تارتىستا تانىلعان تۇلعا
جولدىبايدىڭ جولى جەڭىل بولعان جوق.
وتىز جەتىنشى جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە دۇنيەگە كەلگەن عوي. اكەسى ەندىباي اشارشىلىقتىڭ ازابىن تارتقان. وتىز ءۇشىنشى جىلى تاشكەنتتى پانالاعان. وتىز بەسىنشى جىلى كارى شالعا ۇزاتىلعالى جاتقان حاديشا قىزدى الىپ قاشادى. تاشكەنتتەن. جۇك پويىزىمەن ارىس ستانساسىنا جەتەدى. قوس عاشىق قىرىق بەس شاقىرىم جاياۋلاتىپ, تەمىرلان تۇبىندەگى اۋىلعا كەلگەندە, اعايىن-تۋعاندار قاتتى قۋانادى. جاس وتاۋعا جاندارى قالماي قامقورلىق كورسەتەدى.
وسى قوس مۇڭلىقتان تۋعان جولدىباي جەتى-سەگىز جاسىنان-اق «بەينەتقور» كولحوزىنىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسقان. اكەسى ەندىبايدان, سۇراپىل سوعىس جاقتان العاش حات كەلۋشى ەدى. كەيىننەن ەكى مارتە قارا قاعاز جەتىپتى. قانشاما قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىپ, تالايلاردىڭ تاباسىنا تاپ بولعانىمەن, حاديشا كۇيەۋگە شىقپايدى. ۇلدارى جولدىباي مەن مالدىبايدى, قىزى قارلىعانى قالاي دا وقىتۋعا ۇمتىلادى.
جولدىبايدىڭ جولى جەڭىل بولعان جوق.
وتىز جەتىنشى جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە دۇنيەگە كەلگەن عوي. اكەسى ەندىباي اشارشىلىقتىڭ ازابىن تارتقان. وتىز ءۇشىنشى جىلى تاشكەنتتى پانالاعان. وتىز بەسىنشى جىلى كارى شالعا ۇزاتىلعالى جاتقان حاديشا قىزدى الىپ قاشادى. تاشكەنتتەن. جۇك پويىزىمەن ارىس ستانساسىنا جەتەدى. قوس عاشىق قىرىق بەس شاقىرىم جاياۋلاتىپ, تەمىرلان تۇبىندەگى اۋىلعا كەلگەندە, اعايىن-تۋعاندار قاتتى قۋانادى. جاس وتاۋعا جاندارى قالماي قامقورلىق كورسەتەدى.
وسى قوس مۇڭلىقتان تۋعان جولدىباي جەتى-سەگىز جاسىنان-اق «بەينەتقور» كولحوزىنىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسقان. اكەسى ەندىبايدان, سۇراپىل سوعىس جاقتان العاش حات كەلۋشى ەدى. كەيىننەن ەكى مارتە قارا قاعاز جەتىپتى. قانشاما قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىپ, تالايلاردىڭ تاباسىنا تاپ بولعانىمەن, حاديشا كۇيەۋگە شىقپايدى. ۇلدارى جولدىباي مەن مالدىبايدى, قىزى قارلىعانى قالاي دا وقىتۋعا ۇمتىلادى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە, حاديشا ماقتالىقتا جۇرگەندە, كۇيەۋى ەندىباي ەلگە ورالىپ كەلە جاتىر دەگەن حابار تيەدى. نە سەنەرىن, نە سەنبەسىن ءبىلمەيدى. ازىپ-توزعان, ساقال-مۇرتى ءوسىپ كەتكەن, قاپ-قارا بوپ تۇتىككەن ەندىبايدى العاش كورگەندە, بالالارى اكەمىز دەۋگە نامىستانىپتى. سويتسە, سورلى اكەلەرىنىڭ شەكپەگەن ازابى قالماپتى عوي. سوعىستىڭ وتىنا ورانىپ, نەبىر شايقاسقا قاتىسىپ, مايداننىڭ العى شەبىنە شىققاندا, فاشيستەردىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپتى. گەرمانياعا ايدالىپتى. ودان سوڭ فرانتسياداعى كونتسلاگەردە بولعان. ۇيىمداسىپ ءجۇرىپ, ۇلكەن توپ تۇرمەدەن قاشقان. كەڭەس اسكەرىنە قوسىلعان. الايدا, ساتقىن اتانىپ, جيىرما بەس جىلعا سوتتالىپ كەتە بارىپتى. تەك ستالين قايتىس بولعان سوڭ, 1953 جىلى عانا بوستاندىققا شىعىپتى. انەكيىڭىز, اكە تاعدىرى سونداي بولعان.
سول ەندىبايدىڭ ۇلى جولدىباي 1956 جىلى شىمكەنتتەگى قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سيليكات تەحنولوگياسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. بىراق, وقۋدىڭ ءبارى ورىس تىلىندە ەكەن. اۋىل بالاسى جولدىباي ازاپقا بۋىلدى. ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەيدى. ارالارىندا كەڭەس بەكىشەۆ, ءشامىل وماروۆ, ءدارىباي انداروۆ دەي-تۇعىن ورىسشا وقىپ تۇسكەن جىگىتتەر بار ەدى. سولارعا حات جازدىردى ەندىباەۆ جولدىباي. «اۋىلدىڭ قازاقشا مەكتەبىن ءبىتىرگەندەر قاتتى قينالىستا. ءتىل ماسەلەسىنەن. ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋ قيىن بوپ جاتقاندا, تاعى دا نەمىس ءتىلىن وقىتادى. كورشىلەس وزبەكستاندا, تاشكەنتتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا نەمىس ءتىلىن ەمەس, ورىس ءتىلىن شەتەل ءتىلى رەتىندە ۇيرەتەدى. قازحتي-دا نەگە سولاي ەتۋگە بولمايدى؟ كومەكتەسىڭىزدەر!» دەگەن مازمۇنداعى حاتقا قول قويۋشىلار كوپ ەمەس-ءتى. قورقادى. ءبارى. ءتىپتى, ينستيتۋتتى تاستاپ, قوي باعاتىندار قاتارى ارتقان.
الماتىدان ارنايى كوميسسيا جەتتى. قول قويعانداردىڭ ءبارى باس تارتتى. تەك جولدىباي ەندىباەۆ قايمىقپادى. «حاتتى جولداعان مەن. جاعداي سوندا ايتىلعانداي. قازاق بالالارى ماتەماتيكانى, حيميانى, فيزيكانى «شەمىشكەشە» شاعادى, ورىس تىلىنە بولا قايتادان قوي باعامىز با؟» دەپ قاسقايا قارادى. كوميسسيا مۇشەلەرى ءتۇسىندى. كوپ ۇزاماي-اق, شەت ءتىلىنىڭ ورنىنا ورىس ءتىلى وقىتىلاتىنعا اينالدى.
ورىسشاعا ناشارلاۋ قازاق بالالارىنا بۇل اجەپتاۋىر جەڭىلدىك ەدى. وكىنىشكە قاراي, جاسىراتىنى جوق, ورىس مۇعالىمدەرگە مۇنداي جاعداي ۇناي قويمادى. عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ي.ت.لاگۋنينا باستاپ, تاعى بىرەۋلەر قوستاپ, بەسىنشى كۋرستا جۇرگەن جولدىباي ەندىباەۆ, كەڭەس بەكىشەۆ سياقتى ءبىر شوعىر تالانتتى ستۋدەنتتەردەن كەك قايتارۋعا كىرىستى.
جاعداي ۋشىعا ءتۇستى. دەكاندار دا, ولاردان جوعارىلار دا دارمەنسىز. لاگۋنيناعا اشىق قارسىلىق جاساي المايدى. سول كەزدەگى ينستيتۋت باسشىسى سۇلتان سۇلەيمەنوۆ «سىبىرلادى». ستۋدەنتتەرگە. جوعارىعا حات جازۋ كەرەكتىگىن مەڭزەدى. الماتىدان تاپ ءتورت جىل بۇرىنعىداي كوميسسيا جەتتى. قىرعىن ايتىس-تارتىس ۇدەدى. اقىرىندا قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسى ءبارىن جەڭىپ شىقتى.
ارادا قانشاما ايلار اۋناپ, جىلدار سۋسىدى. تۇلەكتەر قازحتي-ءدىڭ 40 جىلدىعىنا شاقىرىلدى. 1983 جىلى عوي. رەكتور شاياحمەت مولدابەكوۆ ەدى. لاگۋنينا دا سالتاناتقا قاتىسقان. قيىن عوي. سوندا اتاقتى پروفەسسورىڭىز ءوز تۇلەكتەرىنىڭ بەتتەرىنە تىكە قاراي المادى. ينستيتۋت قىرىققا تولعاندا باياعى بەكىشەۆ كەڭەسىڭىز – رەسپۋبليكا قۇرىلىس ماتەريالدارى مينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ال جولدىباي ەندىباەۆىڭىز – «تالدىقورعان قۇرىلىس ماتەريالدارى بىرلەستىگىنىڭ» باس ديرەكتورى بولاتىن.
«اينالايىندار, تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ ۇعىنىپ, تەرەڭ ءتۇيسىنۋىمىز كەرەك. ءبارىن تىزبەلەپ ايتساق, اڭگىمە ۇزاپ كەتەدى عوي, – دەيدى جولدەكەڭ كۇرسىنىپ. – بۇگىنگى جاستاردىڭ ءبىلگەنى دۇرىس, كەڭەستىك كەزەڭدەردە ۇلت كادرلارىنىڭ كورمەگەنى جوق قوي, جوق…»
1961 جىلى جولدىبايلار مەن كەڭەستەر قازحتي-ءدى ءتامامدادى. شىمكەنت تسەمەنت زاۋىتى جاڭادان ىسكە قوسىلعان. جاس ماماندارعا جولداما بەرىلدى. سول كاسىپورىنعا. ارمان جولىندا الىپ-ۇشقان البىرت ينجەنەرلەردىڭ ماڭدايلارى تاسقا ءتيدى. اۋەلدەن-اق. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, شتسز ديرەكتورى ا.د.تۋمانوۆ تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن كۇتكەن مامانداردى قابىلدامادى. سويلەسپەدى دە. كەيىننەن: «ورىن جوق, تەك قاتارداعى جۇمىسشى ەتىپ قابىلداي الامىن, ايتپەسە, قوي باعۋعا بارا بەرسىن», دەپتى. تاۋى شاعىلىپ, ۇستازدارىنا قايتا كەلگەن كەڭەستەر مەن جولدىبايلارعا ولار دا: «ءبىز ەشتەڭە ىستەي المايمىز, تۋمانوۆتىڭ گەروي ەكەنىن بىلەسىڭدەر, ونى وبكومنىڭ ءبىرىنشىسى ليۆەنتسوۆتىڭ ءوزى قولدايدى», – دەدى. لاجسىزدان جولدامانى قايتا جازىپ, ساستوبە تسەمەنت زاۋىتىنا جىبەردى.
الىستاۋ ايماقتاعى ساستوبەدە دە جاعداي ءماز ەمەس-ءتى. زاۋىت ديرەكتورى ا.پ.حلەبوۆ, ورىنباسارى م.يۆاننيكوۆ, تسەح باستىقتارى دا, باس ينجەنەرلەر دە, ءتىپتى, قالعان ماماندار دا تۇگەلدەي ورىس ۇلتىنان ەكەن. ءبىر جىل جۇمىس ىستەدى ەندىباەۆ جولدىباي. كۇندەردىڭ كۇنىندە تسەح باستىعى ۆ.ف.ليۋستاەۆ تىزەسىن باتىرا باستادى. قازاق جاستارى جوعارى ءبىلىمدى. بىلگىر-اق. ورنىمدى الىپ قويادى دەپ قاۋىپتەنەتىن. زاۋىت باسشىلارى قاتىسقان ءبىر جينالىستا جولدىباي كادۋىلگى مىنەزىنە سالىپ, تىكە تارتتى: «ءبىزدىڭ تسەحىمىزدىڭ باستىعى ليۋستاەۆتىڭ بەس كلاستىق ءبىلىمى بار. ءوزى اراققا سالىنعان ادام. زاۋىتتىڭ كومىرىن ۇرلاتىپ ساتتىرادى. اراق ءۇشىن. مەنى ەڭ ارتتا قالعان اۋىسىمعا جىبەردى. ىستەپ ءجۇرمىن. بىراق ءتارتىپ جوق. تسەحتىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى كوتەرىلمەيتىنى وسىدان», دەدى.
زاۋىت باسشىلارى جولدىبايدى ءسال دە بولسا وسىرۋگە ماجبۇرلەندى. جوعارى ءبىلىمدى, تاجىريبەلى, ۇلتى قازاق مامان تۇرار راحمانقۇلوۆ تسەح باستىعى قىزمەتىنە جوعارىلادى.
باياعى كەڭەس بەكىشەۆتى رەسپۋبليكا قۇرىلىس ونەركاسىبى مينيسترلىگى ءساستوبە تسەمەنت زاۋىتىنا ديرەكتور ەتىپ تاعايىنداپ, بىراق وبكوم حاتشىسى ليۆەنتسوۆتىڭ قارسى بولۋى, اقىرىندا بۇل ماسەلەگە د.ا.قوناەۆتىڭ ارالاسۋى – ءوز الدىنا ۇلكەن حيكايا. وسى جاعداي جونىندە ءبىراز جىلدار بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى جازعان دا ەدى.
«ءومىر – وزەن دەگەن ءسوز كەرەمەت ۇنايدى ماعان, – دەيدى جولدەكەڭ بىرازىراق ويعا ءتۇسىپ كەتىپ. – ۋاقىت وتە بەردى. 1977 جىلدىڭ سوڭىندا, سول ساستوبەدە, تسەمەنت زاۋىتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. الماتىعا مينيسترلىككە شاقىردى. «تالدىقورعاندا كوپ جىلدان بەرى ارتتا قالىپ كەلە جاتقان تەمىر-بەتون زاۋىتى بار ەكەنىن جاقسى بىلەسىز. جاقىندا وبكوم سول زاۋىتتىڭ ديرەكتورىن ورنىنان الدى. ءسىزدى سوندا جىبەرۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز», – دەدى ءمينيسترىمىز.
ارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, كەلىسىمىن بەرگەن ەندىباەۆىڭىز ەندىگى قورلىقتى تالدىقورعانداعى وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ت.م.كۋرگانسكيدەن كورگەن. قۇرىلىس سالاسىنىڭ حاتشىسى ۆ.ي.كوپتين دەگەندى شاقىرىپ الىپ: «ءمينيستردىڭ بۇيرىعىن ءبىز مويىندامايمىز. وزىمىزدە تاماشا مامان بار», – دەيدى. قايتادان مينيستر ارالاسىپ ءجۇرىپ, وبكومىڭىز ەندىباەۆىڭىزدى ۋاقىتشا قابىلداۋعا كەلىسەدى.
ەندىباەۆ جولدىباي جۇمىسقا شيرىعىپ كىرىستى. شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتىپ قالعان تەمىر-بەتون زاۋىتىنىڭ شىلبىرىن يىعىنا سالىپ, ورشەلەنە ورگە سۇيرەدى. باسشىلارى بار, ماماندارى مەن جۇمىسشىلارى بار, بارشا كادرلارىنىڭ 95 پايىزى وزگە ۇلت وكىلدەرى ەكەن. سالقىندىق سەزىلەدى. جان-جاقتان. وبكومنان دا. ۇجىمنان دا. نە ىستەمەك كەرەك؟ تەمىر-بەتون زاۋىتى تۋرالى قالادا دا, بۇكىل وبلىستا دا تەك ناشار اڭگىمە ايتىلادى ەكەن.
بارىنە شىدادى. ءتوزدى. توپ-توپ بوپ, نە جۇمىسى جوق, نە باسقاسى جوق كۇيدە كوشەلەردە جۇرگەن قازاق بالالارىنان سىر تارتتى. زاۋىتتا قۋانا-قۋانا جۇمىس ىستەر ەدى. ءبارى «پروپيسكا» دەگەن تارتىپتەن زارداپ شەگۋلى. جەككورىنىشتى بولاتىنىن بىلە تۇرا ەندىباەۆ جولدىباي «پروپيسكاسىز» قازاق ۇلاندارىن قابىلداۋعا كىرىستى. تابالدىرىقتى توزدىرىپ ءجۇرىپ, الماتىعا بارىپ ءجۇرىپ, 60 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي سالۋعا قول جەتكىزدى. ول پاتەرلەر «ءتارتىپ» بويىنشا بولىنسە, قازاق جاستارىنا تۇك تە تيمەيتىن بولعان سوڭ, ەبىن تاۋىپ, وتباسىلىق جاتاقحانا رەتىندە رەسىمدەدى.
ويحوي, بۇل ەندىباەۆىڭىز وسىلايشا تالدىقورعان تەمىر-بەتون زاۋىتىن ون جىل باسقاردى عوي. وسى ون جىلدىڭ ىشىندە ول زاۋىت وزات كاسىپورىندار قاتارىنا قوسىلدى. وڭاي بولعان جوق, ارينە. تالاي ايقاسقا كىردى. تالاي ءسوز ەستىدى. قۋعىنعا دا ءتۇستى. قايتپادى. قايرات تانىتتى. قاجىر كورسەتتى. قازاق باسشىلاردى, قازاق مامانداردى, قازاق جۇمىسشىلاردى كوبەيتتى. جاستاردىڭ قامقورى رەتىندە تانىلدى. مىنە, وسىنداي شاقتا قازاقتىڭ ايتۋلى ازاماتى, تالدىقورعان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, بەلگىلى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن تانىسىپتى. ويدا جوقتا. ءبىر قازاق باسشىنىڭ ۇيىندە. سول تانىستىق ادال دا اينىماس دوستىققا ۇلاسىپتى.
«مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن تانىسىپ-دوستاسۋىم مەنى بيىك بەلەسكە كوتەرگەندەي ەدى, – دەيدى جولدىباي اعاڭىز. – رۋحاني جاعىنان نىعايدىم, كوپ جاعدايدا مۇڭداسىپ-سىرلاسىپ, اقىلداسىپ-كەڭەسىپ جۇرەتىن ەدىك. ۇلتجاندى تۇلعا عوي مەنىڭ مىرزاتايىم…»
الپىس پاتەرلىك, وتباسىلىق جاتاقحانا سالىپ, باسىم بولىگىن ۇلتتىق ماماندار مەن جۇمىسشىلارعا بەرۋى بەدەلىن بيىكتەتىپ اكەتكەن. ودان كەيىن قانشاما قۇرىلىستار سالدى. قانشاما ۇيلەر بوي كوتەردى. تالدىقورعان تەمىر-بەتون زاۋىتى قالا مەن وبلىس بويىنشا عانا ەمەس, رەسپۋبليكادا دا تاڭداۋلى كاسىپورىندار قاتارىندا اتالۋعا اينالدى. ءوزى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن ومىراۋىنا تاقتى. ون جىل. از ۋاقىت ەمەس, ارينە. 1988 جىلى ەندىباەۆ جولدىباي «تالدىقورعان قۇرىلىس ماتەريالدارى» بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورلىعىنا جوعارىلاتىلدى. تاعى دا ءتورت جىل زۋلاپ وتە شىعىپتى.
1991 جىلى وڭتۇستىك قازاقستانعا ورالدى. تالدىقورعاندىقتاردىڭ ءجىبەرگىسى كەلمەگەن. قيماي-قيماي شىعارىپ سالعان. جاسىنىڭ ەگدە تارتا باستاعانىنا قاراماستان, اقش-قا, گەرمانياعا بارىپ وقىدى. نارىققا يكەمدەلدى. ىزدەنۋدەن جالىقپادى. «جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارى» بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى بولدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قۇرىلىسشىسى ەندىباەۆ جولدىبايدىڭ شىمكەنتتەيىن شىرايلى شاھاردىڭ, وبلىستاعى باسقا دا قالالار مەن اۋدانداردىڭ كوركەيۋىندە ۇلكەن-ۇلكەن ۇلەسى بار. 1996 جىلدان بەرى «قۇرىلىس ماتەريالدارى» جشس ديرەكتورى. زايىبى شامشياعا دا, ۇلكەن ۇلى اسقار باستاعان بالا-شاعاسىنا دا, ءتۇرلى-ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە سىرلاساتىن جاستارعا دا: «ە-ە, تاۋەلسىزدىككە ەشتەڭە جەتپەيدى, بوستاندىعىمىزدى باعالايىق, ازاتتىعىمىزدى ايالايىق», – دەيدى تەبىرەنىپ.
مارحابات بايعۇت,
جازۋشى.
