قازاق قازاق بولعالى ۇلى دالانى ەركىن ءجۇرىپ, كەڭ جايلاپ, تالاي-تالاي ەل باسىنا قۇت ورناعان كۇندەردى, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان كەزەڭدى باستان وتكىزدى. تورتكۇل دۇنيە جۇرتى ارمانداعان الىپ اۋماقتا ءومىر ءسۇرىپ, وركەنيەت ولجاسىنا اينالعان دۇنيەلەردى, جاڭالىقتاردى ومىرگە اكەلدى. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا بۇل جەتىستىكتەر جان-جاقتى باياندالادى ەمەس پە. «جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولدى». سونداي-اق «مەتالمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ تەحنيكاسىن, سونىڭ ىشىندە, مىس پەن قولادان بالقىمالار جاساۋدىڭ جانە قۇيمالار قۇيۋدىڭ, جايما التىن دايىنداۋدىڭ كۇردەلى ادىستەرىن جاقسى مەڭگەرگەن». ۇلى دالادان ءورىس العان وسىنداي باستاۋلار رۋحىڭدى اسقاقتاتاتىن, قازاق ءۇشىن ماقتاناتىن وركەنيەتكە قوسىلعان ەرەكشە قولتاڭبا.
ەلباسىنىڭ ء«بىزدىڭ تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەنىندەي, قازاق تاريحىندا «اقتابان شۇبىرىندى, القا كول سۇلاما» ءتارىزدى باستان كەشكەن, «ەلىم-ايلاعان» اۋىر كەزەڭدەر دە از بولعان جوق-تى. اقىن جۇبان مولداعاليەۆ ايتقانداي, قازاق تاريح ساحناسىنا كەلگەلى بەرى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق. وسىنى ويلاعاندا, ازاتتىق ءۇشىن 260 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن قازاق وعلاندارىنىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ اقىرى باياندى بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ.
الاش بالاسى ۇلى دالا توسىندە حاندىق قۇرىپ, دەربەس ساياساتىن جۇرگىزىپ, ارعى-بەرگى قوڭسىلاس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس تا ورناتا ءبىلدى. ايتسە دە, التى باقان الاۋىزدىقتىڭ كەسىرىنەن ەلدىك مۇددە ءادىرا قالدى. تەرىسكەيدەن باستالعان وتارشىلدىق ساياساتى قازاقتى باسى بايلى بوداندىققا ماجبۇرلەدى. ەكى عاسىر شەڭبەرىندە رەسەي قازاق ساحاراسىن ءبىرجولا مەنشىكتەپ العانداي-تۇعىن. اۋەلى باسقارۋ جۇيەسى وزگەرتىلدى, جەرگىلىكتى حالىقتى شۇرايلى جەرلەرىنەن ىعىستىردى, ەندى بولماسا ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنەن اجىراتا باستاعانداي ەدى...
كەلەسى كەزەكتە رەسەي پاتشاسىن تاقتان توڭكەرىپ, «جەر – شارۋالارعا, فابريك, زاۋىت – جۇمىسشىلارعا» دەپ ۇرانداتىپ بيلىككە كەلگەن بولشەۆيكتەردىڭ دە قازاق ۇلتىن جارىلقاعانى شامالى. ەل اراسىنا ىرىتكى سالىپ, بايلاردى كامپەسكەلەپ, تۇتاس حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتىپ, ۇلت زيالىلارىن قۋعىنداپ, قالىڭ وتىرعان قاۋىمنىڭ توز-توزىن شىعاردى. سول تۇستا عوي, شاراسىزدىقتان ايتاتىنى ۇلت قايراتكەرى مۇستافا شوقايدىڭ: ء«بىز قازىرگى زامانعى ساياسي قۇرىلىسى وزىمىزدەن الدەقايدا وزىق, ۇلكەن ءبىر حالىقتىڭ شەڭگەلىنە ءتۇسىپ قالدىق. ول بىزدەن اناعۇرلىم باي, اناعۇرلىم توپتاسقان ءارى قاي جاعىنان العاندا دا, بىزدەن اناعۇرلىم ارتىق قارۋلانعان-دى».
ءسويتىپ, قازاق ەلى تاعى دا تەمىر قۇرساۋعا ءتۇستى. قىزىل تۋدى جەلبىرەتىپ, وراق پەن بالعانى ەلتاڭبا رەتىندە ەنشىلەگەن سوتسياليستىك قوعام دا قازاق جۇرتىن دىنىنەن عانا ەمەس, تىلىنەن اجىراتۋعا شاق قالعان-دى. ايتەۋىر باسقا جۇرتقا قىساستىعى جوق باۋىرمال حالىق ەدى, ءتاڭىرى تىلەگىن بەرىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ەكى جارىم عاسىرعا جۋىق ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان اردا حالىقتىڭ ارمانى ورىندالدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە توعىزىنشى تەرريتورياعا ىقپالىن جۇرگىزىپ, دەگەنىنە كوندىرىپ, ايتقانىنا جۇرگىزگىسى كەلەتىن الپاۋىتتار شوعىرى بۇرىنعىدان كوبەيمەسە ازايعان جوق. جاتتىڭ داۋلەتىن جامباسقا باسۋدى كوكسەيتىن ەلدەر قاتارى قايتا ۇلعايا ءتۇستى. كۇنىنە قىرىق اۋناقشىپ جاتقان جاھاندىق ساياساتتىڭ جىقپىل-جىقپىلىنا تەرەڭ بويلاپ, ىلگەرى تارتقان ازات ەلدىڭ كوش-كەرۋەنىنىڭ جۇگىن قيسايتپاي, كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ باستى ماسەلەگە اينالدى. ەندىگى ساياسات بۇرىنعىداي قارۋ كەزەنىپ, جاۋلاپ الۋ جولىمەن ەمەس, ەكونوميكالىق, مادەني ەكسپانسيا جولىمەن باعىندىرۋعا ۇمتىلاتىنى حاق. ەندەشە, رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلى دالانىڭ وزىق داستۇرلەرىن قايتا تۇلەتۋ قازاق قوعامىنا سونى سىلكىنىس اكەلىپ, باعزى مەن بولاشاق اراسىندا التىن كوپىرگە اينالۋى ءتيىس. باسقالاي ايتقاندا, شەكارانى شەگەندەۋ از, ۇلتتىق سانانى بەكەمدەي ءتۇسۋىمىز كەرەك-ءدۇر.
«اتا-بابا مىقتى ەدى عوي!
مىقتى ەدى!
ۇرپاعى ودان بولۋ كەرەك مىقتىراق!»
قادىر مىرزا الىشە قايىرعاندا, باعزى بابالاردىڭ داڭقىنا ماساتتانىپ, قالدىرعان مۇراسىن مالدانا بەرمەي, زاماناۋي باسەكەلەستىكتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ۇلتتىق ۇپايىمىزدى تۇگەندەي بىلەتىندەي مىقتى بولعانىمىز ابزال.
ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن, ازاتتىقتىڭ سان قىرلى ارنالارىن حالقىنا مەيلىنشە جىلىكتەپ جەتكىزۋگە ۇمتىلعان ابىز ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تومەندەگى ءسوزى ەرتەڭىمىزدىڭ تاۋەكەل تۇجىرىمداماسى ىسپەتتى. ء«وزىمىزدى ءوزىمىز شىڭداپ, وزگەدە ەسەمىز كەتپەيتىندەي بوپ, ار-نامىسقا تىرىسۋىمىز قاجەت. تاۋەلسىزدىكتىڭ باعى سوندا جانادى. تاۋەلسىزدىك جولىندا قان دا توگىلگەن, جاس تا توگىلگەن, تەر دە توگىلگەن. بىراق, ار توگىلمەۋى كەرەك.
ار-نامىس قانا تاۋەلسىزدىككە تىرەك بولا الادى». ولاي بولسا, ار-نامىسىمىز قاشاندا اسقاق بولسىن, اعايىن!
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
