIى-ءVىىى عاسىرلاردا كەڭ تاراعان مەتالل نۇسقالار.
– وسى مەتالل ۇزەڭگىلەردىڭ پايدا بولۋىنا قانداي جاعداي اسەر ەتتى دەۋگە بولادى؟
– ارينە, بۇل بۇكىلالەمدىك ۇلكەن جاڭالىقتىڭ سەبەبى دە جانە سالدارى دا بولدى. التايداعى كوك تۇركى تايپالارى تۇڭعىش رەت مەتاللۋرگيا تاريحىندا شويىننان جوعارى ساپالى بولات الۋدى ۇيرەندى. بۇل ءۇردىستى كوك تۇرىكتەر جاساعان شويىن-بولات رەۆوليۋتسياسى دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. شويىنداي مورت سىنبايتىن, ىستىق-سۋىققا, تابيعي فاكتورلارعا, دەفورماتسياعا شىدايتىن تەمىر ۇزەڭگىلەر پايدا بولدى. تەمىر ۇزەڭگىگە شىرەنىپ وتىراتىن ساربازدىڭ قولىندا بۇرىنعىداي قوس ءجۇزدى سەمسەر ەمەس, تۇرىكتىڭ قايقى قىلىشى پايدا بولدى. قايقى قىلىش قولعا جەڭىل جانە ەكى نارسەنى بىردەن اتقاراتىن ەدى, ياعني كەسىپ جانە ءتىلىپ تۇسەدى. ورىسشا ايقاندا «ودنوۆرەمەننو رۋبيت ي رەجەت». ال بۇرىنعى قوس ءجۇزدى سەمسەرلەر تەك قانا ءبىر فۋنكتسيانى اتقاراتىن, تەك كەسەتىن. كونە تۇرىكتەر ەۋروپاعا بارعاندا تەمىر نايزا, قايقى قىلىش, اياعىنىڭ استىندا مەتالل ۇزەڭگى بولدى. ەۋروپالىقتاردا بۇل كەزدە قولادان جاسالعان مورت سىناتىن, سالماعى اۋىر, شويىنى كوپ, تەمىرى از, ساپاسىز ەكى ءجۇزدى سەمسەرلەر بولدى. سوندىقتان دا ەۋروپاعا اپارعان تۇركىلەردىڭ ساپالى بولات قارۋلارى التىننان دا قىمبات بولعان.
– اتامىز قازاقتا «امال جوق, ادام ويىنا نە كەلسە سونى ىستەيدى» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە, وسى ءبىر تامسىلگە سۇيەنىپ ايتار بولساق, ۇزەڭگى مەن ەر-توقىمعا كوپ كەيىن قول جەتكىزگەن ەۋروپالىقتار وعان دەيىن اتقا قالاي ءمىنىپ-ءتۇستى ەكەن؟
– ەرتەدەگى ەۋروپالىقتار ۇزەڭگىنىڭ جوقتىعىنان اتقا ءمىنۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعا كۇلكىلى بولىپ كەلەتىن نەبىر ايلا-شارعىلارعا بارعان. اتقا ءمىنۋدىڭ ەڭ قاراپايىم ءادىسى – اتتىڭ ۇستىنە قارعىپ ءمىنۋ, بولماسا جالى مەن قۇلاعىنان ۇستاپ تىرمىسىپ شىعۋ. پوللۋكس, سيلي, سترابون سياقتى كونە اۆتورلاردىڭ جازۋىنشا, يسپاندار اتقا ءمىنۋ ءۇشىن اتتى تىزەرلەتىپ ۇيرەتكەن. اتقا مىنگىزەتىن ارناۋلى قۇلدار مەن اياق نە سول اياقتى باساتىن باسپاسى بار نايزالار, ءتىپتى شاعىن باسپالداقتار مەن الىپ جۇرەتىن تەمىر ساتىلار قولدانعان. بۇلاردى كەيبىر اۆتورلار ۇزەڭگى دەپ جازىپ قاتەلەسەدى.
گرەكيا مەن يتاليادا ۇلكەن قالالارعا باراتىن جولداردا اتقا ءمىنۋ ءۇشىن ارنايى تاس ءۇيىپ قويۋ, تاس تۇعىر جاساۋ ەتەك العان. مۇنداي تۇعىر تاستار ريم مەن نەاپولدىڭ اراسىنداعى جولداردا بەرتىنگە دەيىن ساقتالعان.
– ءسىز بۇرىنىرىقتا جارىق كورگەن ءبىر ەڭبەگىڭىزدە «سارباز بەن ونىڭ اتىن قورعاۋعا ارنالعان ساۋىتتى دا العاش رەت ءبىزدىڭ بابالارىمىز جاساعان» دەپسىز...
– ول راس. وتتى قارۋ پايدا بولىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنگەنگە دەيىن اتتى اسكەردىڭ دامۋى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى مىڭجىلدىق پەن ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءى عاسىرى اراسىندا كوشپەندىلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاۋىنگەرلىك ۇستەمدىك ورناتۋىن قامتاماسىز ەتكەن جاساقتىڭ ەرەكشە ءتۇرى – ايبارلى اتتى اسكەردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. وسىلاي ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدى اسكەري جاڭالىعىنا بالانعان مۇزداي تەمىر قۇرسانعان اتتى اسكەر پايدا بولدى.
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
