جۇرەكتەرگە شۋاق شاشقان
(قاز-قالپىندا)
ءدال وسىناۋ تاقىرىپقا قالام تەربەۋ ويدا جوق-تى. جىل قۇسىنداي ون ەكى ايدا ءبىر اينالىپ سوعار ەڭبەك دەمالىسىن الاڭسىز وتكىزسەم بە دەگەنمىن. قاي-د-ا؟! ولاي بولمادى. «جۇرگەن اياققا ءجورگەم ىلىگەر». بابالارىمىز تەگىن ايتپاسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە جازۋ-سىزۋدىڭ توڭىرەگىندەگى جانعا ءبارى توسىن, ءبارى تاڭسىق. ەرىكسىز ەلەڭدەيسىڭ. كوڭىلىڭدى ىنتىقتىرعان كورىنىستەر مەن ەستىگەندەرىڭدى ۇمىتپاي جادىڭا ءتۇيىپ الۋعا ۇمتىلاسىڭ-اۋ. مىنەكي, قازىر دە ۇزىن جولدىڭ بويىندا ۇشىراسقان نازار اۋدارارلىق جاعداياتتار حاقىندا وي وربىتپەكپىن.
(قاز-قالپىندا)
ءدال وسىناۋ تاقىرىپقا قالام تەربەۋ ويدا جوق-تى. جىل قۇسىنداي ون ەكى ايدا ءبىر اينالىپ سوعار ەڭبەك دەمالىسىن الاڭسىز وتكىزسەم بە دەگەنمىن. قاي-د-ا؟! ولاي بولمادى. «جۇرگەن اياققا ءجورگەم ىلىگەر». بابالارىمىز تەگىن ايتپاسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە جازۋ-سىزۋدىڭ توڭىرەگىندەگى جانعا ءبارى توسىن, ءبارى تاڭسىق. ەرىكسىز ەلەڭدەيسىڭ. كوڭىلىڭدى ىنتىقتىرعان كورىنىستەر مەن ەستىگەندەرىڭدى ۇمىتپاي جادىڭا ءتۇيىپ الۋعا ۇمتىلاسىڭ-اۋ. مىنەكي, قازىر دە ۇزىن جولدىڭ بويىندا ۇشىراسقان نازار اۋدارارلىق جاعداياتتار حاقىندا وي وربىتپەكپىن.
باياعىداي الماتى مەن تالدىقورعاننىڭ اراسىنا ساعات سايىن اعىلىپ جاتاتىن اۆتوبۋستاردىڭ قاراسى شالىنبايدى. ەسەسىنە ورتالىق اۆتوبەكەتتىڭ ماڭىنداعى سەڭدەي سوعىلىسقان جەكە مەنشىك تاكسيلەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز. قالاعان باعىتىڭا اپارۋعا ءازىر. يەك استىنداعى تالدىقورعان تۇرىپتى, ءۇش ءجۇز-ءتورت ءجۇز شاقىرىم شالعايداعى تاراز, شىمكەنت, ءتىپتى قالتاڭىز كوتەرسە قيانداعى ءوسكەمەن مەن استاناعا قينالماي جەتكىزەدى ەكەن. ءبارى دۇرىس. كىمگە بولسىن كۇنكورىس قاجەت. تەك سىرت كوزگە وعاشتاۋ كورىنگەنى – الەكەدەي جالاڭداعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ جولاۋشىلارعا تالاسىپ-تارتىسقان قىلىقتارى. ءوزارا كەلىسىم, ىشكى ءتارتىپ جوق. الىمجەتتىك ورەسكەلدىكتىڭ كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىرگەنى انىق.
قاقپاقىل قۇرساۋىنان ءاۋپىرىمدەپ قۇتىلعان ءبىز سۇيرىكتەي ينوماركاعا جايعاستىق. سەرىكتەرىمىز بەيتانىس ەكى ايەل. ءبىزدى كورگەن كەزدەگى قۋانىشتارىن جاسىرا الماي:
– جاقسى بولدى عوي سىزدەردىڭ قول ۇستاسىپ كەلە قالعاندارىڭىز. ايتپەسە, ءالى قانشا وتىرار ەدىك, – دەدى جارىسا. – ونسىز دا ءجىپسىز بايلانىپ, ەكى ساعاتتاي سارىلا كۇتتىك. رەت-رەتىمەن بىرىنە ءبىرى كەزەگىن بەرىپ, جولدى بوگەمەۋدى ويلاماي ما؟..
– ءيا. سويتپەي مە, تەكتەن-تەك كەڭىردەكتەسپەي…
– بارىنەن دە ادامعا تالاسقاندارى قىزىق ەكەن. مۇنداي سۇمدىقتى ءبىرىنشى رەت كورۋىم.
– جارايدى… بوسقا شارشاماڭىزدار, – دەدى جۇرگىزۋشى جىگىت اعاسى كولىگىنە وت الدىرىپ جاتىپ. – ءبىزدىڭ كۇن سايىنعى كورگەنىمىز وسى. ايتەۋىر, ناپاقاڭ ءۇشىن قۇقايدىڭ نە بىرىنە شىدايسىڭ. كانە, ەمىن-ەركىن جايلانىپ وتىرىڭىزدار. ۇساق-تۇيەك رەنىشتى ۇمىتىپ, راحاتتانىپ راديو تىڭدايىقشى.
شىنىن ايتۋ كەرەك. جۇرگىزۋشىنىڭ ۇسىنىسىن اۋەلدە ارقايسىمىز ارقالاي قابىلداعانبىز. ارتقى ورىندىقتا وتىرعان ايەلدىڭ ەگدەلەۋى «سول دىرىلداق-مىرىلداعىڭدى قايتەسىڭ», دەگەن شىدامسىزدانا شىتىناپ. «قوي, تىڭدايىق. جول قىسقارسىن. قازاقتىڭ جاقسى اندەرى بار شىعار…» قاسىنداعى قۇربىسى ءوز تىلەگىن ءبىلدىردى دە, ءۇن-ءتۇنسىز تەرەزەگە تەسىلگەن. ءلام-ميم جاق اشپاعان جۇرگىزۋشى وزىمەن-ءوزى, «شيق-شيق» ەتكىزىپ راديوتولقىندارىن ىزدەۋدە. ارتىنشا جارقىلداپ ءتىل قاتقان:
– مەندە ءبارى بار. ءان دە, كۇي دە تابىلادى. ەڭ الدىمەن, قازاق راديوسىنان قازىر تاماشا ءبىر ءاڭگىمە تىڭداپ الايىق. تۋرا وسى مەزگىلدە راديوجۋرناليست ءلاززات قاپىشەۆانىڭ «ءومىردىڭ ءوزى – نوۆەللا» دەگەن اۆتورلىق باعدارلاماسى بەرىلەدى. بۇل حاباردى ءوز باسىم قالت جىبەرمەيمىن. ءلاززاتتىڭ ءار جازعان دۇنيەسىن سۇيسىنە تىڭدايمىن, جۇرەگىمە سونداي جاقىن. ادامداردىڭ قيلى-قيلى تاعدىرىن وزەك ەتكەن, وتباسىلىق ماسەلەلەر مەن تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن ءتۇرلى-ءتۇرلى جاعدايلاردى سىر عىپ شەرتكەن اڭگىمە-نوۆەللالارى كەرەمەت-اق. قاي-قايسىسى دا ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى.
سويتكەنشە بولمادى, راديودان ەستىلگەن جۇرەك شىمىرلاتار ادەمى مۋزىكا اۋەزىنە اتاقتى ديكتور ساۋىق جاقانوۆانىڭ سيقىرلى ءۇنى ۇلاستى. «ەفيردە – «ءومىردىڭ ءوزى – نوۆەللا». ءبىز ەلەڭدەي, سىبىر-كۇبىردى توقتاتا قويىپ, راديوعا ەرىكسىز قۇلاق تۇردىك. «ءار ادامنىڭ تاعدىرى – ايتىلماعان سىر, جازىلماعان جىر, وقىلماعان كىتاپ…» حاباردىڭ بەتاشار-كىلتىن جەتكىزگەن جاعىمدى قوڭىر داۋىس وزىنە ىنتىقتىرا تۇسكەن. «بۇگىنگى تىڭدايتىندارىڭىز – «سەن بولماساڭ», اۆتورى ءلاززات قاپىشەۆا…»
جول اپشىسىن قۋىرعان جەڭىل ماشينە زۋىلداپ كەلەدى. سالون ءىشى تىم-تىرىس. اڭگىمە ءماتىنىن ناشىنە كەلتىرە وقىعان ديكتوردىڭ داۋىسى عانا وقيعا جەلىسىنە وراي سان مارتە قۇبىلىپ, تىڭداۋشىلارىن قالىڭ ويعا شومدىرا, ۇيىتىپ جىبەرگەندەي. ءسىلتىدەي تىنعان تىنىشتىقتى الگىندە «راديوڭنىڭ قاجەتى شامالى» دەگەن ايەلدىڭ ءالسىن-ءالسىن تەرەڭ كۇرسىنگەنى بۇزعان. «الدە ءبىر جەرى اۋىرىپ, الىس جولدى كوتەرە الماي كەلە مە؟» كوڭىلىم الاڭداپ, ەكى-ءۇش مارتە مازاسىز جۇزىنە جانار جۇگىرتكەنمىن. جوق, مەن قاتەلەسكەن ءتارىزدىمىن. ەكى كوزىن جۇمىپ العان ول بار ىنتا-ىقىلاسىمەن تىڭداۋدا. ءتىپتى, بۇكىل نازارىن راديوعا اۋدارا باسىن يزەپ, ەرەكشە ەلىتىپ وتىرعان سىقىلدى. ىلە-شالا جۇرەكتەردى سىزداتقان مۇڭدى اڭگىمە اياقتالدى. سول, سول-اق ەكەن كۇنى بويى ءوزىن ارەڭ ۇستاپ وتىرعان الگى ايەل جىلاپ جىبەردى. اششى وكسىك بۋعان ول بىرازعا شەيىن ءتىل قاتپاي, كوز جاسىنا ەرىك بەرگەن. ءبىز دە ۇندەي المادىق. الاساپىران ويلار سەلىنەن شىعا الماي قينالعانىمىز راس.
– كەشىرەرسىزدەر, – دەدى ۇزىلگەن اڭگىمەنى ساباقتاعان بەيتانىس ايەل. ءدىر-ءدىر ەتكەن داۋىسى قۇمىعىپ شىققان. – جاڭاعى «سەن بولماساڭ» دەگەن اڭگىمەنى قۇددى مەنىڭ باسىمنان وتكەن وقيعا دەرسىزدەر. راديودا ايتىلعان جانسايا سەكىلدى مەن دە بۇدان ەكى جىل بۇرىن توتەننەن كەلگەن اۋىر سىرقاتقا ۇشىراپ, اۋرۋحانادا ۇزاق جاتتىم. ارينە, جانسايا قۇساپ كوماعا تۇسكەم جوق. سويتسە دە, اۋرۋدىڭ اتى – اۋرۋ. اينالدىرعان ەكى-ءۇش ايدىڭ ىشىندە وتباسىمىز قاتتى كۇيزەلىپ كەتتى. ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەگەن شيەتتەي ءتورت بالانى وبەكتەگەن جۇبايىم كۇنى-ءتۇنى قاسىمدا مەنى كۇزەتىپ وتىردى ەمەس پە؟ ەركەكتىڭ ەڭىرەپ جىلاعانى قيىن ەكەن دۇنيەدە. «سەن بولماساڭ, قايتەمىز؟! قاسيەتىڭ مەن قادىرىڭدى باسقا تۇسكەندە عانا سەزدىم عوي. قاباعىڭا كىربىڭ, كوڭىلىڭە قاياۋ تۇسىرسەم, كەشىرشى مەنى» دەپ ەگىلگەنىن قالايشا ۇمىتايىن. بىراق, كىم بىلگەن, ءبىرىنشى اۋرۋ ولە مە, ساۋ ولە مە؟ وتىز جىل وتاسقان جولداسىم بىلتىر تابان استىنان كولىك اپاتىنان كوز جۇمدى. سوڭىندا بوزداپ ءبىز قالدىق. ءلاززات قاراعىمنىڭ باعدارلاماسى شىنىندا دا تالايلارعا وي سالارى ءسوزسىز. شاما-شارقىمىز جەتكەنشە وسىناۋ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىمىزدا كوڭىل ايناسىنا كولەڭكە ءتۇسىرمەي, ءبىر-ءبىرىمىزدى سىيلاپ, قادىرلەپ وتكەنگە نە جەتسىن. بيىك ادامگەرشىلىكتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن دارىپتەيتىن مۇنداي حابارلار ءاردايىم ءجۇرەكتەرگە شۋاق شاشسا كەرەك. پەندە شىركىندى قويسايشى, الگىندە مەن «راديوڭدى تىڭدامايمىن» دەپ بايبالام سالدىم. جاسىما جەتپەي جۇيكەمنىڭ سىر بەرە باستاعانى-اۋ, شاماسى. اسىعىستىق ارەكەتىمە ءوزىم دە ىڭعايسىزدانىپ وتىرمىن…
– وقاسى جوق, – دەدى جۇرگىزۋشى ءسوز ءلامىن اڭعارا قويىپ. – ەڭ باستىسى, ادامدارعا كەرەگى – سىيلاستىق. ونىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق, مەنىڭشە. «كوڭىل, شىركىن, ءبىر اتىم ناسىبايدان قالادى» دەگەندى اتام قازاق بەكەر ايتپاعان. ىزەتتى ادامنىڭ كىسىلىگى, ءورىستى ازاماتتىڭ ورەسى سالەمى مەن ءسوز ساپتاۋىنان اڭعارىلادى. سوندىقتان دا, ادامداردىڭ قاي ۋاقىتتا دا, قاي كەزدە دە الدىڭعى قاتارعا ءسىز ايتىپ وتىرعان سىيلاستىقتى, ىنتىماق-بىرلىكتى قويعانى ءجون. بۇل – اسىرە ايتىلعان قىزىل ءسوز ەمەس.
وسىنداي تۇجىرىم جاساۋىما ءلاززات قاپىشەۆانىڭ قازاق راديوسىنان ۇدايى بەرىلىپ تۇراتىن وزەكجاردى اڭگىمەلەرى مەن ءتىرشىلىك تۇيتكىلدەرىن قوزعاعان ويلى ماتەريالدارىن ءجيى تىڭداۋىم بولسا كەرەك. مەن ونىڭ ءوزىن تانىمايمىن. بۇرىنىراقتا ءدال وسى باعدارلامادان ونىڭ «مەن سەنى ساعىنىپ ءجۇرمىن», «تىڭداشى جانىم, تىڭداشى», «انامدى اڭساپ ءجۇرمىن», «مۇڭايدىم ءوزىڭ جوقتا…» سەكىلدى جان تولقىتار تولعانىستارىن قۇمارتا تىڭداعانىم بار. كەيبىر دۇنيەلەرى ەسىمە تۇسپەي تۇرعانى. ايتەۋىر, ماعان ءلاززاتتىڭ راديودان بەرىلىپ جاتاتىن ماتەريالدارى قاتتى اسەر ەتەدى. جازعاندارىن ۇناتىپ تىڭدايمىن. سوڭعى كەزدەرى ءوزى «ءبىز – ەكەۋمىز» دەيتىن جەكە باعدارلاماسىن جۇرگىزىپ ءجۇر. ەلىمىزگە تانىمال زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ادەبيەت-ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ وتباسىلىق جۇپتارى جايىنداعى سىر-سۇحباتتارىنىڭ تاعىلىمدىق, تاربيەلىك ءمانى زور. اسىرەسە, مۇنداي دۇنيەلەردىڭ بۇگىنگى جاستارعا ۇيرەتەر ونەگەسى مەن ۇلگىسى كوپ-اق. كۇنى-ءتۇنى جول ۇستىندە جۇرگەندىكتەن مەنىڭ سەرىگىم دە, اقىلشىم دا – وسى قازاق راديوسى. جالعىز ءلاززاتتىڭ عانا ەمەس, وزگە دە وتكىر ماسەلەلەردى, كۇندەلىكتى ومىردەگى اقيقاتتى اشىق ايتىپ جاتاتىن تولعاقتى حابارلاردى ۇزبەي تىڭدايمىن. رەتى كەلگەن سوڭ ايتىپ جاتقانىم دا…
ءار نارسەدەن حاباردار تاكسيستىڭ ءسوزىن بولگىم كەلمەدى. قاسىمداعى جولاۋشى سەرىكتەرىم دە كوكىرەگى داڭعىل جىگىتتىڭ اعىل-تەگىل اڭگىمەسىنە كوبىرەك قۇلاق تۇرەتىندەي. ىلكى ساتتىك تىنىشتىقتان سوڭ ول تاعى ءبىر سونى جاڭالىقتىڭ ۇشىعىن شىعارعان.
– مەن سىزدەرگە قازىر ايگىلى ساحنا ساڭلاقتارى كۇلاش پەن قانابەك بايسەيىتوۆتەرگە ورناتىلعان قاستەرلى ەسكەرتكىشتى كورسەتەمىن…
جەبەدەي جۇيتكىگەن تۇلپارىنىڭ ەكپىنىن تەجەپ, قالىڭ تاۋلاردىڭ قۇشاعىنا سۇڭگىگەن بۋىلتىق-بۋىلتىق تاسپا جولدان كوز جازباعان جۇرگىزۋشىنىڭ ءسوزىن كىلت بۇزىپ جىبەردىم:
– راس ايتاسىڭ با؟ سوندا نەمەنە ايدالادا, مىنا اسقار-اسقار تاۋلاردىڭ اراسىنا قويىلعان با؟
– نەسىنە تاڭىرقايسىز؟ ءدال وسى ءوزىمىز كەلە جاتقان ارقارلى اسۋىنىڭ ۇشار باسىنا قويىلىپتى. الىپ ەسكەرتكىش دەۋگە بولا قويماس, دۇرىسى – بەلگىتاس تاقتا. قانابەك اعامىز كۇلاشقا ۇيلەنىپ جەتىسۋداعى, ناقتىلاپ ايتساق, قاراتالدىڭ بويىنداعى تۋعان اۋىلىنا ەڭ العاش اكەلە جاتقاندا بوكتەر-بوكتەرى نارت قىزىل قىزعالداقتار مەن مىڭ ءتۇستى بايشەشەكتەرگە مالىنعان ارقارلىدا ايالداعان كورىنەدى. ومىرگە ىڭكار قوس عاشىق قۇربى-قۇرداستارىمەن بىرگە قۇزدان-قۇزعا ورمەلەپ, شىڭنان-شىڭعا شىعىپتى. سول ماڭگى الاۋ شاقتىڭ سيمۆولىنداي سەزىلەتىن ەسكەرتكىش-بەلگى بەرتىڭگى جىلدارى عانا قويىلعانعا ۇقسايدى. بۇل يگىلىكتى ءىستىڭ ۇيىتقىسى بولعان جانداردىڭ كىمدەر ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. قاسيەتتى بەلگى جايىندا وتكەن جىلى ەستىدىم…
– قىزىق دەرەك ەكەن. مەن دە العاش رەت ەستىپ وتىرمىن. قىرىق جىلدان استام ۋاقىت وسى كۇرەتامىرمەن ەرسىلى-قارسىلى سان ءمارتە جولاۋشىلاپ جۇرگەندە مۇنداي حاباردىڭ ۇشقىنى دا قۇلاققا جەتپەپتى-اۋ.
ساقيناداي شيىرىلعان اسفالت جول كەزەكتى ءبىر قايقى اسۋعا ورلەگەندە, جۇرگىزۋشى جىگىت ماڭداي تۇسىمىزدان اسقاقتاي شالىنعان شىڭ-توبەنى وڭ قولىمەن مەڭزەپ:
– ءان-ە-ۋ ءبىر تىك جارقاباقتىڭ باسىنداعى كۇمىستەي جارقىراي اعارعان بولەكشە بەلگى-تاقتا تاستى كوردىڭىزدەر مە؟ باعانادان مەنىڭ ايتىپ كەلە جاتقان ەسكەرتكىشىم… ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان عاشىقتاردىڭ گۇل تەرىپ, سىر شەرتىسكەن جەرى تۋرا وسى ماڭ دەسە-ءدى.
– ءيا, كورىپ كەلەمىز, – دەدىك ءبىز دە ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز قوشتاپ.
– ايتپاقشى, باۋىرىم ەسىمىڭىز كىم ەدى؟ ادەبيەتكە, ونەرگە قاتىسىڭىز بار ما؟ ءسوز قادىرىن ەكشەۋىڭىزگە قاراعاندا…
– مەنىڭ اتى-ءجونىم ايدار ەسەنگەلدى ۇلى. نەگىزگى ماماندىعىم حيم-بيولوگ, قازمۋ-ءدى بىتىرگەم. كەڭەس وكىمەتى قۇلاعانعا شەيىن اجەپتاۋىر شەنەۋنىكتەر قاتارىندا جۇردىك قوي. بۇگىندە كورىپ وتىرسىز, ءوز ەركىم وزىمدە. ءيا, ءسوزدى قاسيەت تۇتامىن. ويتكەنى, قازاق ەمەسپىز بە؟..
– ايدارجان, الگىندە ءلاززاتتى تانىمايمىن دەدىڭ اڭگىمە اراسىندا. ۇندەمەي قۇتىلعىم كەلگەن-ءدى. بىراق, ويتە المايتىن ءتۇرىم بار. بەلگىلى قالامداس ارىپتەسىمىز, راديوجۋرناليست ءلاززات قاپىشەۆانى مەن جاقسى تانيمىن. جۇرەكتەرگە شۋاق ءۇيىرىپ, ءۇمىت ۇيالاتقان كەزدەيسوق ساپار جايىندا, ۇلىلار ومىرىنە بايلانىستى ەلەڭ ەتكىزەر دەرەكتى دە جەتكىزەمىن. كىم بىلەدى, تاعىلىمدى تاماشا ءبىر دۇنيە جازار.
– مۇمكىن, ابدەن مۇمكىن…
قوس جانارى وتتاي جانعان ايدار مەنىڭ جۇزىمە ۇرلانا قاراي بەرەدى, قاراي بەرەدى…
جول تانابىن قۋىرعان جەڭىل ءماشينە زۋىلداپ كەلەدى. اركىم ءوز ويىمەن…
جانات ەلشىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.
