يراندىقتار

جەر شارى كارتاسىندا بەلگىلەنگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ سىزىعىنا مۇقيات نازار اۋداراتىن بولساق, بۇل مەملەكەت ورنالاس­قان جەر اۋماعى تىكەسىنەن وتىرعان مىسىقتىڭ بەينەسىن ەلەستەتەدى. ەل جالپى كولەمى 1 ميلليون 650 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق اسا ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ كوپ بولىگى تاۋلى-تاستى قىراتتاردان تۇرادى. اۋا رايى جازدا قۇرعاق ءارى اپتاپ ىستىق, ال قىسى سۋىق بولىپ كەلەدى. سولاي بولا تۇرسا دا, قىس ماۋسىمىنىڭ وزىندە ەلدىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا سۋىق ىزعارى سەزىلمەيتىن, تابيعاتى جايما-شۋاق جەرلەر دە كەزدەسەدى.

جەر شارى كارتاسىندا بەلگىلەنگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ سىزىعىنا مۇقيات نازار اۋداراتىن بولساق, بۇل مەملەكەت ورنالاس­قان جەر اۋماعى تىكەسىنەن وتىرعان مىسىقتىڭ بەينەسىن ەلەستەتەدى. ەل جالپى كولەمى 1 ميلليون 650 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق اسا ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ كوپ بولىگى تاۋلى-تاستى قىراتتاردان تۇرادى. اۋا رايى جازدا قۇرعاق ءارى اپتاپ ىستىق, ال قىسى سۋىق بولىپ كەلەدى. سولاي بولا تۇرسا دا, قىس ماۋسىمىنىڭ وزىندە ەلدىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا سۋىق ىزعارى سەزىلمەيتىن, تابيعاتى جايما-شۋاق جەرلەر دە كەزدەسەدى. 

بۇرىندارى يران ءوزىنىڭ مەم­لە­كەتتىك شەكاراسىنىڭ باتىسىندا يراكپەن, سولتۇستىك-باتىسىندا ءتۇر­­­كيامەن كورشى جانە شەكارالاس ەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ەلدىڭ سولتۇستىك-باتىس شەكاراسىندا جاڭا كورشىلەرى – ارمەنيا مەن ازەربايجان, سولتۇستىك-شىعى­سىن­دا تۇركىمەنستان پايدا بولدى. ال شىعىسىندا اۋعانستان مەن پاكس­تان بار. شەكاراسىنىڭ جالپى ۇز­ى­ن­دىعى 7,6 مىڭ شاقىرىمدى قۇ­ر­ايدى. ونىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋى­عى تەڭىز سۋى ارقىلى وتەدى. يران سونداي-اق كاسپي تەڭىزى مەن پار­سى جانە ومان شىعا­ناق­تا­رى­نا «شومىلىپ» جاتىر. بۇلارعا جۇك, ونىڭ ىشىندە مۇناي تاسىمالداۋدا ەرەكشە ورىن الاتىن ورمۋز بۇعازىن قوسىڭىز. سونىمەن قاتار, يران ءوزىنىڭ گەوساياسي جاعدايىنا جانە قۋاتتى ەكونوميكالىق الەۋ­ە­تىنە بايلانىستى بىرنەشە سترا­تە­گيالىق ماڭىزدى ۋچاسكەلەر – پارسى شىعاناعى, كاسپي تەڭىزى, كاۆكاز, ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيادا ەلەۋلى ءرول اتقارادى. ونىڭ ۇستىنە مۇنايدىڭ جالپى الەمدىك قورىنىڭ 10 پايىزى, گازدىڭ 20 پايىزى وسى ەلدىڭ اۋماعىندا شوع­ىر­لانعان. مىنە, بۇل يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قو­­ع­امداستىقتا ساياسي ءارى ەكونو­مي­كالىق زور الەۋەتكە يە ەكەندىگىن كورسەتەدى.

* * *

ەگەر جولىڭىز ءتۇسىپ, يرانعا بارا قالساڭىز, پارسى شىعاناعىن كەزدەيسوق «اراب شىعاناعى» دەپ اتاۋدان ساق بولعانىڭىز ءجون. ءويت­كەنى, كەيدە گازەت-جۋرنالداردا, ءتىپ­تى كارتالاردا پارسى شىعا­نا­عىن «اراب شىعاناعى» دەپ جازۋ ۇشى­راسىپ قالادى. يراندىقتار مۇنى وزدەرىن قورلاۋ, كەمسىتۋ دەپ قاب­ىل­دايدى. شىعاناقتى سوناۋ ەجەلگى زامانداردان كەلە جاتقان تاريحي اتاۋى – «پارسى شىعاناعى» دەگەن­دى ۇناتادى.

ءار حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ءومىر-تىرشىلىگى ۋاقىتى اعىمىنا قاراي ۇستاناتىن وزىندىك سالت-ءداستۇرى بولادى. يرانعا العاش رەت بارعان ادام ونداعى بۇلجىماس داعدىعا اي­نالعان ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ەرە­ك­­­شەلىگىن بىردەن بايقايدى. مىسالى, يراندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ءجا­­نە اپتاداعى بۇرىننان قالىپ­تاسقان ءتارتىبىن الايىق. ەلدىڭ بار­لىق وڭىرلەرىندە ءاربىر اتقان تاڭ مەن كۇن تۇرعىنداردى ناماز وقۋعا شاقىرۋدان باستالادى. ستراتە­گيا­لىق نىسانداردان باسقا مەكەمەلەر, وفيستەر مەن وقۋ ورىندارى جىلدىڭ قاي مەزگىلىنە قارا­ماس­تان, ءبىر ۋاقىتتا اشىلادى جانە ءبىر ۋاقىتتا جابىلادى. كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرى سياقتى جۇما يراندا دا اپتاداعى جالعىز جەك­سەنبى كۇن بولىپ سانالادى. ال جۇ­م­ىس اپتاسى سەنبىدەن باستالادى. سوندىقتان دا بۇل ەلدە تىركەلگەن شەتەل ەلشىلىكتەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇ­ما مەن سەنبى كۇندەرى جۇمىس ءىس­تەمەيدى.

يران گەوگرافيالىق جاعىنان ەۋ­روپا مەن ازياداعى حالىق­تار­دىڭ كوشى-قون جولىنا, ياعني وركە­نيەتتەر توعىسىنا ورنالاسقان. ءوزى­نىڭ مىڭداعان جىلداردى قام­تىعان تاريحىندا بۇل ەلدى گرەكتەر دە, ارابتار دا, موڭعولدار دا, ءتۇر­ىكتەر دە جاۋلاپ الىپ, بيلىكتەرىن جۇرگىزگەن ەكەن. ءاربىر جاۋلاپ الۋ­شىلىق يران مادەنيەتىنە وزىندىك جاڭاشىلدىق اكەلىپ وتىرعان. ءوز كەزەگىندە يراندىقتار ولاردىڭ ءما­دەنيەتىنىڭ جاعىمدى جاقتارىن ءوز ومىرلەرىنە ءتيىمدى كىرىكتىرۋ ار­قىلى, وعان ۇلتتىق ەرەكشە رەڭك قوسا ءبىلدى. ال جاۋلاپ الۋشىلار بولسا, يران مادەنيەتىنىڭ بىرقاتار ەلەمەنتتەرىن ءوز مادەنيەتتەرىنە دە پايدالاندى. تالاي باس­قىن­شى­لىقتار مەن نەبىر قيىندىقتاردى باستارىنان وتكىزسە دە, يران­دىق­تار اركەز وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۇق­ساس­تىعى مەن ۇلتتىق داستۇرلەرىن ساق­تاپ, ساياسي جانە مادەني جاعىنان دەربەس دامىپ وتىردى.

 وتكەن تاريح العاشقى پوشتا جۇيەسى مەن العاشقى سالىق سالۋ جۇيەسى يراندىق احەمەنيدتەر ءاۋ­لەتىنىڭ باسقارۋىمەن دۇنيەگە كەل­گەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, ءبىز­دىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 539-530 جىلدارداعى ۇلى كيردىڭ تسي­ليندرى (كلينوجازبا قۇجات) وسى ەلدە جازىلىپ, جاريا ەتىلگەن دەگەن دەرەكتەر دە بار. ول قۇجاتتا ادام­داردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى, ءدىني توزىمدىلىك, ءما­دە­نيەتتەردىڭ ەركىن قوزعالىسى سە­كىلدى ماسەلەلەر ايتىلعان كورى­نە­دى. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ ادام قۇقىعى تاريحىنداعى تۇڭعىش حارتيا رەت­ىندە قاراستىرىلۋى جايدان-جاي ەمەس. ويتكەنى, بۇگىندە ونىڭ ءتۇپ­نۇسقاسى بريتان مۋزەيىندە ساق­تاۋ­لى, ال كوشىرمەسى بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگى شتاب-پاتەرىنە قويىلعان. سونداي-اق ول 1971 جىلى بۇۇ-نىڭ رەسمي تىلدەرىنە اۋدارىلدى.

يران وركەنيەتى الەمگە وسىمدىك شارۋاشىلىعى, مال شارۋا­شىلى­عى, ارحيتەكتۋرا سالالارىنا ۇلكەن ۇلەس قوسۋىمەن دە تانىمال. وندا وسىمدىكتەر مەن جەمىس-جيدەكتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسىرىلەدى جانە كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ەكسپورتقا شىعارى­لادى. ءتىپتى, جابايى ەشكى مالى مەن تاۋىقتى العاش رەت قولعا ءۇي­رەتكەن وزگەلەر ەمەس, وسى يراندىق اعايىندار ەكەن. ونىڭ ۇستىنە كىر­پىش قۇيۋدى, جەل ديىرمەندى, باس­پال­داقتى پيراميدا جاساۋدى يرا­ن­­دىقتار ويلاپ تاۋىپتى. مىنە, بۇ­عان عاسىرلار بويى الەمدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ كەلە جاتقان يران كىلەمدەرىن قوسىڭىز. وسى­نىڭ بارلىعى ەڭبەكقور يران حال­قىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جال­عا­سىپ كەلە جاتقان شىعارماشىلىق ساباقتاستىعى مەن قولدانبالى ءون­ەر شەبەرلىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى بول­سا كەرەك.

*  *  *

يران 1935 جىلعا دەيىن پەرسيا دەپ اتالعان. 1979 جىلعى اق­پان­داعى يسلام توڭكەرىسىنەن كەيىن بۇل مەملەكەت رەسمي تۇردە يران يسلام رەسپۋبليكاسى دەگەن اتاۋعا يە بولدى. ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇ­رى­­لىمى كونستيتۋتسيا بويىنشا اي­قىندالعان جانە ول بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى – زاڭ شىعارۋشى, اتقا­رۋشى جانە سوت بيلىگىنەن تۇرادى. يراننىڭ كونستيتۋتسياسى 1979 جىلى قابىلدانعان. ال 1989 جىلى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭ­ەي­تۋ ماقساتىندا نەگىزگى زاڭعا ءوز­گەرىستەر ەنگىزىلدى, وسىعان بايلانىستى پرەمەر-مينيستر لاۋازىمى جويىلدى. سودان بەرى پرەمەر-مينيستر فۋنكتسياسىن پرەزي­دەنتتىڭ ءوزى اتقاراتىن بولدى.

يسلام توڭكەرىسىنەن كەيىن قاب­ىلدانعان يران كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى ينستيتۋتتارى اراسىنداعى بيلىك ءبولىنىسىنىڭ ارا-جىگى ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل جەكە جوعارى لاۋازىم يەسىنە نەمەسە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك قۇرى­ل­ىمعا شەكتەۋسىز بيلىك بەرىلمەۋى ءتيىس دەگەن قاعيدادان تۋسا كەرەك. ەل­دە پرەزيدەنت, پارلامەنت, جەر­گىلىكتى بيلىك جانە ساراپشى كەڭەسى تىكە سايلاۋ بويىنشا سايلانادى. باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, مۇنداعى ءبىر وزگەشەلىك – ساراپشى كەڭەسىنە قاتىستى. ويتكەنى, بۇل ورگان ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ەڭ جوع­ا­رى قىزمەتى لاۋازىمىنداعى تۇلعا – جوعارعى كوسەمدى سايلايدى, ودان كەيىن ولار جوعارعى كوسەم­نىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەلەر ءجونىن­دەگى كەڭەسشىسى رەتىندە جۇم­ىس ءىس­تەيدى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, جوعارعى كوسەم مەملەكەتتىڭ ەڭ جو­عارى باسشىسى بولىپ تابىلادى. ول شاريات پەن مۇسىلماندىق تەولوگياسىن جەتىك مەڭگەرگەن تۇل­عا بولۋى ءتيىس. سونداي-اق ونىڭ باس­شىلىقتا بولۋ مەرزىمى شەكتەلمەگەن, ياعني مەرزىمى ەل كونستيتۋتسياسىندا كورسەتىلمەگەن. يران­نىڭ بۇرىنعى كوسەمى اياتوللا ر.م.حو­مەيني قايتىس بولعان سوڭ, 1989 جىلى جاڭا جوعارعى كوسەم بولىپ اياتوللا سەيەد الي حامەنەي سايلاندى. ال يران يسلام رەس­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيا­سى­­نا سايكەس جوعارعى كوسەمنىڭ قۇ­زىرەتىنە مەملەكەتتەگى جانە قو­ع­امداعى قىزمەت ماسەلەلەرىنىڭ بار­لىعى كىرەدى دەسە دە بولادى. مىسالى, ول يران قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە سوعىس جاريالاپ, ازاماتتاردى جاپ­پاي اسكەري جۇمىلدىرۋعا شاقى­رۋعا قۇقىعى بار. سونىمەن بىرگە, پارلامەنتتىڭ نەمەسە جوعارعى سوت­تىڭ شەشىمى بويىنشا, ەگەر پرە­زيدەنتتىڭ تەرىس ارەكەتتەرى دالەل­دەنگەن جاعدايدا ونى بيلىكتەن شەتتەتە دە الادى. جوعارعى كوسەم, سونداي-اق ەلدىڭ بۇلاردان باسقا دا رەسمي تۇلعالارىن قىزمەتكە تاعا­ي­ىنداۋ جانە قىزمەتتەن بوساتۋ قۇ­قىعىنا يە.

يراننىڭ مەملەكەتتىك بيلىك قۇ­رىلىسىندا قاراما-قايشىلىق تۇس­تار دا بايقالىپ قالادى. ماسە­لەن, ءبىر جاعىنان, بۇل مەملەكەت وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسياسى بويىنشا يسلام رەسپۋبليكاسى سانالادى. ەكىنشى جاعىنان, وزدەرىنىڭ سول كونستيتۋتسياسىندا ەلدىڭ مەملە­كەت­تىك قۇرىلىسى «ۆەلايات-ە فاكيح» قاعيداتتارىمەن باسقا­رىلا­تىندىعى بەلگىلەنگەن. وسى قاعي­داتتارعا بايلانىستى مەملەكەتتىڭ جوعارى بيلىگىنىڭ بارلىعىن دەرلىك حالىق سايلاماعان جوعارعى كوسەم جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ۇستىنە دە­مو­كراتيالىق جولمەن سايلانعان بيلىك ورگاندارى مەن قۇرىلىمدار – پارلامەنت, پرەزيدەنت, باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرىن جو­عارعى كوسەم تاعايىندايدى. ال پرە­زيدەنتكە اتقارۋشى بيلىك ور­گان­دارىنا باسشىلىق جاساۋ جۇك­تەلگەن.

يران يسلام رەسپۋبليكاسى مەم­­لەكەتتىك ستاتيستيكا ورتالىعىنىڭ رەسمي مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇل ەلدىڭ حالقىنىڭ سانى 75,6 ميلليون ادامدى قۇراعان. تۇرعىن­دار­دىڭ جىلدىق ءوسۋ قارقىنى – 1,4 پايىز. استاناسى – تەھران قالا­سىندا 13,4 ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى. مەملەكەتتىك ءتىلى – پارسى ءتىلى. سوڭعى جىلدارى سايلاۋ­شى­لاردىڭ سايلاۋلارعا قاتىسۋ بەل­سەن­دىلىگى بۇرىنعىعا قاراعاندا ارتا تۇسكەندىگى بايقالادى. مىسالى, 2009 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن پرە­زيدەنتتىك سايلاۋعا 46,5 ميلليون يراندىق قاتىسقان. بۇل سايلاۋشىلار تىزىمىندەگى سايلاۋشى­لار­دىڭ 85 پايىزى ەكەن. ساراپشىلار مۇنى رەكوردتىق كورسەتكىش دەپ باعالادى.

ال يران يسلام رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە كەلسەك, بار­لىق اسكەريلەر سانى 1 ميلليون ادامعا جۋىقتايدى. بۇل يراننىڭ تاياۋ جانە ورتا شىعىستاعى مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, اسكەر سانى ەداۋىر كوپ ەل ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سونداي-اق ولاردىڭ قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ ءوزى قۇرىلىمدىق ۇيىم­داس­تىرىلۋى جاعىنان دا كوپشىلىك ەلدەردەن ەرەكشەلەنەتىندەي. مىسالى, قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز ەكى اسكەري قۇ­رى­لىم – تۇراقتى ارميا جانە يس­لام توڭكەرىسىن قورعاۋشى كورپۋس قىز­مەت ەتەدى. تاۋەلسىز بولاتىن سەبەبى, وسى ەكى اسكەري قۇ­رى­لىمنىڭ ءار­قاي­سىسىنىڭ جەكە-دارا قۇر­لىق­تاعى اسكەرى, اسكەري-اۋە كۇش­­تەرى ءجا­نە اسكەري-تەڭىز كۇش­تەرى بار.

ال ەلدىڭ جوعارعى باس قول­باس­شىسى يران قارۋلى كۇشتەرىنە قورعانىس مينيسترلىگى ارقىلى ەمەس, قارۋلى كۇشتەردىڭ بارلىق قۇرامالارى مەن بولىمدەرىن باس­قاراتىن اسكەري جوعارى ورتالىق ورگان – باس شتاب ارقىلى جەتەك­شىلىك جاسايدى. قورعانىس مينيس­ترلىگى سونداي-اق اسكەردىڭ جاۋىن­گەرلىك قىزمەتتەرىنە دە تىكەلەي قاتىسا المايدى ەكەن. مينيس­تر­لىك­كە اسكەري قۇرىلىس, اسكەري بيۋد­جەتتى ازىرلەۋ, قورعانىس ونەر­كاسىبىن قارجىلاندىرۋدى قاداعا­لاۋ, جوسپارلانعان قارۋ-جاراق ءتۇر­لەرىن ساتىپ الۋ, اسكەري قىز­مەت­شىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ, ياعني ولاردىڭ قۇقىقتىق, مەديتسينالىق, ساقتاندىرۋ جانە زەينەتاقىمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جۇك­تەل­گەن.

* * *

ەگەر يرانعا بارۋعا نيەت­تەن­سەڭ­ىز, جالپىۇلتتىق اۆياتاسىمالداۋشى «يران ەير» كوم­پانيا­سى­نىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا كەڭەس بەرەر ەدىك. سەبەبى, ۇشاق بورتىنا كىرگەن ساتتە-اق ءسىز ەرەكشە ءبىر جىلىلىقتى سەزىنىپ, ستيۋاردەس­سا­لار­دىڭ جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە كورسەتكەن قىزمەتىنە ءتانتى بولاسىز. ۇشاق اۋە كەڭىستىگىنە كوتە­رى­لىپ, قالىپتى بيىكتىكتى باعىن­دىر­عاننان كەيىن ستيۋاردەسسالار تا­عام­نىڭ ءۇش-ءتورت ءتۇرىن ۇسىنادى. ولاردىڭ ىشىندە مىندەتتى تۇردە ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن يراندىق اسپازدار دايىنداعان ۇلتتىق تاعام بولادى. جولاۋشىلاردىڭ باسىم كوپ­­شىلىگى سوعان تاپسىرىس بەرىپ جا­تادى. ويتكەنى, يراندىقتار اسحاناسى ءدامدى تاعامنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن دايىنداۋمەن دە كەڭىنەن تانىمال. بۇل كومپانيا, سونداي-اق وتكەن جىلى يران اۋماعىنا كەلەتىن جولاۋشىلار ءۇشىن تەگىن الىپ ءجۇ­رە­تىن قول جۇگى سالماعىنىڭ نورماسىن 35 كيلوعا دەيىن كوبەيتتى.

تەھرانداعى يمام حومەيني اتىن­­داعى حالىقارالىق اۋەجاي پايدالانۋعا بەرىلگەنگە (2007 جىلى) دەيىن جولاۋشىلارعا مەحراباد اۋەجايى عانا قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن ەدى. ول اۋەجاي شاعىنداۋ جانە قازىرگى زامان تالابىنا ونشا ءساي­كەس كەلە بەرمەيتىندىكتەن, جول­اۋ­شىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە پروبلەمالار دا تۋىنداپ جاتاتىن. ءاسى­رەسە, جولاۋشىلاردى ساعاتتاپ كەزەككە تۇرۋ مەزى ەتەتىن-ءدى. ال الەم­دىك ۇلگىدە سالىنعان جاڭا اۋە­جاي­دىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ىشكى جانە سىرتقى باعىتتارعا ۇشا­تىن جولاۋ­شىلارعا قىزمەت كورسەتۋلەردى ەدا­ۋ­ىر جاقسارتتى. قازىرگى كەزدە جاڭا اۋەجاي حالىقارالىق باعىتتارعا ساپارمەن باراتىن جولاۋشىلارعا, ال مەحراباد اۋەجايى تەك ەلىشىلىك باعىتتاردىڭ جولاۋشىلارىنا قىز­مەت كورسەتەدى.

 ۇشاق ارقىلى يران اۋماعىنا الكوگولدى ىشىمدىكتەر الىپ كىرە­مىز دەپ استە دە ويلاماڭىز, ونى ءمۇل­دە ەستەن شىعارعانىڭىز ءجون. ءويت­كەنى, وعان قاتاڭ تىيىم سا­لىن­عان. كەدەننەن جاسىرىن تۇردە سپيرت­تى ىشىمدىكتەر الىپ ءوتۋ قىل­مىس بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, بۇل ەلگە قوعامدا جاعىمسىز اسەر تۋدىرۋى مۇمكىن نارسەلەر بەي­نەلەنگەن ويىن كارتالارىن, باسپا ونىمدەرىن, فوتو-سۋرەتتەردى دە كىرگىزۋگە بولمايدى. ناقتىراق ايتقاندا, كەدەننەن الىپ وتەتىن باسپا ونىمدەرى مەن فوتو-سۋرەتتەردە قۇشاقتاسقان ايەل مەن ەر­كەكتىڭ, سونداي-اق اشىق-شاشىق كيىن­گەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ بەي­نەسى بولماۋى ءتيىس. وندايلار قو­عامعا جات بۇيىمدار نەمەسە جاريا­لانىمدار رەتىندە تاركىلەنەدى.

سونىمەن, كەدەندىك رەسىم­دەۋ­دەن ءوتىپ, سىرتقا شىقتىڭىز دەيىك. بىرەۋلەر كۇتىپ السا, جاقسى. ال كۇتىپ الماسا شە؟ بۇعان الاڭ­داۋ­دىڭ ەشقانداي ءجونى جوق. اۋەجاي جانىنداعى تاكسي ديسپەتچەرلىگىنە بارىپ, باراتىن جەرىڭىزدىڭ مەكەن-جايىن نەمەسە قوناق ءۇيدىڭ اتاۋىن ايتساڭىز بولدى, تۇمسىق تىرەسكەن تاكسيلەردىڭ بىرىنە وتىرعىزىپ ءجى­بەرەدى. بۇل ماڭعا ءبىزدىڭ اۋە­جاي­لار مەن ۆوكزالدارداعىداي «تاكسي, تاكسي» دەپ, كەلگەن جولاۋ­شى­لار­دىڭ الدىن وراعىتاتىن «بومبيلالاردى» مۇلدە جولاتپايدى.

 ەل استاناسى تەھراندا, ءىرى قا­لا­لارى – مەشحەد, يسفاحان, تەبريز, شيرازدا كوپ قاباتتى تۇر­عىن ۇيلەر مەن عيماراتتار, سون­داي-اق ەكى-ءۇش قاباتتى كوتتەدجدەر كوپ كەزدەسەدى. وسىنىڭ ءوزى يران­دىقتاردىڭ, بىزشە ايتقاندا, جەر ۇيلەردە تۇرعاندى ۇناتاتىندىعىن بايقاتادى. مۇنداعى ءبىر ەرەك­شە­لىك – كوتتەدجدەردىڭ ارحيتەك­تۋرا­لىق سىرتقى كورىنىسى قاراپاي­ىم­داۋ بولىپ كەلەدى. ال ەسىك-تەرە­زە­لەرىنىڭ ارلەنۋىندە ۇلتتىق ناقىش باسىم. سونداي-اق ولار قالالاردا دا, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە دە ءۇي اۋلالارىندا باۋ-باقشا ءوسىرىپ, ونى باپتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. شاڭى شىعىپ, بوس جاتقان ءۇي اۋلاسىن كەزدەستىرە المايسىز. مىنە, بۇل دا يراندىقتاردىڭ ەڭبەكقور, جالقاۋلىققا جانى قاس حالىق ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعانداي.

وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, يران­دىقتاردىڭ ۇيىنە اياق كيىممەن كىرۋ ادەپسىزدىك بولىپ سانالادى. ونى تابالدىرىق الدىندا مىندەتتى ءتۇر­دە شەشۋىڭىز كەرەك. اسىرەسە, ايەل­دەردىڭ وزىمەن بىرگە جۇقا ش ۇلىق الىپ جۇرگەنى ءجون. سەبەبى, جال­اڭ­اش اياق پەن جەڭسىز قوس بىلەك قولاي­سىزدىق تۋدىرادى, ءۇي يەسى مەن كەلگەن قوناقتاردى سىيلاماعاندىق دەپ ەسەپتەلەدى. جالپى, يران ەلىن­دە ايەل زاتىنىڭ توبىقتان جوعارى كيىم كيىپ, اشىق-شاشىق ءجۇرۋى, باسىنا ورامال بايلاماۋى مۇسىل­مان­دىققا جات ارەكەت بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, ءمۇيىزى قاراعايداي باتىس ەلدەرى ديپلوماتتارىنىڭ زاي­ىپ­تارىنىڭ وزدەرى كوشەلەردە, قا­بىلداۋلاردا, ءتىپتى مەيرامحانالاردا باستارىنا جەڭىل ورامال تاعىپ, ەتەك-جەڭىن قىمتاپ جۇرەدى.

*  *  *

يراندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ءوم­ى­رىنەن كوپشىلىگىمىزدى تاڭ-تاما­شا قالدىراتىن بىرقاتار قاراما-قاي­شىلىقتار دا كوزگە ۇرىپ تۇرادى. مىسالى, عيماراتتارعا كىرەتىن نەمەسە قوعامدىق كولىكتەرگە مىنەتىن ەسىكتەرگە قاتار كەلىپ قالساڭىز, ولار كىشىپەيىلدىك تانىتىپ, الدىمەن ءسىزدىڭ ءوتۋىڭىزدى قايتا-قايتا وتىنۋمەن بولادى. ءسىز كىرمەيىنشە, ەسىككە ەنتەلەپ ۇمتىلمايدى, كولىك باسقىشىنا اياق تا سالمايدى. مۇن­داي سىپايىلىق الەمدەگى ۇلت­تار مەن ۇلىستاردىڭ كوپشىلىگىندە كەزدەسە بەرمەيدى. بىراق اۆتوكولىك نەمەسە موتوتسيكل جۇرگىزۋشى يران­دىق رۋلگە وتىرعاندا, اتقا مىنگەن قازاقتارداي ارقاسى قوزىپ كەتەتىن سياقتى. كوشە قيىلىستارىندا, كەپ­­­تەلەكتەردە جول قاۋىپسىزدىگى ەرە­جەلەرىن ونشا كوپ ساقتاي بەر­مەيدى. اسىرەسە, ماي قىز­مەت­كەر­لەرى جوق جەرلەردە ءبىر-بىرىنە جول بەرۋدى مۇلدە ۇمىتىپ, ءبىرىنشى بولىپ وتۋگە ۇمتىلادى. بۇعان رەنىش ءبىلدىرىپ, ايقاي-شۋ شىعارىپ, جاعا جىرتىسىپ جاتقان تاعى ەشكىم جوق. سولاي بولا تۇرسا دا, يراندا ەكى رەت بولىپ, قالا كوشەلەرىن جاياۋ دا, كولىكپەن دە ارالاعان كەزدە بىردە-ءبىر جول-كولىك وقيعاسى كەز­دەس­پەدى. سول ءسۇيسىندىردى, سول تاڭ­قالدىردى, سول ويلاندىردى.

يران حالقىنىڭ قوعامدىق ءومى­ر­ىن­دەگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ۇجىمدىق مادەنيەتتىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتۋى دەر ەدىك. ولار وزگە بىرەۋدىڭ كەم-كەتىگى مەن ولقى­لى­عىنا نازار اۋدارماۋعا ادەتتەنگەن. ونىڭ ەسەسىنە يراندىقتار ەل ءىشى­ن­­دەگى ساياسي سيپاتتاعى ۇستانىمدار مەن كوزقاراستار وزگەشەلىگىنە قا­ر­ا­ماستان, وتانداستارىنىڭ باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتتى بۇكىل ەلگە ورتاق دەپ قابىلداپ, قولدان كە­لە­تىن كومەكتەرىن كورسەتۋگە دايىن تۇرادى. مۇنداي كەزدە كوزقاراس الۋاندىعى كەيىنگە ىسىرىلىپ, قي­ى­ن­دىقتى جەڭۋ الدىڭعى ورىنعا شىعادى. جالپى, ولار ءۇشىن ەلىن, جەرىن قورعاۋ, سونداي شاقتا جۇ­دى­رىقتاي جۇمىلۋ ەجەلدەن قا­ل­ىپ­تاسقان ءداستۇر ىسپەتتى. مىنە, بۇل يران حالقىنىڭ ءوز ەلىنىڭ باسىنا تۇسكەن تالاي-تالاي قيىن­دىق­تار­دى جەڭۋ جولىندا ۇيىمشىلدىق تانىتىپ, پاتريوتتىق سەزىم سە­ك­ىل­دى اسىل قاسيەتتى بويلارىنا مىق­تاپ سىڭدىرە بىلگەنىن كورسەتسە كەرەك.

تاريحى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن بۇل ەل وتكەن عاسىرلاردا تالاي رەت جويقىن تابيعات اپاتتارىنا ۇشىراپ, سان مارتە شەتەل باس­قىنشىلارىنىڭ وكتەمدىگىنە دۋشار بولعانى تاريحتان بەلگىلى. قان­شاما رەت جەرمەن جەكسەن بولىپ قيراتىلىپ, كۇلگە اينالىپ جاتسا دا, ءار كەز قايتا تۇلەۋ, قايتا وركەندەۋمەن بولدى. وسىنداي سان قيلى قيىندىقتاردى باستارىنان كەشىرگەن يراندىقتار بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتى جوعارى باعالايدى, توبەلەس پەن كيكىلجىڭدەردەن بويلارىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسادى. بىرەۋگە داۋىس كوتەرۋ, بىرەۋدى با­لا­عاتتاۋ, زورلىق كورسەتۋ دەگەن ولار ءۇشىن جات ارەكەت. سوندىقتان بولسا كەرەك, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىر دەگەن قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ وزىندە دە قىلمىس وتە سيرەك كەزدەسەدى.

ماقالانى مىنا ءبىر دەرەكتەرمەن تۇيىندەسەك: تاريحشى-عال­ىم­دار يراننىڭ تاۋلى قىراتتارىنان تابىلعان قازبالار بويىنشا, مۇن­دا بۇدان 800 مىڭ جىل بۇرىنعى پالەوليت داۋىرىندە ادامدار ءومىر سۇرگەن دەگەن بولجام جاساپ وتىر. بۇل يران اۋماعىندا ءبىزدىڭ زاما­نىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭ­جىل­دىق­تىڭ سوڭىندا كوشپەلى اري­لەر­دىڭ تۇڭعىش تايپاسى پايدا بولعاندىعىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي.

جاسىراتىنى جوق, تالاي مارتە جويقىن ءزىلزالانى, سۇم سوعىستى, باسقا دا قيىندىقتاردى باستارىنان كەشىرگەن يراندىقتار بۇگىندە دە ءبىر «سالقىندىقتى» سەزىنىپ وتىر. ەگەر دە سولاي بولا قالسا, وتكەن تاريح كورسەتكەندەي, ول اۋىرتپالىقتى دا كوتەرەر, ۋاقىت وتە بويلارىن تىكتەپ, قايتا وركەندەۋ جولىنا دا تۇسەر.

ءاليسۇلتان قۇلانباي,

«ەگەمەن قازاقستان».