بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىق تانىعان سىرتقى ساياساتىن قۇرۋدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ولشەۋسىز ەڭبەك ەتتى. ەلباسى ء«ححى عاسىر توعىسىندا» اتتى كىتابىندا جازعانىنداي, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاقستاندا سىرتقى ساياسات قىزمەتىنىڭ وزىندىك باعىتى بولعان جوق ەدى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وزىنە ءتان لايىقتى ديپلوماتيالىق قىزمەت تە اتقارعان جوق. سوندىقتان 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ الدىندا حالىقارالىق ارەناداعى قىزمەتىن مۇلدە جاڭا باعىتتا قۇرۋ مىندەتى تۇردى.
ارينە بۇل باعىتتاعى سىندارلى قىزمەتتى ويداعىداي ۇيىمداستىرىپ جۇرگىزۋ وڭاي بولعان جوق. جوعارىدا ايتقانىمداي, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ باسقا دا سالالار مەن قۇرىلىمدار سەكىلدى سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزىن قالاپ, ديپلوماتيانى دامىتۋ قاجەت بولدى. ال سول كەزدەگى شىنايى جاعداي وتە قيىن ەدى. ارعى عاسىرلاردى ايتپاعاندا, سوڭعى جەتپىس جىل بويى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا ءومىر كەشتىك. بارلىق ەلدىك ماسەلەلەردى ماسكەۋ شەشىپ, قاراپايىم جول سالۋ مەن تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋدىڭ ءوزىن سولار ارقىلى جۇزەگە اسىردىق. وزىمىزدە ەرىك بولمادى. قانداي دا ءبىر رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جوعارىدان رۇقسات كەرەك ەدى. شىنىن ايتقاندا, ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ ءبارىن سولار ۇقساتىپ, سودان سوڭ ءبىز ءوز قاراجاتىمىزعا سول دۇنيەلەردى سول كەزدەگى وداقتىڭ استاناسىندا وتىرعانداردىڭ كابينەتىن جاعالاپ ءجۇرىپ, سۇراپ الاتىنبىز. ەشقانداي ەگەمەندىك تە, ەركىندىك تە بولمادى. سودان باسىمىزعا باق قونىپ, اتا-بابامىز اڭساعان تاۋەلسىزدىك قولعا ءتيدى. ءسويتىپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارا دا دانا باسشىلىعىمەن تاۋەلسىزدىكتى ءىس جۇزىنە اسىرۋ جولىنا كىرىستىك.
ارينە, كەزىندە كسرو-نىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەگەنىم بەكەر بولدى دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ ساياساتىمەن جانە تاجىريبەلەرىمەن تانىستىم. اسىرەسە ەۋروپا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە ماجارستان, پولشا, بولگاريا, چەحيا جانە رۋمىنيا سەكىلدى ەلدەردى جاقسى ءبىلدىم. ولار كەڭەس وداعىنىڭ بلوگىنا كىرسە دە, باس ەركى وزدەرىندە بولدى جانە وزدەرىنىڭ قارجىلىق قورى مەن جەكە اسكەرلەرى بولدى. سوعان تاڭعالىپ, وسىلارداي بولساق قوي دەپ ويلايتىنمىن. ءبىر كۇنى مەنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ شاقىرىپ الىپ: ء«سىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىڭىز. سىرتقى ساياساتىمىزدى اياققا تۇرعىزىپ, ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتەيىك!», دەدى. مىنە, سودان كەيىن قىزۋ جۇمىس باستالدى. جاسىراتىنى جوق, العاشقى جىلدارى وتە قيىن بولدى. نەگە دەسەڭىز, ول كەزدە كوپشىلىك شەت ءتىلىن بىلمەيتىن, مامان از. ماسەلەن, مەن سول كەزدە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولسام دا, كومەكشىم بولمادى. قازىر بۇعان بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, بىراق اقيقاتى – وسى. ءتىپتى پرەزيدەنتپەن بىرگە شەتەلگە شىققاندا ساراپشى رەتىندە جۇرەسىڭ. كوپشىلىكتىڭ ءوزىن ايتپاعاندا, كوپتەگەن مينيسترلەر ءتىلدى بىلمەيدى. ءبارىن ءوزىم اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى.
تولىپ جاتقان قۇجاتتاردى ساراپتايسىڭ. سوندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە بار-جوعى ون ادام عانا قىزمەت ەتتى. الايدا اتقارعان قىزمەتىمىزدىڭ ساپاسىندا ۇلكەن كەمشىلىك بولعان جوق.
ەلباسىمىزدىڭ سول تۇستا اسا كورەگەندىلىكپەن جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, قانداي قيىنشىلىقتار كەزدەسسىن, قىزمەتىمىز وڭعا باستى.
مەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىن جانداندىرۋ ءۇشىن سىرتقى ساياسات مۇلتىكسىز دۇرىس جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مىنە, وسى ورايدا ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەلدىڭ دامۋىنا, وركەندەۋىنە جاعداي تۋعىزۋ بولدى. ەڭ الدىمەن ەلگە ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. شەت مەملەكەتتەرگە بارىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق تۇرعىدان بايلانىستارىمىزدى بەكىتۋگە كۇش سالدىق. سول اتقارعان جۇمىستار تەككە كەتپەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى ەلىمىزگە ميللياردتاعان دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى.
تاۋەلسىزدىك العان بويدا ءبىز الدىمەن ءۇندىستان مەن پاكىستانعا اتتاندىق. ولار – ءوزارا باسەكەلەس ەلدەر. بىراق «قازاق پرەزيدەنتى كەلدى» دەپ ءبىزدى جاقسى قارسى الدى. ول كەزدە ەكونوميكالىق جاعىنان قۋاتى ايتارلىقتاي بۇل ەلدەر بىزگە جاقسى جاردەمدەستى. ودان كەيىن ىلە-شالا امەريكا قۇراما شتاتتارىنا جول تارتتىق. وندا «تەڭىز» مۇناي كەن ورنىنا بايلانىستى قۇجاتتارعا قول قويدىق. ەڭ ءبىرىنشى قازاق جەرىنە كەلگەن شەتەلدىك مۇناي كومپانياسى «شەۆرون» بولدى. ودان كەيىن باسقا دا مۇناي كومپانيالارى, ونىڭ ىشىندە گەرمانيا, قىتاي, ۇلىبريتانيا, يتاليا ەلدەرىنىڭ الپاۋىتتارى كەلدى. سول كەزدە وسى ىستەردى جۇرگىزبەسەك, بۇلاي بولماس ەدى.
ارينە, سول قيىن كەزدەگى اتالعان يگىلىكتى ىستەردىڭ باستاۋىندا پرەزيدەنت تۇرعانى بەلگىلى. بارلىق ساپارلارعا ءبىزدى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باستاپ بارادى.
ونىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋ شەبەرلىگى قانداي؟! كورەگەن, بىلىكتى, وتە پاراساتتى ساياساتكەر عوي. ەلدەگى ساياسي جاعدايدى, ەكونوميكالىق تۇستاردى وتە جاقسى ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بارلىق جەردە كەزدەسۋلەر, جۇزدەسۋلەر ءساتتى شەشىمىن تابادى. اقش استاناسى ۆاشينگتوندا دا, ۇلكەن قالاسى نيۋ-يوركتە دا كەزدەسۋلەر جۇرگىزدىك. كەيىن كاناداعا بارىپ, ودان سوڭ بۇكىل ەۋروپانى شارلاپ شىقتىق.
ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا قىتاي, مالايزيا, سينگاپۋر, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ت.ب. ەلدەرگە جول ءتۇستى. پرەزيدەنتتىڭ ابىروي-بەدەلى مەن ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتا بىلدىك. ولار ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدى قۇرمەتتەپ ەلگە كەلدى. العاشقى التى ايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدى 50 مەملەكەت تانىدى. ەگەر دە سىرتقى ساياساتىمىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىنداي ەرەن ەڭبەگى بولماعاندا, راسىن ايتۋ كەرەك, ءبىز مۇنداي وراسان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الماس ەدىك. ەندى قازىر قازاقستان دەسەڭ, نازارباەۆ دەسەڭ, ءبارى بىلەدى, «و, نازارباەۆ!» دەپ قۇرمەت كورسەتىپ جاتادى.
بۇل – ءسوزسىز ناعىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. بۇگىنگى وسى باعىتتاعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى «نازارباەۆ مودەلى» دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. العاشقى كەزدە ەلدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋدە سينگاپۋر, مالايزيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەندىك. قازىرگى تاڭدا «سينگاپۋرلىق مودەل» الەمگە تانىلعان. مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى جولىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ءرولى زور. بارلىق جاعىنان حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قىزمەت ىستەگەن ءجون. الدىمەن ەلدىڭ, حالىقتىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك. ءبىز سول مەجەگە جەتتىك.
بۇگىندە كوپ جاس «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدە وقىپ جاتىر. مىنە, وسى جاستار ءبىز سالعان ىزبەن ەل تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى باياندى ەتە بەرەدى دەپ سەنەمىن.
تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1991-1994 جىلدارداعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
