قىزبەل مەن قىزەمشەك

كىندىگىمنىڭ قانى تامعان جۇماعىم مەنىڭ! جايالىعىم جايىلعان اباتىم! جەر-جاقۇتىم! اينالىپ كەتەيىن, سەنەن, اقتىق دەمىم بىتكەنشە! ايىم دەيىن بە, كۇنىم دەيىن بە؟! قايتىپ تولعانسام ەكەن؟ قانداي ىستىق, ءتاتتى سوزىممەن يىتە الامىن جۇمباق جۇرەگىڭدى! تاناۋ جارعان جۋسانىڭ, وزگەشە ءيىستى توپىراعىڭ!.. جۇپار اۋاڭ, كاۋسار سۋىڭ!.. ءبىز وسىنشا ءلاززاتتىڭ (قازىرگىسىن قايدام؟) بالىن سورىپ وسكەنبىز. تاڭدايدان كەتپەيتىن دۋالى ءدام! كەۋدە كۇمبىرلەتكەن ماڭگىلىك ءان! ءار پەندە دەمى بىتەردە: «تۋعان جەرىم مەنىڭ!» دەپ ۇزىلەتىندەي كورىنىپ تۇرادى.

كىندىگىمنىڭ قانى تامعان جۇماعىم مەنىڭ! جايالىعىم جايىلعان اباتىم! جەر-جاقۇتىم! اينالىپ كەتەيىن, سەنەن, اقتىق دەمىم بىتكەنشە! ايىم دەيىن بە, كۇنىم دەيىن بە؟! قايتىپ تولعانسام ەكەن؟ قانداي ىستىق, ءتاتتى سوزىممەن يىتە الامىن جۇمباق جۇرەگىڭدى! تاناۋ جارعان جۋسانىڭ, وزگەشە ءيىستى توپىراعىڭ!.. جۇپار اۋاڭ, كاۋسار سۋىڭ!.. ءبىز وسىنشا ءلاززاتتىڭ (قازىرگىسىن قايدام؟) بالىن سورىپ وسكەنبىز. تاڭدايدان كەتپەيتىن دۋالى ءدام! كەۋدە كۇمبىرلەتكەن ماڭگىلىك ءان! ءار پەندە دەمى بىتەردە: «تۋعان جەرىم مەنىڭ!» دەپ ۇزىلەتىندەي كورىنىپ تۇرادى. تال بەسىك پەن جەر بەسىكتىڭ اراسىن مەيلى, سونشالىقتى ۇزاق ءجۇرىپ وتسە دە, ومىردە كورگەن بارلىق قىزىعىن جيناپ قويىپ, سوڭعى دەمىن سارقىپ, وسىلايشا ارىزداساتىن سياقتى. ارينە, تۋعان توپىراعىڭا جەتىپ جىعىلساڭ, ارمان بار ما؟!.

اركىمنىڭ ءوز تۋعان جەرى وزىنە! ءبولىپ- جارعاندىقتان ەمەس. تۋعان جەرىڭ – جەكە-دارا عوي! اناڭنىڭ جالعىز­دى­عىنداي! قۇدىرەتتى انا­ڭ­دى كىمگە ايىرباستايسىڭ! ول – جال­­عىز جاراتىلىس! تۋعان جەر­ىڭ دە سونداي ماڭدايىڭا جازىلعان اسىلىڭ, ارداعىڭ! تۋعان جەرىن جۇرە­گىندە ءاس­پەت­تەپ, ماپەلە­گەن­نىڭ ءجۇزى جارقىن بولۋىنىڭ سىرى دا وسى تەكتى تەتىكتە بەكىتىلگەن ءتا­رىزدى. ءجا, تۋعان جەرگە دەگەن ءىڭ­كار­لىك ءسوزدىڭ ءتۇبى ءتۇ­گەسىل­مە­سىن­شى!..

«مەنىڭ» دەپ مەنشىكتە­سەك, «مە­­ن­مەندىك» شوعىن ءۇر­لە­مەڭىزشى. جاي ءبىر اڭ­سار­مەن, اڭداۋسىزدا اي­تىلاتىن اقجارىلقاپ, اق­تا­رىل­ما بۇلا سەزىمگە بالاي سالىڭىز. كەۋدە ۇرعىلاعاننان ساقتاسىن. كو­كىرەك كەردى دەمەڭىز, باسقا­لار­دىڭ الدىندا. ءبارىبىر, ءار­كىمنىڭ ءوز تۋعان جەرىنە ەش­تەڭە تەڭەس­پەي­دى عوي! ەندەشە, جۇرەگىڭدى قولىڭا ۇستاپ: «مە­نىڭ, مەنىڭ!» دەمەگەندە, نە شارا؟! بالكىم, سەنىڭ دە تۋعان جەرىڭ ەسىڭە تۇسە باستاعان شى­عار… «سەنىڭ, سەنىڭ» تۋعان جەرىڭ­نەن ارتىق جەر جانناتى جارا­تىل­ماعان شىعار-اۋ!.. قا­نە, سىپايى سالىستىرايىق! باسىن باسەكەگە تىگەيىك! ءبىر-ءبىرىمىزدى جەڭە المايمىز. يت­جىعىس تۇسەمىز. ەشكىم دە ءوز تۋعان جەرىن تومەندەتە المايدى. قانداي عاجابىڭنان دا الا­سارتپايدى. سەبەبى, اركىم ءوزىنىڭ انا-جەر – اناسىندا جا­راتىل­عان…

وتىنەمىن, مەنىڭ تۋعان جەر­ىم­نىڭ قوس اتاۋىن ءتىل استىندا ءتاتتى تالماپ كورىڭىزشى: قىز­بەل جانە قىزەمشەك! ارعى جا­عىن بالالاتىپ جاتپاي, كىلت ءۇزىپ, دوعارا سالسام قايتەر ەدى؟ نىسپىسىنان بار­لىق ءمى­نەز-اجارى بەلگىلى بولىپ تۇر ەمەس پە؟ كوكىمە سوزبەن سە­زىم­نىڭ كوربىلتەسىن سورايتىپ الىپ, سو­س­تيعان ماننەن سورىم شى­عىپ قالماس پا؟ بىراق, بىراق… اتاۋىنان اڭعارىپ تۇرسىز عوي, سۇ­لۋلىق سىرىن ءومىر باردا, كىم تارىك ەتتى دەسەيشى… ءتىر­شى­لىك­تىڭ تەمىردەي تەزىنە تۇسسە دە, جاق­ۇتتاي ءجۇزى ماڭگىلىك كىرەۋ­كە­لەن­بەگەن ماحابباتتىڭ ماز­دا­عىمەن ۇشقىنىن شاشىراتا جاياتىن, ءجۇ­رەك­تى سۋىرىپ تا سۋاراتىن الگىن­دەي سيقىرلى ءسوز­دەر سالتانات قۇ­را بەرىپتى-اۋ! مەنىڭ قىزبەلىم مەن قىز­ەم­شەگىم – سونداي سۇرا­پىل سەزىم قىلىن دىرىلدەتۋىمەن دارا!

قىزبەل مەن قىزەمشەككە قا­ر­­اپ مىرجاقىپ تۇلەپ وسكەن! ءبۇل­كىل كومەيلى اقىن بولعان. ءجۇ­رەگى «الاش» دەپ سىزداپ تۇر­ىپ, ولەڭ­گە مۇڭىن شاققان. كۇللى قازاق ەلىن مۋزانىڭ كۇ­شى­مەن ۇيقىدان وياتپاق بولىپ, الاسۇرعان. اقىن­دىق­تىڭ ءدامى مەن ءدانى تۋعان جە­رى­نەن دا­رى­عان مىرجاقىپ, سوندا قىز­بەلى مەن قىزەمشەگىنە قارىز­دار ەكەن­دىگىن ءبىر ءسات ۇمىتتى دەي­سىز بە؟ سوناۋ قيىر شىعىستا اي­داۋ­دا ءجۇرىپ: «جازا گور, تو­پى­راق­تى ەلدەن, اللا!» دەپ كۇڭى­رەن­گەن­دە, قاپالى كوڭىلىن «تۋ­عان جەرىمە جەتىپ جىعىلسام!» دەگەن ارمان پىسكىلەگەن شىعار… ۇلىلاردىڭ اڭ­ساۋى اللانىڭ قۇلاعىنا جەتە­دى-ءمىس! جەتىپتى. كىندىك قانى تام­عان جەرىن قۇش­ىپ تىندى… ءمىر­جا­قىپ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان بۇگىنگى بيدايىق اۋىلىنا قىزبەل مەن قىز­ەم­شەك شوقىلارى قا­راۋ­ىل قاراپ تۇر! ەلى ەرىن, ەرى ەلىن جوق­تاۋ­دىڭ كەرەمەت كەبى دە…

ارقالاي اتالاتىن قىزبەل مەن قىزەمشەك, قالاي ءمۇسىن­دەل­سە دە حالىق اراسىندا قىز­بەل تاۋى مەن قىزەمشەك شو­قى­سى دەپ حاتتالىپ قالعان. قىز­­بەل تاۋى, قىزبەل قى­راتى, قىز­بەل بەلەسى, قىزبەل ءۇس­تىرتى دەپ جانە جىكتەپ اكەتە بە­رە­دى. قىز­ەمشەككە قاتىستى دا سونداي تۇرلەندىرۋ جات ەمەس. قاي­سى­سىنا يلانساق تا, ءبارىبىر ولاردىڭ دارەجەسى كەمىپ, توبەلەرى تومەن­دەپ, اسقارلارى الاسارىپ قال­ماي­دى. قايتا, جامىراعان جالقى دا جالپى مازمۇنىمەن تىپتەن ءور­كەش­تەنىپ, كوركەيىپ, العاش كوز ءسۇز­گەنگە «كورىمدىگىڭدى بەر!» دە­- گ­ەن­دەيىن تاكاپپارلانىپ, تاڭ­داي­ىن قاققىزا تۇسەتىن پاڭدىعى بار. الدىمەن «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنا جۇگىنىپ الاي­ىق­شى. «قىزبەلتاۋ – تورعاي قولاتى مەن تورعاي ءۇستىرتى ارالىعىنداعى دوڭەس تاۋ. قوستاناي وبل-ىندا, ناۋرىزىم قورىعىنىڭ وڭت. جا­ع­ىندا, بويلىق باعىتتا 60 كم-گە سوزىلىپ جاتىر. ەنى 5-15 كم, ابس. بيىكت. 232 م. ق. جوع. وليگوتسەن مەن ميوتسەن داۋىرلەرىنىڭ سازدى, كاربوناتتى جىنىستارىنان ءتۇ­زىل­گەن; ءدوڭ بەتىن پالەوگەننىڭ تەڭىز­دىك شوگىندىلەرى جاپقان. بەتكەي­لەرى جىرا-سايلارمەن قاتتى ءتى­لىم­دەلگەن. شىعىس جانە وڭت. ەتەك­­تەرى قۇلاما جارقاباقتانىپ, تورعاي قاقپاسىنا تىرەلەدى. بەتەگە, جۋسان, سەلەۋ وسەدى. مال جايىلىمىنا قولايلى», دەپ انىق­تاما بە­رىل­گەن (155 بەت).

عىلىمي تۇجىرىمعا, ارينە, الىپ-­قوسارامىز جوق. الگىندە, ءار­­قالاي اتاۋلارىنىڭ دا ەل اۋزىنان قاتارلاسا تۇسپەي كەلە جاتقانىن دا مەڭزەگەن بولاتىنبىز. بۇل, ءاري­­نە, قالىپتى قۇبىلىس. بىرەۋ ءوسى­رىپ, بىرەۋ ءوشىرىپ ايتادى. ەل اۋ­زى­نا قاقپاق قويىلمايتىنى ءال­مي­ساقتان بەلگىلى عوي. قىزبەلدى بەلەس دەيتىندەرگە كەلسەك, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحاب­با­تىن­داعى» بۇركىتتىڭ (قىزبەل تۋماسى سۇلتانبەك ابەۋوۆ) «1.تۋ­عان جەرىم تۋرالى» دەگەن تول­عا­نى­سىنا كوز جىبەرەلىكشى: «…سو­لار­دىڭ ىشىندە ەڭ ءىرىسى – ءبىزدىڭ اۋىلدار جايلايتىن «قىزبەل» بە­لە­سى. بۇل ات بۇل بەلەسكە جايدان-جاي بەرىلمەگەن: جازىق دالادا ساعىمدى كۇندەرى الىستان مۇن­ارت­قان ونىڭ ءتۇرى, شالقاسىنان كوسىلە جاتقان قىزدىڭ دەنەسىنە ۇق­سايدى!.. وسى «دەنەنىڭ» كەۋدە تۇسىنا قاتارلانا وسكەن ەكى تاس دىڭگەكتى, تۇرعىن ەل «قىزەمشەك» دەسەدى…»

بۇل روماندا وسى تاۋ, شوقى­لارعا قاتىستى ءبىراز شىنى مەن اسىرماسى قوسا ورىلگەن دەرەكتەر مولتەكتەپ تۇر. قىزبەل تاۋىنىڭ تۇرقى جونىندەگى ءارالۋان پىكىر­لەردىڭ قاقتىعىسى دا ويناقتاپ سالا بەرەدى. ءتىپتى ءبىر كەيىپكەرلەر قىزبەل تاۋىنىڭ ۇزىندىعى كول­دە­نەڭىنەن نەبارى ەكى ەسە عانا ارتىق ەكەندىگىنە جۇگىنىپ, وسىنشا ولشەم قىزعا جاراسا ما, مۇ­نىڭ ءوزى «قاتىنبەل» بولۋعا لا­ي­ىق قوي دەگەندەي ازىلمەن ءاجۋا­لاپ, جەڭگەسىنىڭ جۋاندىعىن كەلە­كەلەگەنىن جاسىرمايدى. ايتەۋىر, قاعىتپادان دا قالايدا ۇپاي اسى­ر­ماققا بەكىنگەننەن نەندەي اۋىر, ەبەدەيسىز تەڭەۋلەر شىقپايدى دەي­سىز. ارتىنشا, مامىلەگە كەلگەن ەكەۋى قىزبەل كوركىن بىرىنەن-ءبىرى اسىرا, ناقتىلاپ ماقتاپ, ءجوندى سوزگە جۇگىنگەندەرىن سەزبەي قا­لا­دى. مۇنداي توقايلاسۋدىڭ سىرى – سايتان العىر سۇلۋلىقتىڭ سي­قى­رى ەكەندىگىن مويىندايدى… «حا­لىق ايتسا, قالپ ايتپايدى» دەگەندەي, حالىق جەر-سۋعا بىلمەي ات قويا ما؟.. جازدىگۇنى ساعىمعا بولەنگەن شاعىندا, الىستان قارا­عان كىسىگە, شالقاسىنان كوسىلە جاتقان قىزدىڭ دەنەسى سياقتى كورىنۋى راس قوي, قىزبەلدىڭ؟» – دەپ «راستاتىپ» العان نايزا­بەك­تىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتكەن نۇربەك بىلايشا تامسانىس بىلدىرەدى: «تالاي جەرلەردى كەزە جۇرە, تالاي الاسالى-بيىكتى بەلەستەر مەن تاۋلاردى كورە جۇرە, ءدال قىزبەلدەي جۇرەگىمدى تارتىپ, كوزىمدى قىزىق­تىرعان جەردى كورگەن جوقپىن!..» پاھ, شىركىن, ماناعى «قاتىنبەل» دەگەن جەڭىلتەك مىنەزدى جىگىتىڭ قالىپقا تۇسە قالىپتى عوي!…

وزىمىزگە جولبارىس تەرىلى تاۋداي بوپ ەلەستەيتىن قىزبەلگە شاڭ جۇقتىرعىمىز كەلمەيدى-اق. بىراق ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق… ءوت­كەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قىزبەل تۋماسى, بەلگىلى ءان­شى باقىت كوشمۇحامەدوۆ زايىبى, كسرو حالىق ءارتىسى روزا جامانوۆامەن بىرگە ەلگە گاسترولگە كە­- ل­ىپ­تى. الماتىعا قايتاردا, ۇزاق جول­دىڭ سۇلباسىنا تۇسكەندە روزا جەڭ­گەمىز كۇمىس كومەيىن سىڭ­عىر­لاتىپ: «باقىت-اۋ, اۋزىڭنان تاس­تامايتىن قىزبەل تاۋى قايدا, وسى؟», – دەپ بىلمەككە, كورمەككە ىنتىعىپتى. بۇل كەزدە كولىكتەرى قىزبەل قىراتىنىڭ قىرلاۋىتىنا ورلەپ شىعىپ, جەلدەي ەسىپ ءجۇيت­كىپ بارا جاتقان مەزەت ەدى. باقىت: «ءبىز سول قىزبەل تاۋىنىڭ ۇستىمەن كەلەمىز»,– دەپ كۇپىنگەندە, روزا جەڭگەمىزدىڭ ەزۋىنە كۇلكى جيىرى­لىپ­تى-اۋ! الاسارتپايتىن تۋعان جەر, تۇلەگىڭدە دە, سەندە دە تي­تىمدەي كىنا جوق قوي!.. ءايت­كەن­مەن, توڭقايمادان جەرباۋىرلاپ ءتو­مەنگى جازىققا كەنەدەي جا­ب­ىسقان كولىكتىڭ ىشىندە زارە-قۇتى قالماي وتىرعان اتاقتى ءانشى, تاس­پا جولعا تۇسكەندە ارتىنا بۇرى­لىپ قاراپ, تاۋداي ەڭسەلەنگەن بيىك شوقىلارعا رازى كەيىپپەن قولىن بۇلعاپتى عوي!.. «قوش, قىز­بەل تاۋى!»

وسى تاۋ ءوز اڭعارىنداعى قىز­بەل جايلاۋىنىڭ ساقشىسىنداي قال­عىماي, سەرگەك كۇيىندە, سەلت ەتپەي تۇرار ەدى, ءاماندا. ونىڭ بالالاپ, بىرىنەن-ءبىرى زورايىپ اعا­تىن سىڭعىرلى بۇلاقتارىن كور­سەڭىز عوي. كوزى بىتەلىپ, تازا­لان­عان ءبىر قۇدىعىنا ءتۇسىپ كورىڭ­ىز­شى, تەرەڭدىگىنە قاراماي-اق ءتۇ­بى­نە دەيىن ساۋلە شاشىرايتىنىن بايقايسىز. كۇمىس باقىر تاس­تا­ساڭ, جالتىراۋىقتاي جالتىراپ جاتادى. تالاي تاريح ويرانىن باس­تان كەشكەن جەر وسى – قىزبەل جايلاۋلارى. «پاتشا قازاقتان سول­دات الادى-مىس» دەگەندە, ءدۇر­كى­رەپ, دۇلەي كۇشكە كەنەلىپ, قار­سىلىق باقانىن الدىمەن الا جۇگىرگەن دە وسى ءوڭىردىڭ ساربازدارى… ال تاۋ ەڭىسىندەگى سارى­قو­پانىڭ سىرى ازاتتىق جولىنداعى تالاي كۇرەستىڭ وشپەس بەلگىسىمەن تاڭبالانعانى تاعى اقيقات… سا­رى­قوپادا قىراۋلى قىستا ىس­تىق ءسۇيىس تە بولعان!.. بۇركىت پەن ءبات­ەس­تىڭ بالداي ءتاتتى ءسۇيىسىن ايتام دا… وسى ءسۇيىس جايلى ايتپاسام, سارىقوپانىڭ رەڭكى كىرمەي تۇرا­تىنداي… «بيىكتەن ماعان قاراي سەكىرگەن باتەستى قالاي قاعىپ ال­عا­نىمدى, سول قاعىپ العان قال­پىممەن كەۋدەسىن كەۋدەمە جاپسىرا قۇشاقتاي العانىمدى, قۇشا­عىما قاتتى قىسقان قالپىممەن, قىپ-قىزىل, ىپ-ىستىق ەرنىنە ەر­نىم­نىڭ قالاي جابىسقانىن, قۇ­مار­تا قادالعان ەرىننىڭ ەكپى­نى­مەن, ءسۇپ-ءسۇيىر, ىپ-ىستىق ءتىلىن قال­ايشا سۋىرىپ, تاڭدايىما باس­قان ءتىلدىڭ بالىن قالايشا سورىپ جۇتقانىمدى بىلمەي عاپپىن!..»,– دەپ سەزىمىنە بال جاعىپ اپ باياندايتىن بۇركىتتىڭ ەسىن جيا ال­ماعانىنا كۋامىز. مىنە, سارى­قو­پا سىرىنىڭ ءبىر باقىتتى ساراسى, وسى ەدى… قاسىرەتى سول, بيىلعى قۋاڭ­شىلىقتا سارىقوپانىڭ «ءسۇي­­كەنىپ سيىر جىقپاعان» قامى­سى­نىڭ ءورت­كە اياۋسىز شالىنعانى…

اڭىز ىزىنە تۇسپەي, قىزبەل مەن قىزەمشەكتىڭ سۇلۋ دا سيرەك اتاۋ­ىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ءجىتى دىتتەي المايتىن سىڭايلىمىز. قارت شە­جىرەشى, كورنەكتى ۇستاز كارىم الماعانبەت ۇلىنان ەستىگەنىمىزگە جان بىتىرسەكشى ءبىر… ءبىر بايدىڭ سۇلۋ قىزى, جاسى كەلىپ تۇرمىسقا شىعاتىن كەزدە, كەدەيدىڭ وتە كەل­بەتتى, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بالاسىنا ولەردەي عاشىق بولىپتى. ول كەزدەگى ادەت-عۇرىپتا كەدەي با­ل­اسى بايدىڭ قىزىنا جا­قىن­داي الا ما؟ قىزىن اكەسى باس­قا بايدىڭ ءتۇرسىز, ونەرسىز, ىنجىق بالاسىنا بەرۋگە بەكىنەدى. بىراق كەدەي جىگىت قىزبەن جولىن تاۋىپ وڭاشادا كەزدەسىپ جۇرەدى. ونى سەزىپ قالعان اتاستىرعان كۇيەۋ جاعى كەدەي بالاسىن ۇستاپ الىپ, زابىرلەپ ۇرادى. سۇيگەنىنە تيە ال­مايتىنىنا كوزى جەتكەن سۇلۋ قىز ۇيقى-كۇلكى كورمەي ابدەن قاج­ىپ-قالجىرايدى. ءبىر اللاعا جال­بارىنىپ, كوڭىلىنە مەدەت سۇر­­ايدى. اللادان ايان ءتۇسىپ, اقسا­قال­دى اۋليە: «نە سۇرايسىڭ, پاق­ىرىم, ايت» دەگەندە, قىز: «ءبۇيتىپ ءتىرى ولىك بولعانىمشا, مەنى تاس مۇسىنگە اينالدىرا كور!» دەپ شاشىن جايىپ, شاراسىزدىقپەن ءتى­لەك ەتەدى. ماحاببات قۇربانى – سور­لى جۇرەكتىڭ ءوتىنىشى ورىندالسا كەرەك… انە, ومىردەن ابدەن تۇڭىلگەن, ىشقۇسا بولىپ عازيز جانىن سۇيگەنى جولىندا قۇربان­دىق­قا قيعان سول قىز ءال-دارمەنى قۇر­ىپ, شالقالاي سۇلاپ تۇسكەنگە ۇق­سايدى. اقتىق دەمى ۇزىلەردە قوس اياعىن ارەڭ-مارەڭ ىشقىنا سوزىپ ۇلگەرسە كەرەك… شاشى ءالى كۇنگە شاشىلىپ جاتقانداي, ءسىرا, تارام-تارام جىلعالى ارنالارعا ۇق­ساپ, كولبەڭدەيدى. ىنتىق­تىق­تان ەرنى كەزەرىپ, اۋزى اشىلىپ, اڭ­سارىن اڭساۋمەن كۇتەتىندەي مە؟ ءتو­سىندەگى «قوس الماسى» وركەش­تە­نىپ, تاس بەرىشكە اينالعان. ناعىز قىز ەمشەگىنىڭ سۋرەتىندەي ەكەن. ەن­دى سول ءجاۋدىر كورىنىستى «قىز­ەمشەك» اتاماعاندا قايتەدى؟! ال تاۋ سىلەمدەرىنىڭ ورنەگىمەن, سيرەك ءسان-سالتاناتىمەن قۇيىلىپ ءتۇس­كەن قىپشا بەلدىڭ ۇزىلەر-اۋ دەگەن تۇ­سىنان جانار ايىرا الماسىڭىز اپ-انىق! ناعىز قىز بەلىنىڭ ەلە­سىن­دەي ەكەن-اۋ, ءپالى! ەندى سول سي­قىر­لى دا بەينەلى قۇبىلىستى «قىز­بەل» دەمەگەندە قايتەدى؟! سول قىزبەل مەن قىزەمشەكتىڭ تاعى ءبىر عالامات سىرى بار… الگى قىز مۇسىنىنە كوز توقتاتىپ, تىكتەگەن جاناردى قوز­عالت­پاي, كىرپىك قاقپاي ۇزاق تەل­مىرىپ, قارار بولساڭىز, و, عاجاپ, كوسىلىپ جاتقان بەينەگە جان ءبىتىپ, ءدىرىل قاعىپ, ءسال-ءپال جىبىرلاپ, تىرىلە باستاعانداي اسەرگە بولەي­دى ەكەن! سونداي ساتىنە دە كۋا بول­­عانىمىز بار ەدى, بالا كەزى­مىزدە… جولىڭىز تۇسسە, ءوزىڭىز دە بايقاي سالارسىز… تەك, ءبىر اتتە­گەن-ايى, قىز­ەمشەك قازىر ءبىر ەمشەگىنەن اي­ى­رىلعان!.. سىڭار ەم­شەگىمەن قالعان! وتكەن عاسىر­دىڭ الپى­سىن­شى جىلدارىندا جاپ­پاي كەڭ­شار سالۋ ءۇردىسى قاۋ­لاي ءجو­نەل­گەندە, ونىڭ ءبىر ەم­شە­گىنىڭ تاستارىن قۇرىلىسقا جاراتىپ, ويىپ اكە­تىپ, ويرانداپ تاس­تا­عان… وسى كۇيكىلىك ەسكە ءتۇس­كەن­دە, كادىم­گى­دەي جانىڭ ەگىلىپ كە­تەدى ەكەن…

مەنىڭ وسى ومىلدىرىگى مەن قۇي­ىسقانى كەلىسكەن ولكەم جونىندە تالاي اقىن تەبىرەنىپ جىر توك­كەن! «سوناۋ تورعاي قىز­بەلىندە, بۇلاقتاردىڭ قىز ءۇنى. اي شال­قا­لاپ وزەنىندە, وينايدى جەل سى­بىزعى», – دەپ سىرشىل سىرباي تابي­عاتپەن بىتە قايناسىپ كەتە­تىن. اقپا اقىن نازاربەك بەكتە­مىس­ ۇلى: «قىزبەلدىڭ قىزەمشەگىن سۇيگەن بۇلاق, توعىسار توڭقاي­ماعا ءبارى قۇلاپ», – دەپ جاي­لاۋ­داعى مالشىلار اۋىلىنا جەتەلەي جونەلەتىن. وسىنداي بال بۇ­لاق­تاردىڭ بەبەۋلەگەن ۇنىنە ەلتي ماس بولعان اساۋ عافۋ: «قىزبەل تاۋ­دىڭ بەلىن وراپ اعۋشى ەڭ, جىبەك بەلبەۋ سەكىلدەنىپ سۋدىراپ», – دەپ ەكپىنىن تەجەي الماي, قۇت­تى­باي بۇلاعىنان سۋسىن قان­دىرۋعا شا­قى­رار ەدى-اۋ!

كوزىن قىزبەلدەن الاتىن توق­سان بۇلاقتىڭ: تاسقۇدىق, ءشى­دەر­لى, شەلەك كەتكەن, شولپى باتقان, قاتىن قازعان, قۇلان ىشكەن سە­كىل­دى اتاۋلارىنان-اق اندا­عايلاپ تالاي وقيعا ورە تۇرەگەلەتىندەي…

ء…يا, تىرشىلىگىڭدە تۋعان جەرىڭ تۋرالى تاعاتسىز تانتىلەنە تۇسەر­سىڭ. تۇگەسىلىپ بىتپەس اڭگىمەڭ. قۇ­لاق قۇرىشىن قاندىراتىن ءان-كۇي ەڭ! ازىرشە عافۋدىڭ اقىندىق ونە­رىنىڭ تىلسىم باستاۋىنداعى «قىزبەل سۋرەتتەرى» باللا­دا­سى­نىڭ مىنا تۇسىنان اسەرگە بولە­نىپ, تۇشىنا تۇرالىق:

…«ارقانىڭ جەر سۇلۋى جالعىز مەن! – دەپ, –

وزگەنىڭ سالتاناتى مەنەن كەم!» – دەپ,

جامىلىپ جەر-دۇنيەدە بار اسىلدى,

تاكاپپار قىزبەل تاۋى جاتىر كولبەپ.

قيىلعان ارۋعا ۇقساپ قىپشا بەلى,

شاقىرىپ تۇرعانداي-اق: «مۇندا كەل!» – دەپ.

تاماشا توسىندەگى قىزەمشەك تاۋ,

بولماسا جۇرەگىڭ تاس, اسەر بەرمەك!

…بۇدان ارعى ءسوز ارتىق بولارىن بىلەمىن. قىزبەل مەن قىز­ەم­شەگىم, ساعىنىپ ءجۇرمىن-اۋ!.. كور­­كىڭمەن كولبەڭدەيسىڭدەر ءتۇس­ىم­دە!..

قايسار ءالىم,

«ەگەمەن قازاقستان».

قوستاناي وبلىسى,

جانگەلدين اۋدانى.

––––––––––––––––––

سۋرەتشى

مۇحانبەتقالي راحاليەۆتىڭ

«قىزبەل, قىزەمشەك» ەسكيزى.