ءبىز كىرىپ كەلگەندە شەبەر ء«ومىر جاڭعىرىعى» اتتى تۋىندىسىن ويۋ ۇستىندە ەكەن. قولىنا العان كەز-كەلگەن دۇنيەگە بار ىنتى-شىنتىسىمەن كىرىسەتىنى كورىنىپ-اق تۇر.
كەزىندە شىمشاھارداعى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى كوركەمسۋرەت كوللەدجىن اعاش ونەرى ماماندىعى بويىنشا تامامداعان ءمۇراتالى اعا قازىرگى تاڭدا قۋ توماردان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر.
ەجەلگى تۇركىلىك ميفولوگياعا سۇيەنىپ, ءوز وي-قيالىمەن استاسقان بۇل تۋىندىدا ول تابيعات پەن ەتەنە جاقىن ۇلتىمىزدىڭ ءومىر-سالتىن كورسەتۋگە تىرىسىپتى.
كوركەم تۋىندىعا عالامشاردىڭ ءتورت قۇبىلاسىن شارلاپ, «ماڭگىلىك ءومىر» ىزدەگەن قورقىت بابانىڭ اجالمەن ايقاسقان ساتتەرى تۇسىرىلگەن.
- اعا, قولونەرگە قۇمارلىق قالاي قالىپتاستى؟
- «جاس شاعىمىزدا كينوتەاترلاردىڭ الدىندا ءىلۋلى تۇرعان جاپسىرما (حابارلاندىرۋ) قاعازدى بايقاتپاي جىرتىپ الىپ, ۇيگە كەلگەسىن بريۋس ءليدىڭ سۋرەتىن سالىپ, ونى ويىپ, قۇربىلارىما 5-10 تيىنعا ساتاتىنمىن. بالا كەزىمدە اۋىلدا اتامنىڭ جاس شىبىقتان شارباق توقىعانىن كورىپ وستىك. ونەرگە الىپ كەلگەن دە وسى قىزىعۋشىلىق پەن ەلىكتەۋلەر شىعار», دەدى شەبەر.
قۇمقاعازبەن ىسقىلانعان كومپوزيتسيا ءسات سايىن كوز قىزدىرىپ بارادى. «قانداي اعاشتان؟», دەپ قويامىن اراسىندا.
- «كوبىندە شەبەرلەر قولونەر بۇيىمدارىنا قاجەتتى اعاش ماتەريالدارىن جاز ايلارىندا كەسىپ الادى. بۇل مەزگىلدە اعاش دىڭىندە سۋ مول بولعاندىقتان تەز جارىلىپ كەتەدى. سوندىقتان وزىمە قاجەتتىنى كۇزدىڭ سوڭعى ايلارى اعاش «ۇيىقتاعان» مەزگىلدە الامىن. سوسىن, اقتالعان اعاشتى سۋعا سالىپ قايناتىپ, قۇرامىنداعى ارتىق زاتتاردى شىعارىپ, كولەڭكەدە كەپتىرەمىن. مىناۋ, ء«ومىر جاڭعىرىعى» اتتى كومپوزيتسيا وسىلاي سۇرىپتاۋدان وتكەن قايىڭنان جاسالعان”.
مەكتەپ قابىرعاسىندا سىنىپ جەتەكشىمىز «وسكەندە كىم بولاسىڭ؟» — دەسە, -«سۋرەتشى بولامىن» — دەپ تاقىلدايتىنمىن دەيدى ءمۇراتالى اعا. 1992 جىلى ناعاشىسىنىڭ ايتۋىمەن كوركەمسۋرەت كوللەدجىنىڭ اعاش ونەرى ماماندىعىنا وقۋعا تۇسەدى. العاشقى جىلىن بوزبالالىقپەن وتكىزگەن ول ەكىنشى كۋرستان باستاپ قوبىز جاساۋعا اۋەستەنە باستاپتى.
«ونەر ادامى ەشقاشان قاناعاتتانباۋى كەرەك. سوندىقتان دايىن تۋىندىلارىمنىڭ وزىنە دە كەيدە قوسىمشا وزگەرىستەر ەنگىزگىم كەلىپ تۇرادى» — دەيدى.
قىزىقتىڭ كوكەسى قوبىز جاساۋدى ۇيرەنۋدەن باستالدى. ول جىلدارى كوللەدجدە كىلەڭ ارميادان كەلگەن جىگىتتەر وقىدى. قولى قارۋلى جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى اعاشتان قوبىز شاباتىن. بىزگە ونەرلەرىن كورسەتپەيدى. سونىمەن نە ىستەۋ كەرەك؟ كۇن سۋىق. جاتاقحانانىڭ بەسىنشى قاباتىنان بەلىمىزگە كورپە-جاستىقتىڭ تىسقابىن بايلاپ تۇندەردە ونەر «ۇرلاۋعا» كوشتىك. ءبىرىمىزدىڭ قولىمىز تالعاندا كەزەكپەن ەكىنشىمىز ءتۇسىپ, كورەتىنبىز.
ولار دا اككى. سىرت كوزگە تۇسە بەرمەس ءۇشىن تەرەزەلەرىنە گازەت جاپسىرىپ تاستايتىن. سونىڭ ساڭلاۋىنان بولسا دا قوبىز جاساۋ پروتسەستەرىن كورىپ الاتىنبىز.
الايدا, «سمەنا» اۋىسقان ساتتەگى تۇستارىن كورە الماي, ءتىپتى, ءوز ويىمىزدى قوسىپ جىبەرەتىنبىز. سول ماشاقاتتى ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا ءتورت جىلدىقتى قورتىندىلاپ, ديپلومدىق جۇمىس رەتىندە دەكوراتيۆتى قوبىز جاساپ شىقتىم. قوبىزداعى ەكى ىشەك ءبىر نۇكتەدەن شىعىپ, قايتىپ ەكىنشى تۇسقا تۇيىقتالعان. حاق تاعالا ادام بالاسىنىڭ ءومىر سوقپاعىنا ءدال وسىنداي اق-قارا (جاقسى ءھام جامان) جولدار بەرگەن. تاڭداۋ ءوز ەركىندە. بىراق, قاي جولمەن جۇرسە دە جەتەتىنىڭ جەر بەسىك. جالپى بۇل ديپلومدىق جۇمىسىمدا وسى ءومىر فيلوسوفياسىن كورسەتۋگە تالپىندىم. بۇگىندە ونەردەگى تىرناقالدى تۋىندىم اۋىلداعى قاراشاڭىراقتا تۇر.
1997 جىلى ءتورت جىلدىقتى ءتامامداپ, الادوربا ارقالاعان نارىقتىق كەزەڭدە كۇنكورىستىڭ قامىمەن بەسىك جاساپ ساتۋعا شىعارىپتى. ءبىر كۇنى بازارداعى ەگدەلەۋ اپاي: ء«اي, بالام مىناۋىڭدى كىم الادى؟ ونان دا ءجونى ءتۇزۋ شارۋامەن شۇعىلدانىپ بالا-شاعاڭدى اسىراساڭشى» دەگەن سوڭ سۇرگى, تەزىن تاستاپ, ۆوكزال جاعالاپ جۇمىس ىستەپتى. كەيىننەن ونەرگە دەگەن قۇشتارلىقپەن بازار ماڭىنان شاعىن ۇيشىكتى جالعا الىپ, سوندا قولونەر بۇيىمدارىن جاساپ, ساۋدالاۋمەن اينالىسىپتى.
«قول قالت ەتسە, شىعارماشىلىقپەن اينالىسامىن. شىعارماشىلىق ول اڭىزبەن استاسقان قيالىمداعى دۇنيەلەر. سانامدا ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەن ويدى اعاشقا ويىپ ءتۇسىرۋ ءۇشىن كوپ قينالمايمىن. قينالاتىنىم, سول ويلاردى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ. ىجداعاتتىلىق پەن سابىرلىلىق, سۇلۋلىققا دەگەن قۇشتارلىق كوركەم دۇنيەلەرىمنىڭ جارىققا شىعۋىنىڭ ءتۇپ قازىعى».
«تابىستى ەردىڭ ارتىندا مىقتى ايەل تۇرادى» دەمەكشى, جارى اس-سۋىن دايىنداپ, ۇل-قىزىن تاربيەلەپ, شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋىنا جاعداي جاساپ وتىرادى ەكەن. «قاس-قابىعىمنان جازباي تانيدى. ىممەن تۇسىنىسەمىز», دەيدى ءمۇراتالى اعا ازىلدەپ.
ارينە, قول ۇستايتىن دۇنيەنىڭ قۇنى دا ارتا تۇسەرى انىق. اعارعان قۇياتىن كەسەنىڭ ءوزى 5-10 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, تورە تاباقتار 70-80 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ جىعىلادى ەكەن. مىنە, «شەبەردىڭ قولى التىن» دەگەن وسى شىعار.
تەك تابىس تابۋدى عانا كوزدەمەيمىن دەيدى ءمۇراتالى اعا. ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرگەندى ۇناتادى ەكەن. ءتىپتى, قولىنان جاسالىپ شىققان استاۋدىڭ قاقپاعىن دا كادەگە جاراتىپ, جەمىس-جيدەك سالاتىن ىدىس ەتىپتى. سىرتىنا ت ۇلىكتىڭ كەپكەن سۇيەگىنەن بەدەرلى ويۋ سالىپتى. كورىنىسى كوز تارتادى.
جاسىراتىنى جوق, اس ءۇيدىڭ سورەسىنەن اعاش ىدىس «ۇركىپ» كەتكەلى قاشان؟. قالعانى قىتايدىڭ تەمىر-تەرسەگى مەن اينەگى, پلاستماسسادان جاسالعان بۇيىمدارى.
ارينە, قولدان كەلسە اعاش ىدىستان ادال اس ىشكەنگە نە جەتسىن؟! الايدا, قولونەر بۇيىمدارىنىڭ باعاسى قالتاعا ۇراتىنى تاعى بار…
تاڭدا شەبەردىڭ قولىنان شىققان ۇلتتىق ناقىشتاعى ىدىس-اياقتارعا تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ قاتارى كوپ كورىنەدى. اڭگىمەمىزدىڭ قىزدى-قىزۋىمەن شەبەرحاناعا الارمان كەلگەنىن بايقاماي قالىپپىز.
- مۇرات اعاي, ءبىزدىڭ تاپسىرىس دايىن با؟
ءيا, ءوزىڭىزدىڭ ايتقانىڭىزدان ءبىر اينىتپاي جاسادىم. استاۋلاردىڭ قاقپاعىنا ارنايى سۇيەكتەن ورنەك سالدىم.
-تاماشا…
-پايدالانعاندا ەشۋاقىتتا حيميالىق تازارتقىشپەن جۋماڭىز. اعاش «شوشىنىپ», جارىلىپ كەتۋى مۇمكىن. تەك سۋمەن شايىپ وتىرساڭىز بولعانى, — دەدى شەبەر.
تاپسىرىس بەرۋشى شاھارداعى ءبىر ءدامحانانىڭ قوجايىنى ەكەن. ارنايى سىيلى قوناقتار ءۇشىن وسى ويۋلى استاۋ مەن ورنەكتى شىنىلاردى تاڭداپتى. ءبىز دە ىشتەي ءدامحانا قوجايىنىنىڭ تالعامىنا سۇيسىندىك.
-تۋىندىلارىڭىزدى بايقاۋلارعا قاتىستىردىڭىز با؟
-بىلتىردان باستاپ قازاقستان قولونەرلەرشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى بولعانمىن. سول ەكى ورتادا ءبىر كونكۋرسقا «جانايقاي» اتتى تۋىندىمدى ۇسىنعانمىن. الايدا, جۇلدەگە ىلىنە المادىم. ول ءۇشىن قازىلار القاسىن كىنالايىن دەگەن وي جوق. مۇمكىن باعالاۋ ءتاسىلى باسقاشا شىعار. ءبىر وكىنىشتىسى, سول بايقاۋعا قاتىستىرىلعان تۋىندىلاردىڭ كوبىسى جۇپىنى دۇنيەلەر ەكەن. كونكۋرس قورتىندىسىنان سوڭ بايقاۋعا قازىلىق ەتكەن ءبىر اعامىز «شىنىمدى ايتسام, كومپوزيتسياڭدى تسىنە المادىق», — دەيدى. جالپى, جارىسقا قاتىسقاندى ۇناتا بەرمەيمىن. ءومىردىڭ ءوزى بايگە. تۋىندىلارىم ۋاقىت بايگەسىنەن وزىپ كەلسە بولعانى.
«جانايقاي» اتتى كومپوزيتسيامدا ادامزات بالاسىنىڭ مىناۋ جۇمىر جەردىڭ كىپ-كىشكەنتاي عانا ءبىر بولشەگى ەكەندىگىن, بارلىق ماقتاۋ-ماداقتىڭ تەك حاق تاعالاعا تيەسىلى ەكەندىگىن كورسەتتىم. ءوز ىرىزدىعىن ادال ەڭبەگىمەن تاۋىپ, قۇدايعا قول جايعان پەندەنىڭ بەينەسىن وسىلاي سومدادىم.
ءيا, شىنىمەن دە «جانايقاي» اتتى تۋىندى ءبىر كورگەن جانعا كوپ سىرىن اشا قويمايتىنداي. ونىڭ قاتپار-قاتپار بەدەرلەرى, ءتورت قۇبىلامەن ۇندەسكەن تۇستارى وي يرىمدەرىنە تارتا تۇسكەندەي اسەر بەردى.
بالا كۇنىمىزدە اجەلەرىمىزدىڭ كەزدەمە, كامپيت, ناۋات ساقتايتىن اعاش ساندىقتارىن كورىپ وستىك. بىراق, ءدال مىناداي اسەم ساندىقتى العاش كورۋىمىز. «بۇل جۇمىس ءالى تولىق اياقتالمادى» , — دەيدى ءمۇراتالى اعا.
ايتۋىنشا, اعاش ساندىقتى جاساۋعا ەشقانداي دا تەمىر شەگە پايدالانىلماعان. تۇگەلدەي اعاش سىنالار ارقىلى شەگەلەنىپتى. ءتىپتى, قۇلپىنىڭ ءوزىن اعاشتان جاسالعان. مىنە, «اعاشتان ءتۇيىن ءتۇيدى» دەگەن وسى شىعار.
ونەر — جۇعادى, جالعاسادى, مۇرا بولادى. ۇلدىڭ كەنجەسى دارىستەن سوڭ شەبەرحاناما كەلىپ جۇرەتىن. ءبىر كۇنى سىنىپ جەتەكشىسى ەڭبەك پانىنەن ءۇي تاپسىرماسىن بەرىپتى. ءمان بەرمەپپىن. جانىمدا بىردەڭەنى شۇقىلاپ وتىرعان. ەرتەسى ەڭبەك ساباعىنا اعاشتان «التىن ادام» ويىپ الىپ بارىپ, مۇعالىمىنەن «جاقسى» دەگەن ماقتاۋ ەستىپتى.
ەشقاشان ۇل-قىزدارىما «مىنانى ۇيرەن» دەپ مىندەتتەمەيمىن. ءوز قىزىعۋشىلىعى ءبىلسىن. ماحابباتپەن, شىن قۇمارلىقپەن كەلمەگەن ونەر ءبارىبىر «شالا» بولىپ قالا بەرەدى…
ءمۇراتالى اعا, شەبەرحاناداعى جۇمىس كۇنىن اياقتاپ, ءبىزدى داستارحان باسىنا شاقىردى… بۋى بۇرقىراعان قىزىلكۇرەڭ شايمەن وتكەن ءومىر, ولمەس ونەر توڭىرەگىندە نەبىر اڭگىمە شەرتىلدى…
نۇرشات توكەن,
«ەگەمەن قازاقستان»
