مارالتاي

مارالتايمەن ەڭ العاش 1993 جىلى جازدا, الماتىعا كازگۋ-گە وقۋعا تاپ­سى­رۋعا كەلگەن جىلى, ابىلاي حان داڭعىلى مەن گوگول كوشەسىنىڭ قيلىسىنداعى «رادۋگا» دەيتىن دۇكەننىڭ جەرتولەسىندە تا­نىستىق. ورتاق تانىسىمىز توقايلاس­تىر­عان. وڭى مەن سولىن تانىپ ءۇل­گەر­مەگەن جاس بوزبالاعا العاشقى ديدارلاسۋ قىزىق اسەر قالدىردى. اقىن مازاسىزداۋ كەيىپتە كورىندى. ارا-تۇرا ءتىسىن شىقىر­لاتىپ قويىپ, كۇتىمسىزدەۋ قالىڭ بۇيرا شاشىن سىلكىپ تاستاپ, كوزىن جۇمىپ الىپ ولەڭ وقيدى ەكەن. كونەتوزداۋ جاسىل كاستومىنىڭ ەتەگىن تەمەكى شوعى ويىپ تاس­تاپتى. كاستوم تۇگىل, ءبىر-بىرىنە وتكەل بەر­مەي تۇرعان قوس قوعامنىڭ ەتەگىن الەۋ­مەتتىك اعىستار شايىپ جاتقان الاساپىران شاق ەدى عوي.

مارالتايمەن ەڭ العاش 1993 جىلى جازدا, الماتىعا كازگۋ-گە وقۋعا تاپ­سى­رۋعا كەلگەن جىلى, ابىلاي حان داڭعىلى مەن گوگول كوشەسىنىڭ قيلىسىنداعى «رادۋگا» دەيتىن دۇكەننىڭ جەرتولەسىندە تا­نىستىق. ورتاق تانىسىمىز توقايلاس­تىر­عان. وڭى مەن سولىن تانىپ ءۇل­گەر­مەگەن جاس بوزبالاعا العاشقى ديدارلاسۋ قىزىق اسەر قالدىردى. اقىن مازاسىزداۋ كەيىپتە كورىندى. ارا-تۇرا ءتىسىن شىقىر­لاتىپ قويىپ, كۇتىمسىزدەۋ قالىڭ بۇيرا شاشىن سىلكىپ تاستاپ, كوزىن جۇمىپ الىپ ولەڭ وقيدى ەكەن. كونەتوزداۋ جاسىل كاستومىنىڭ ەتەگىن تەمەكى شوعى ويىپ تاس­تاپتى. كاستوم تۇگىل, ءبىر-بىرىنە وتكەل بەر­مەي تۇرعان قوس قوعامنىڭ ەتەگىن الەۋ­مەتتىك اعىستار شايىپ جاتقان الاساپىران شاق ەدى عوي. بۇعان دەيىن مارالتاي اقىن تۋرالى ەلگە كەلەتىن گازەت-جۋرنالداردان تام-تۇمداپ قانا ەستى­گەنىمىز بار. ءدال سول تۇستا نۇرلان ءماۋ­كەن ۇلى باسقاراتىن رەسپۋبليكالىق «جاس قازاق» گازەتىندە اقىن يسرايل ساپار­باي­دىڭ «قالام الىپ حات جازدىم مارال­تايعا!» اتتى اقجارما جىرلارى جاريا­لان­عان. گازەتتىڭ كەلەسى سانىندا اقىن اعانىڭ الاڭ جىرلارىنا مارالتاي دا ءۇن قاتىپتى.

«قالام الىپ حات جازىپسىز قاعازعا,

ءبىر بەت ولەڭ باق بولا ما باعى ازعا.

سىي بولا ما كۇيى قاشقان باڭگىگە,

مي بولا ما اقىلى ازعان سابازعا.

ءىشۋ كەرەك, ءسىز دە ءىشىڭىز, ىشەم مەن,

كەششەلەردى كورىپ كۇندە كۇشەنگەن.

تاعدىر كەلىپ سيپاعانشا باسىمنان,

اجال كەلىپ اكەتكەنشە كىسەنمەن», – دەپ باستالاتىن توپتاماعا ەلدىڭ نازارى ەداۋىر اۋسا كەرەك… مارالتاي الدەبىر شارۋامەن ماقاتاەۆ كوشەسىنىڭ بويىن­داعى, قازىرگى «اتامۇرانىڭ» كىتاپ باسۋ تسەحى ورنالاسقان باسپاحاناعا باراتىن بولدى. شويىن جولدىڭ بويىمەن جاياۋ ءىلبىپ كەلەمىز. «كوكبازاردىڭ» تۇسىنا كەلگەندە: «قال­تاڭدا قارا باقىر بار ما؟» دەدى. ەدەل-جەدەل بىردەڭەلەردى الىپ قولىنا ۇستاتتىم. دىتتەگەن جەرگە كەلگەندە: «سەن وسى قاقپا الدىندا كۇت, مەن تەز شىعام», دەگەن. ەسىك-تەرەزەسىنەن جەل گۋلەپ تۇرعان جاڭا كەزەڭنىڭ كەزبە اقىنى سول كەتكەننەن مول كەتتى…

اۋناپ اي, جىلجىپ جىل ءوتتى. ال­عاش­قى تالاپكەرلىك جىلدار تابىستى بولمادى. ەمتيحان سىناقتارىنان ەكى جىلدا دا ەتپەتتەپ قۇلادىق. 1995 جىلى عانا جۋرفاكتىڭ بوساعاسىنان بۇلت سەيىلدى. ستۋدەنتتىك بيلەتتى قولعا العان شاقتا قالاشىقتا مارالتاي جايلى اڭىز-شىنى ارالاس اڭگىمە گۋلەپ تۇر ەكەن. «مارالتاي مولادا تۇرادى-مىس», «مارالتاي ىشپەسە جازا المايدى ەكەن», «مارالتاي باقيلىق بولىپتى…» ساناما سارت ەتە قالدى. «قۇداي-اۋ, مىناۋ باياعى پاقىرىڭىزدى باسپاحانا قاقپاسىنىڭ الدىنا «قاعىپ» كەتكەن اقىن ەمەس پە!».

…اۋديتورياعا بويىمىز ۇيرەنىپ, ال­عاشقى سەمەستردىڭ سەڭى بۇزىلىپ, جەر لايساڭدانا باستاعان كوكتەمنىڭ بەيمازا كۇندەرىنىڭ بىرىندە: «مارالتاي قالا­شىق­تا ءجۇر ەكەن», دەگەن اڭگىمە جەتتى. ءبىلىم قۋعان ءبىرىنشى كۋرسقا ءبارى تاڭسىق. ايتىپ اۋىز جيعانشا بولعان جوق, سوناۋ جامبىلدا جۇرگەن مارالتاي داۋىلداتىپ, جاۋىنداتىپ 5-ءشى جاتاقحاناعا كى­رىپ كەلدى. باياعى مارالتايمەن قايتا تا­نىستىق. انە-مىنە وقۋلارىن تاۋىسقالى تۇرعان ساعىندىق رزاحمەتوۆ, ءساندى­بەك جۇبانيازوۆ, بەكجان اشىرباەۆ, ءامىرحان بال­­قىبەك, ءورازالى بايمۇرات الىستان سا­عىن­دىرىپ كەلگەن اقىندى 307-ءشى بولمە­دە قارسى الدى. الىبەك شەگەباەۆ باستا­عان جاس جىگىتتەر «اساي-مۇسەيدى» رەتتەگەن بوپ ءجۇرمىز. جۇقا قالتامەن جۇپىنى ۇستەل جايىلدى. جاتاقحانا ازان-قازان. بىرىنەن ءبىرى ج ۇلىپ اكەتىپ ولەڭ وقي­دى. الىبەك گيتارامەن سىزىلتىپ ادەمى ءان­دەر­دى سالدى. وتىرىستىڭ اياعى مارالتاي اقىننىڭ «بەنەفيسىنە» اينالىپ جۇرە بەردى… ول سۋرەتتى دە شەبەر سالادى ەكەن. باس سۇققان بولمەسىنىڭ كەرەگەسىنە قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جالعىز كوزدى ارۋدىڭ سۋرەتىن سالدى دا جۇرە بەردى.

ولەڭگە, ونەرگە دەگەن قۇرمەتى بولەك, قاۋىر­سىن قالامى قاتايا قويماعان ءبىر توپ جاس ما­رالتايدىڭ سوڭىنا ىلەستىك. اۋديتوريادان ءمان, ساباقتان ءسان كەتتى. ال جاتاقحانا بولمەلەرىندە اققۋ ۇشىپ, قاز قونىپ ءجۇر. ء…يا, راس, ەزوپ پەن كرىلوۆتى, لۋناچارسكي مەن سالتىكوۆ-ششەد­رين­دى جەتى اتامىز سەكىلدى سۇراعان جەرىندە سايراپ بەرىپ تۇرعان سوڭ, تەمىر­بەك ۇستاز قوجا­كەەۆتىڭ دە كوڭىلى جاي. كەيدە ماكەڭ سالىپ ۇرىپ اۋديتورياعا كىرىپ كەلەدى. ءتىپتى, ءبىر جولى بىزبەن بىرگە تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ لەكتسياسىنا كەلىپ, ارتقى قاتاردا وتىردى. ۇسقىنى كەلمەي وتىرعان اقىندى ۇستاز سەزىپ قالىپ: «مىنا دۋدار باس اقىن قايدان ءجۇر؟» – دەدى. «جامبىلدان! مارالتايمىن!» – دەپ قىسقا قايىردى. «مارالتاي بولساڭ ولەڭ وقى!». «اعا, وندا بۇل اسا قيىن شارۋا ەمەس ەكەن» دەدى دە وڭەشىن كەنەپ قويىپ:

– اياداي عانا اينالىپ بولماس جاسىمدا,

تۇلكىنى كورگەم ءماز بولىپ كۇلگەن ميىقتان,

قانشىقتى كورگەم قورقاۋلارمەنەن ۇيىققان,

قارتايعان شاقتا قيادان قۇلاپ ولەتىن,

قىراندى كورىپ, كوزىنەن سۇمدىق كۇي ۇققام – دەپ باستالاتىن ولەڭىن بوزداتتى دەيسىز. «مىنە, جولداستار, ناعىز ساتيرا دەگەنىمىز وسى!» – دەپ تەمىربەك اعامىز اقىنعا ريزا بولىپ, باتاسىن بەرگەن.

مارالتاي «جاساقتارىنا» جاناشىر­لىق تانىتىپ, كوپ كەڭشىلىك جاساعان ۇستازدارىمىز – بەلگىلى اقىندار باۋىرجان جاقىپ پەن تەمىر­عالي كوپباەۆ. ءسويتىپ, مارالتاي كۇندىزگى ءبولىم­دەگى جانە سىرتتاي وقيتىن جىگىتتەردى ەرتىپ الىپ اقىن اعالاردىڭ ۇيىنە جورىققا شىقتى. ەسىم­دەرىنە سىرتتاي قانىق بولىپ جۇرگەن كوپتەگەن اقىن-جازۋ­شىلار­مەن سول تۇستا تانىستىق. ىشكى ەسەپ تە جوق ەمەس, تانىسا بارىپ «تابىسپەن» قاي­تۋ. 1 مامىر كۇنى مۇراتباەۆ كوشەسىن­دە تۇرا­تىن كورنەكتى اقىن ۇلىقبەك ەس­داۋلەتتى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاۋعا شۇر­­­قىراپ بارعانىمىز ەسىمدە. قا­لا­شىق­قا جاقىن بولعان سوڭ با, ءما­دە­نيەت­تانۋشى ءھام اقىن اۋەزحان قوداردىڭ «ۆەس­نوۆكانىڭ» بويىنداعى ۇيىنە سان رەت باردىق. جاتاق كومەن­دانتىنىڭ كوڭىل-كۇيى بول­ماعان كەز­دەرى مارالتاي جاياۋ-جالپىلاپ, بەلشەدەن بال­شىق كە­شىپ ءابۋ­باكىر قايران اقىننىڭ ۇيىنە تار­تادى. مارال­تاي­دىڭ مەسەلىن كەرى قاي­تارعان اقىندى, ءسىرا, كور­مەدىك, بوتەكەسى بوس بولعان سول ءبىر تار كەزەڭ – كەڭ ەكەن عوي… بالكي, ءبىز جولىققان ادامداردىڭ پەيى­لى كول-داريا-اۋ شاماسى. مارقۇم عابيدەن قۇ­لاحمەتتىڭ مارالتايدى وبەك­تەپ, جانقالتاسىنا اقشا تىعىپ جات­قا­نىن سان رەت كوردىك.

«كەڭسايدىڭ» قولتىعىنداعى ۇلى ارۋاقتارعا سان رەت بارىپ ءتاۋ ەتتىك. الگى ءبىر «ءاديلا» دەيتىن ايگىلى ازا-جىردىڭ سونداي ءبىر زيرات ارالاپ جۇرگەن شاعىن­دا شىققانىن ايتتى مارالتاي. تاريحىن باياندايدى, بوزداتىپ وتىرىپ وقيدى. ازا بويىڭدى قازا قىلادى. سونداي ءبىر ءوڭ مەن ءتۇستىڭ ورتاسىندا جۇرگەن سورتاڭ كۇندەردە تارازدان مارالتايدى قازاق­تىڭ تالانتتى اقىنى, مارقۇم سەرىك تومانوۆتىڭ ىزدەپ كەلگەنىن كوردىك. ول دا سول بۋراداي بۋىرقانىپ كەتكەن شاعىندا ولەڭنىڭ وركەشىنە قونىپ الىپ الماتىعا تارتاتىن بولسا كەرەك.

– اق كوڭىل باسىم, اق كوڭىل باسىم,

توقتاۋ بولمايدى-اۋ اقتارىلعاسىن.

جابى تىرلىكتى جاقتان ۇرعاسىن,

قايىرىلماي كەتتى باق-قارىنداسىم,

– دەپ بايسال تارتار شاعىندا شاشىنا قىراۋ بايلاعان اقىننىڭ جىرلارىن دا تىڭدادىق.

سول ءبىر كەزەڭدەر مارالتاي ىبى­راەۆ­تىڭ «زوولوگيالىق تەرميندەر» مەن «قىزىل ولەڭ­نىڭ» ورتاسىندا سەندەلىپ, باسىن تاسقا دا, تاۋعا دا سوعىپ جۇرگەن سۇراپىل شاق, ءوزىن دە, وزگەنى دە اياماي, ولەڭىن عانا ايالاپ جۇرگەن كەزى ەكەن. «قان مەن سۇتكە يلەنگەن» تاعدىرىن جىرعا قاشاپ, تاڭعى اسى – تاڭىردەن بۇيىرىپ جۇرگەن شاعى ەدى. اتا-اناسىن, اعا-باۋىر­لارىن ارعى دۇنيەگە بەيمەزگىل شاقتا اتتاندىرعان اقىننىڭ تاعدى­رىن ەپتەپ سەزىنىپ قالعانداي بولدىق. شىن ءما­نىندە مارالتاي ءوزىنىڭ تاعدىرىمەن دە, شىعار­ماشىلىعىمەن دە, ءجۇرىس-تۇ­رى­سىمەن دە ادەبي ورتانى وزىنە جالت قاراتتى. جاستاردىڭ وعان ەلىكتەۋ ءداۋىرى باستالعانداي كورىندى, بىلاي قارا­ساڭىز ءتىپتى دە كىسى قىزىعاتىن ءومىر ەمەس. ەكى جاستىڭ بىرىنە كەلمەي جاقىندارىنان ايى­رىل­عان, تۇسكەن وقۋدا تۇراق تاپپا­عان, ءوز قولىمەن قۇرعان وشاقتىڭ وتى ەرتە سونگەن, جامبىل مەن الماتىنىڭ ور­تاسىنداعى كۇرە جولدىڭ اڭقاسىن كەپ­تىرگەن كەبىسى جىرتىق كەزبە تاعدىر كىمگە ۇلگى بولعانداي؟ بىراق سول تۇستاعى ەڭ «مودنىي» اقىن – مارالتاي ەدى. ستۋ­دەنت­تەر قاۋىمى ونىڭ ولەڭدەرى شىققان باسىلىمدى قولدان-قولعا تيگىزبەي وقىدى. دەمەك, ايىل باۋى ءۇزىلىپ بارىپ قايتا جالعانعان, جەكە وتاۋ قۇرعانىمەن ەسىگىن قاي جاقتان اشارىن بىلمەي تۇرعان قوعامنىڭ شىعارماشىلىق كەڭىستىگىنىڭ جىرتىعىن اۋىر تاعدىرلار مەن جاقسى جىرعا دەگەن جان قۇمارلىعى عانا جاماپ تۇرسا كەرەك.

بۇل مارالتايعا ءسوز قايدان قوندى؟

ەڭ العاشقى قاسيەتتى ءسوز كوكتەن ءتۇستى. ادامزاتقا باعدارشام بولعان – سول ءتورت كىتاپ! ال, ودان كەيىنگى ۇلكەن ءسوزدى تاسقا قاشاعان ۇلى بيلەۋشىلەر مەن باھادۇرلەر – كۇلتەگىن مەن تونىكوك. تۋعان اي – تۋراعان ەت, ءبورىلى بايراقتى بىرىنەن ءبىرى الا قاشقان جاۋگەرشىلىك كەزەڭدەر ۋاقىت اعىسىن جەدەلدەتتى. اس­پان استىن اقىرىپ سۇراعان كوك تۇرىكتەر جۇزجىلدىقتاردىڭ اپشىسىن الاڭسىز قۋىردى. التىنعا مالىنعان ۇلى بابالاردى ارقاسىنا مىنگىزگەن اسىل تۇقىمدى تۇلپارلاردىڭ تۇياعىمەن جازىلعان تاريح جىلدام اۋنادى. جەبە ادىرنادان كەرى­لىپ ۇلگەنشە, ۇلى ونەر مايقىنىڭ كو­مەيى­نە بارىپ قوناقتاعان. ءسوز يەسىن تاپتى, جورىقتار جۇيەسىن تاپتى. جەر بەتىن كارتاسىز باسىپ الىپ جاتقان سونداي ءبىر قيانكەسكى شاقتاردا تاريح ساناسىنا ءسوز ۇستاعان قولباسشىلار مەن ابىزدار كەلدى. كەشەگى اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان شالكيىز, دوسپانبەت, اقتامبەردى, قازتۋ­عان جىراۋلار مەن زار-زامان اقىندارى سولاردىڭ سارقىنشاعى ەدى. بۇدان كەيىنگى كەپتىڭ ءبارى ساراي ماڭىنداعى تاريحشىلار مەن اجال اۋزىنان امان قالىپ, جە­روشاعىن قىزدىرعان تەمىرشى-ۇستا­لارعا ءمالىم. ات ارىعان, تون توزعان كەزەڭدەر كەلدى. جەرورتا تەڭىزى مەن ۇلى قورعان­نىڭ اراسىندا الداسپانىن قاپىسىز سەرمەگەن ۇلى بابالار بىردە قولدان, بىردە جولدان شەتىنەن اجال جاستىعىنا باس قويدى. قارويدا قالعىپ كەتىپ, قاپىدا باسى دومالاپ تۇسكەن سوڭعى باتىر-جىراۋ ماحامبەت! بەكەتايدىڭ قۇمىنداعى داۋىل تىنشىپ, تىلەر­سەككە تۇساۋ, باسقا نوقتا بايلانىپ, اساۋلىق ءادىرا قالعان ءولارا شاقتا تۇگەل ءسوز قاراۋىلعا كوش تۇزەگەن. قازاقتىڭ تاڭدايىنا بىتكەن اسىل ءسوز ارناسىن بۇزىپ-جارىپ, اقتا­رىلعان قالپى ۇلى ابايدىڭ اۋلاسىنا كەلىپ تۇنەدى. توقتاتقان قۇنانبايدىڭ بالاسى. سول اباي جازىپ قالدىرعان جال­عىز كىتاپتى عاسىر بويى تاراتىپ, تال­داپ تاريحقا قاتتاپ كەتكەن ۇلى تۇل­عالاردا ەسەپ جوق. اتىلدى, اسىلدى. نە بالاسىز, يا مولاسىز قالعاندارى قانشا­ما؟ جان بەرۋ وڭاي ما؟ ءبىرىنىڭ سىرتىنان ءبىرى اشىلا سايراعاندارىن دا زامانا جەلى بۇگىنگە جەتكىزدى. وزدەرى ءولدى, ءسوز­دەرى قالدى. قالاي بولعان كۇندە دە ۇلت مۇراتى جولىندا وزىنشە جول تاپقان الاش ارىستا­رى­نىڭ ءبارىنىڭ ارۋاق­تا­رى­نا مىڭ تاعزىم! كەڭەستىڭ كەرزىسىن كيىپ ءجۇرىپ الاكولەڭكە قوعامدا قالام ۇستاعان شەبەرلەر جايلى بولەك اڭگىمە. جالاڭ اياق جار كەشتى, قىزىل اياق قىر كەشتى. اركىم ءوز شەبەرحاناسىندا وتىرىپ نەبىر سۇراپىل وبرازدار جاسادى. قىزىل ۇكى­مەتتىڭ تارىمىندا ءجۇر­گەن قازاق حالقى­نىڭ ارمان-مۇراتىن جىرلادى, جازدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرىن سولار جاسادى. ءسوزدىڭ جىگىن بۇزباي, بۇتارلا­ماي, بۇرا تارتپاي 86-دان كەيىنگى ۇر­پاققا ەستافەتانى ءساتتى تاپسىرىپ بەردى. ارينە, بۇلار سورەدە تۇرعاندار ەمەس, تەك ۇلى الاماننىڭ كەزەكتى اينالى­مىن­داعى بابى ارقيلى جۇيرىكتەر ەدى. كەڭەس كۇي­رەپ, قازاق جەكە وتاۋ قۇرا باستاعان قوس جۇيەنىڭ استاڭ-كەستەڭ اعىسىندا تۇرىپ ۇلكەن مىندەت اتقارعان, بىراق ادەبيەتتەگى لايىقتى باعاسى ءالى كۇنگە ءوز دەڭگەيىندە بەرىلمەي كەلە جاتقان, جۋان ورتاسىندا نۇرلان ماۋكەن ۇلى, ءابۋ­باكىر قاي­ران, عالىم جايلىباي, باۋىرجان ۇسەنوۆ, بولات ۇسەنباەۆ, سۆەتقالي نۇرجانوۆ, سابىر اداي, باۋىرجان جاقىپ, اسقار التاي, نۇرعالي وراز, قايرات الىمبەك, تەمىرعالي كوپباەۆ, گۇلنار سالىقباي, امانتاي ءشارىپ سىندى بەلگىلى قالام­گەرلەر قۇراعان بۋىنعا دەگەن كەيىنگى مارالتاي ىبىراەۆ, جاراس سارسەك, ءامىر­حان بال­قىبەك, باۋىرجان باباجان ۇلى باس­تاعان تولقىن­نىڭ ءىلتيپاتى بولەك بولۋعا ءتيىس. سەبەبى, ادەبي پروتسەستەردىڭ الماسۋ كەزىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى وسى ەكى بۋىن وتكەلدەن ادەمى الىپ ءوتتى. سارايلاردىڭ اۋزىنا قارا ق ۇلىپ تۇسكەن شاقتا ولەڭ-ءسوزدىڭ كوشىن كوشەگە ءشو­گەرگەن 90-جىل­عى­لار قانداي ۇلكەن ادەبي ميسسيا اتقارعانىن ءوز­دەرى دە كەيىندەۋ سەزسە كەرەك… جىر جورىعىندا شەپ قۇر­عان بۇل قاتاردا باتىربولات ايتبولات­ ۇلى, ساندىبەك جۇبانيازوۆ, قازبەك قۇت­تى­مۇرات ۇلى, ساعىندىق رزاحمەتوۆ­تىڭ دە ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتاۋعا ءتيىسپىز. جورىق شىعىنسىز بولعان با؟ ولەڭنىڭ اشىق تەڭىزىنە شالا كەرىلگەن جەلكەنمەن ساپار شەككەن كەزەكتى ءبىر جورىقتا ءادىل بوتپانوۆ ەسىمدى تالانتتى اقىننىڭ قايت­پاي قالعانىن بىزگە جاراس سارسەك اقىن ايتتى… مىنا ءبىر ولەڭ سول مارالتاي ىبىراەۆ, جاراس سارسەك, ءامىرحان بالقىبەك باستاعان اقىندارعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر ءساتى بولسا كەرەك.

ءۇش وعىلان

اسقاق ەدىك, تاكاپپار ەك ءور كەۋدە,

قارعىپ وتكەن قيادان دا, وردەن دە.

بالاڭ مىنەز بالعىنداردى قارسى العان,

ءۇش وعىلان كورىنبەيتىن تورلەردەن.

العاش بىزدەر الماتىعا كەلگەندە.

جاراس اقىن ۇسىنعان-دى جۇرەگىن,

ال مارالتاي ارالاتتى جىر ەلىن,

جورىقتارعا جول باستادى سۇراپىل,

ءامىر قاعان ەللادادا جۇرەتىن.

ءۇش وعىلان جاپىراعى تونالعان,

مەدەۋ كۇتپەي مەيماناسىز قوعامنان,

بوتپانوۆتى ىزدەپ بارا جاتاتىن,

ولەڭ اتتى پلانەتادان جوعالعان.

ايىلدارىن جيماي بارا جاتاتىن,

قالاشىقتى قيماي بارا جاتاتىن.

ولەڭمەنەن ورنەك سالىپ كازگۋ-گە,

الماتىعا سىيماي بارا جاتاتىن.

…جىلدار وزدى, ءوتتى ۋاقىت قاس-قاعىم.

الاتاۋدان ەستىلدى ءۇش اسقاق ءۇن,

جەتىسۋعا ءۇش وزەن كەپ قوسىلدى,

ال ءۇش وزەن ءۇش تەڭىزگە باستادى.

جاڭىلمادى دەي المايمىز ۇتىردەن,

اللا جازعان اداسقان جوق ۇكىمنەن,

بوزگە بولا داي-داي بولىپ جاتقاندا ەل,

بۇل ۇشەۋى سىيلىقتارعا تۇكىرگەن.

ماۋسىم, مامىر, سارشا تامىز, اقپاندا.

سولارعا ەرىپ تۇستىك تالاي ساقپانعا,

شالىس باسساق سول ۇشەۋىن داتتاڭدار,

الىسقا ۇشساق سول ۇشەۋىن ماقتاڭدار.

ءبىرىن ءبىرى تاستامايتىن قاقپانعا!

سالەم جەتسە قازىعۇرتتان, جايىردان,

كوڭىل شەرىن «سارىبيدايمەن» قايىرعان,

الماتىنى نەگە ءسۇيدى سول اقىن,

اكە-شەشە, باۋىرلاردان ايىرعان.

ورگىزەتىن وزەگىنەن تۇندە ولەڭ,

جان جاراسىن جالاپ جازعان جىرمەنەن.

الماتىدان تاۋىپ الدى ول ءوزىن,

ءوزىن ىزدەپ كەتىپ ەدى سۇمبەدەن.

سول قالاشىق, كوز دە قالعان بايلانىپ,

ءسال جۇدەۋلەۋ.

ساكىدە وتىر ويلانىپ.

كەنەت ولار اعىل-تەگىل جىلادى,

ءوزى ولەڭگە, ولەڭ وعان اينالىپ.

«تولقىننان تولقىن تۋادى», دەيتىن ۇجىم­دىق جيناقتاعى جىرلارعا تۇشىنا الماي ءجۇر­گەندە, مارالتايدىڭ «اي-نۇر» اتتى ايدىڭ قيىعىنداي عانا تۇڭ­عىش جيناعى جارىق كوردى. بۇل كىتاپ وقىرمان ءۇشىن ولەڭ جيناعى بول­عانمەن, مارالتاي ءۇشىن – تولقۇجات دەسە دە بولادى. قۇجات اتاۋلىدان جۇرداي اقىندى ءمىليتسا سان رەت ۇستاپ الىپ: «قۇجاتىڭ قانە؟» دەگەندە: «مىنە», دەپ قوينىنان «اي-نۇردى» كورسەت­كە­نىنە تالاي كۋا بولدىق. ول كەزدەگى قىزىل جا­عالىلاردا ەپتەپ مەيىرىم بار ەدى…

 سول كىتاپتىڭ ءىشى تولعان زار! مارالتايدىڭ ماقامىمەن ايتىلعان زامانا زارى! جەكە با­سىنداعى تاعدىردى ۇلتتىق مۇراتتارعا ۇشتاس­تىرا وتىرىپ جىرلادى. ادەمى ورىلگەن رۋحتى ولەڭدەر­گە قوبىز سارىنىن اكەلىپ قۇيدى. راس, مارالتاي ولەڭگە وزگەشە ماقام اكەلدى. بالكىم الاسۇرعان اقىن «تاعدىرىمەن ازىلدەسىپ, تىرەسىپ» جۇرگەن كەي تۇستاردا ءساتتى ءپىشىن ءتۇزىپ جىبەرگەنىن ءوزى دە سەزبەي قالعان بولسا كەرەك.

«تومەندە قالدىم عوي,

بيىككە باعىت باق بولار ما ەكەن؟!

ەي, الاسا ارمان, اپتىقپا!

اقتىق پا؟!

ە, ونى بىردە كىرلەتىپ العام,

شومىلىپ ءجۇرىپ شاتتىققا»

– دەپ باستالاتىن ادەمى اۋەزە وسى ويىمىزعا كۋا-ءدۇر. ولەڭدە توڭكەرىس جاساۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان باقىت ەمەس. مارالتاي توڭكەرىپ تاستادى دەمەي­مىز, بىراق تاعدىرىمەن ولەڭدى, ولەڭىمەن تاعدىرىن قۇتقارىپ قالدى. ناتيجەسىندە ادەبيەت ولجالى بولدى.

اقىندا وكپە بولماۋى كەرەك. سەبەبى, ادە­بيەت­شىلەر, سىنشىلار مارالتايعا ءوز كەزىندە جىلى سوزدەرىن از ارناعان جوق. ادەبي سىن اتقا ءمىنىپ تۇرماسا دا, سول تۇستاعى سارعايعان گازەت تىگىن­دىلەرىندەگى مارالتاي تۋرالى جازىلعان ۇلكەندى-كى­شىلى ماقالالار تام-تۇماپ بولسا دا اقىنعا بە­رىل­گەن باعا. بىزدىڭشە, مارال­تايدىڭ ولەڭ جۇل­دىزى ساتىمەن تۋدى. قاتار-قۇربى­لارى­مەن قانات­تاسا ءجۇرىپ شىعارماشىلىقتا ءبىراز بەلەسكە كوتەرىل­دى. ادام ءوز تاعدىرىن قولدان جاساماسا كەرەك. پەندە بالاسىنىڭ ىشكى وزەگى ەرنەۋ­سىز بولسا تاعدىرەكەڭ دە تۇلكى-بۇلاڭعا سالىپ, قۇبىلىپ بەرەدى. ابىروي بولعاندا, مارالتاي ەسكەكسىز قايىق سە­كىلدى زامانا جەلىمەن قاق­پاقىلدانىپ بارا جاتقان تاعدىرىنىڭ «ءتىلىن» تاپتى. بالكىم, «ءا» دەسە «ءما» دەپ تۇرعان يەسى­نەن تاعدىر دا «جالىقسا» كەرەك. اقىنعا اقىل ايت­قان ادامدا ەسەپ جوق. ءبىرى قۇلا­عىنا سىبىرلاسا, ەكىنشىسى گازەت بەتىندە ولەڭ ارقىلى مۇڭ شاقتى. قالاي بول­عان­دا دا, ونى شىعار­ماشى­لىعى عانا قۇت­قارىپ قالدى. ەدەل-جەدەل ەس جيدى, ەتەك جاپتى. قالام­نىڭ قۋاتى الەۋمەتتىك تاۋ­قىمەتتەردىڭ يىرىمىنەن شىعا الماي ءجۇر­گەن ءومىردى سۋىرىپ الدى. مەملەكەت ءوزى جازعان جىرلاردىڭ جىلۋىن سەزىندىردى. باسىنا باسپانا, قولىنا ماراپات ۇسىن­دى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ادە­بي كەڭەسشى قىزمەتىن اتقاردى. «ءمار­تەبەلى پوەزيا!» ۇلكەن جوباسىن باستاپ بەردى. بۇگىندە ۇلتتىق رۋحتىڭ جالاۋىنا اينال­عان قازاق راديوسىندا تابىستى ەڭ­بەك ەتىپ ءجۇر. ءمىنايى مىنەزىنە قارا­ماس­­تان, اعالاردىڭ الاقا­نىندا كەلەدى.

مارالتاي ەس جيعان كەزدە قوعام دا تۇزەلە باستاعان. ەپتەپ ەزۋگە كۇلكى ءۇيى­رەتىن مىنا ءبىر جايتتى ايتا كەتەيىك. ەل تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كەزەڭ­دەردە ون جىلدان اسا «اتتان تۇسپەگەن» مارالتاي كەزەكتى اڭگىمە-دۇكەن ءۇستىن­دە: «ءوز تاع­دىرىمنىڭ قاقپاقىلىندا ءجۇرىپ ەش­تەڭە سەزبەي قالىپپىن… وي اللا-اي, زامان قاتتى قيىن بولعان ەكەن عوي, ءا», دەگەنى…

ءبىز كيىز ۇيدە تۋىپ, كيىز ۇيدە ءوسىپ, التى جاسىنا دەيىن ەلەكتر جارىعىنا جانارى شاعى­لىسىپ كورمەگەن, زامان اعى­سى ۇسىنعان سوڭعى عىلىمي-تەحنيكالىق وركەنيەتتىڭ يگىلىگىنە يسىنە بەرمەيتىن تالانتتى اقىن, مەملەكەتتىك «دارىن» جاس­تار سىيلىعى مەن حالىقارالىق «الاش» ادە­بي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پرەزيدەنتتىك ستي­پەن­ديانىڭ بىرنەشە دۇركىن يەگەرى مارالتاي راي­ىمبەك­ ۇلى­نىڭ شىعارماشىلىعىن قوپارا تال­داپ-تارازىلاۋدى سىنشىلارعا قالدىرىپ, ادا­­­مي بولمىسى مەن بۇيىرعان تاعدى­رىنا شەت پۇش­پاقتاپ عانا توقتالدىق.

جاناربەك ءاشىمجان,

مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.