جول سالۋداعى بەلسەندىلىك
– ەلىمىزدە جول سالۋ ماسەلەسىندە ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كوپتەگەن قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. قازاقستاننىڭ كۇشى وسىعان جەتىپ وتىرعانىنا ءتاۋبا دەيمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جول سالاتىنداي جاعدايىمىز بولعان جوق. قازىر بىرنەشە بەسجىلدىقتىڭ ىشىندە قانشاما جول سالىندى, الىس-بەرىس ارتتى. تەمىر جول سالاسىن دا دامىتىپ جاتىرمىز. تاريحتا قازاقتار ەشقاشان مۇنداي جولمەن جۇرمەگەن. بۇرىن-سوڭدى ەل اۋماعىندا مۇنداي جول بولماعان, − دەيدى ەلباسى.
راسىندا, كەڭەس كەزىنەن قالعان ينفراقۇرىلىمنىڭ دەڭگەيىن قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ماسەلەن, 1991 جىلى جالپى پايدالانۋعا بەرىلگەن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 83,1 مىڭ شاقىرىمدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق جەلى 20,2 مىڭ شاقىرىم بولاتىن. سالىستىرمالى تۇردە 2018 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا جالپى پايدالانىمداعى اۆتوموبيل جولدارىن مىسالعا كەلتىرسەك, ەلىمىزدىڭ تاس جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 95,9 مىڭ, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق جەلى 24,4 مىڭ شاقىرىمعا جەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى-اق مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكا بويىنشا جول سالۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە باسىمدىق بەردى. بۇل سالانىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەن العاشقى قۇجات 1992 جىلعى 1 قاڭتاردا قابىلداندى. سول ارقىلى 1999 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 70 پايىزى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ 30 پايىزى جول سالۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان قورعا قۇيىلىپ وتىردى. بۇل مەرزىمدە پايدالانىمداعى اۆتوجولداردى جوندەۋگە جانە ۇستاۋعا 500 ملن اقش دوللارى جۇمسالعان ەكەن. بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن 1993-1999 جىلدار ارالىعىندا 25 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوجول جوندەلدى. مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن 2001 جىلدى «جول جىلى» دەپ جاريالاعاننان-اق تۇسىنۋگە بولادى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا العاشقى جوبا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇزەگە استى.
ەۋروپا مەن ازيانى جالعادى
قازاق جەرى ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساعان جولدارىنىڭ تورابىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ءىرى ەكى قۇرلىقتى بايلانىستىراتىن ورتالىق رەتىندە حالىقارالىق ءىرى جوبالاردىڭ تيىمدىلىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. 2009 جىلدان باستاپ جالپى ۇزىندىعى 8 445, ونىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعى بويىنشا 2 787 شاقىرىم بولاتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ ەڭ ءىرى اۋقىمدى جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. بۇل ءدالىز رەسپۋبليكانىڭ تۇرعىندارى ەڭ كوپ قونىستانعان بەس ايماعى: اقتوبە, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارى بويىنشا وتەدى, وندا جالپى ەلدەگى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايتىن 7,9 ملن ادام تۇرادى. 2010 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قازاقستاندا كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى بەكىتىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا بۇعان دەيىن قولعا الىنعان جوبالار ىسكە اسىپ, «كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل», «بەينەۋ – شەتپە», «الماتى – تالدىقورعان» اۆتوجولدارىن قايتا جاڭارتۋ جانە كوكشەتاۋ قالاسىن اينالىپ ءوتۋ قۇرىلىسى باستالدى. ودان كەيىن 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنىپ بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 7 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولدى سالۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 10 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولدى جوندەۋ كوزدەلگەن.
تەمىر جول − ەكونوميكا نەگىزى
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلباسى پارمەنىمەن ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىن جالعاستىراتىن جولدار اشىلدى. «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىنا ساي 1998 جىلى مامىر ايىندا ەل تاريحىندا العاش رەت پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقسۋ قالاسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى دەگەلەڭ اراسىنداعى تەمىر جول قۇرىلىسى باستالدى. ودان كەيىن, قوستاناي وبلىسىنداعى التىنسارين ستانساسى مەن حرومتاۋ اراسىن بايلانىستىراتىن تەمىر جول ماگيسترالى, 151 شاقىرىمدىق شار – وسكەمەن تەمىر جولى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى وزەن ستانساسىنان تۇرىكمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكاراعا دەيىنگى تەمىر جول, جەتىگەن – قورعاس حالىقارالىق تەمىر جولى, بەينەۋ–جەزقازعان جوبالارى ىسكە استى. بۇل سالادا حالىقارالىق باعىتتى بايلانىستىراتىن ورتالىق رەتىندەگى ءىرى جوبالار دا بار. سونىڭ ءبىر مىسالى, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى اياسىندا جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا قىتاي – ەۋروپا − قىتاي قۇرلىقتاعى ءترانزيتىنىڭ 70% - عا جۋىعى قازاقستان ارقىلى وتەدى.
اۋە ءترانزيتىنىڭ الەۋەتى
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا اۋە ترانزيتتەرىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي باسىمدىق بەرىلدى. اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە جوق ەمەس. بىلتىر تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە العاش رەت اۋە كولىگىندە جولاۋشىلار اينالىمى 23%-عا وسكەن. سونىمەن بىرگە ءترانزيتتى اۋە جولاۋشىلار سانى 30%-عا ارتىپ وتىر. بۇعان قوسا, اۋەجايلاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن دا ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بىلتىر استانا اۋەجايىنداعى جاڭا جولاۋشىلار تەرمينالىنىڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق الماتى قالاسى اۋەجايىنىڭ قولدانىستاعى ءبىر ۇشۋ-قونۋ جولاعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ اياقتالدى. بيىل سەمەي قالاسى اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار قوستاناي قالاسى اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ باستالدى.
وسىدان 7 جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى «قورعاس − شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋدى تاپسىردى. وندا جالپى قۇنى 485 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 14 جوبا قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە قۇرعاق پورتى ارقىلى وتەتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءاۆتودالىزىنىڭ, «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جولىنىڭ ماڭىزى زور. وسى ورتالىقتان اقتاۋ تەڭىز پورتىنا شىعاتىن مۇمكىندىكتەر دە قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ال قۇرىق پورتى اقتاۋدان 100 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. جالپى قۇنى 32 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن قۇرىق پاروم كەشەنى 2016 جىلى جەلتوقساندا ىسكە قوسىلعان بولاتىن. بيىل قۇرىق پورتىنان 856 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداندى. پورت استىق, مۇناي ونىمدەرى, حيميكاتتار, تىڭايتقىشتار جانە باسقا دا جۇكتەردى تاسىمالداۋعا لايىقتالىپ جاسالعان. قۇرىق پەن ترانسكاسپي باعىتى ارقىلى قىتاي, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەيدىڭ ورال – ءسىبىر ايماعىنان پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە, تۇركيا مەن ەۋروپاعا تاۋار تاسىمالدانادى.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
