رۋحانيات • 12 جەلتوقسان، 2018

ەرىن ۇندەستىگى نەگە تاڭبالانبايدى؟

2363 رەت كورسەتىلدى

قازاق قوعامىندا قولدانىلعان اراب جازۋىنىڭ قاديم، جاديد تۇر­­لەرىندە ەرىن ۇندەستىگى جۇيەلى تۇردە تاڭبالانىپ وتىردى: ءۇيۇم، قولۇڭ، بۇگۇن ت.ب. ءتىپتى العاشقى بۋىندا ەزۋلىك داۋىستى تۇرسا دا، سوڭ­­عى بۋىنعا ەرىندىك داۋىستىلاردى جازۋ ءۇردىسى حح عاسىردىڭ با­سىنا دەيىن ساقتالدى: بارۇب، كەلۇب، ايتاتۇن، بەرەتۇن، بارۇر، كەلۇر، ت.ب. بۇلايشا جازىلۋىنىڭ باس­تى سەبەبى، سول كەزەڭدەگى جازۋدا فو­نەتيكالىق ءپرينتسيپتىڭ (ايتىلۋى بويىنشا جازۋ) باسىم بولۋى جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ تۋىستىق نە­­گى­زىنە جاقىنداتىپ جازۋدىڭ بەر­تىنگە دەيىن جالعاسۋى. تەك ەرىن ۇن­دەستىگى عانا ەمەس، بىرقاتار فو­نەتيكا-گرامماتيكالىق بەلگىلەر دە ۇزاق عاسىرلار بويى ورتاق فورما­دا تاڭبالانعان بولاتىن: سىعىر (سيىر)، اعىز (اۋىز)، ساع-سالامات، ءاي­تا­دۇر، كوب، كوچۇب، يۇرت، ياحشى، تۇرعۋشى، بارمىش ت.ب. 

ن.ي.يلمينسكيدىڭ 1860 جى­لى شىققان «ماتەريالى ك يزۋچەنيۋ كيرگيزسكوگو نارەچيا» دەگەن سوز­دىگىندە (بۇجۇر، بورۇك، مويۇن ت.ب.)، ى.ءالتىنساريننىڭ 1879 جىلى شىققان «قىرعىز حرەستوماتياسىندا» ء(تۇسۇردى، جۇگۇرۇپ، ءۇشنۇنشى ت.ب.)، 1894 جىلى شىققان «كراتكي رۋس­سكو-كيرگيزسكي سلوۆاردا» (بۇيرۇق، مۇرۇن، جۇلۇن، تۇقۇم ت.ب.)، ا.الەكتوروۆتىڭ 1907 جىلى شىق­قان «قىرعىز حرەستوماتياسىندا» (ورۇندۇق، شويۇن، ۇلكوندۇگۇ ت.ب.)، ۆ.رادلوۆتىڭ 1911 جىلى شىققان «وپىت سلوۆاريا تيۋركسكيح نارەچي» دەگەن سوزدىگىندە (جۇزۇك، ءجۇزۇم) قا­زىرگىشە ى، ءى كەلەتىن ورىنداردا ۇ، ءۇ ءتىپتى كەيدە ءو ارىپتەرى جازىلعان. الاي­دا بۇل ەرەكشەلىك بىرتە-بىرتە جويىلدى. عالىم س.مىرزابەكوۆ بابالارىمىزدىڭ ەرىندىك داۋىس­تىلاردى تەجەمەي ءسوزدىڭ ءون بويىن­دا انىق ايتقاندىعىن، ال قازىرگى ءتىل بابالار ايتۋىنان الشاقتاپ كەت­كەندىگىن العا تارتادى (قازىرگى قازاق ءتىلى فونەتيكاسى. 1997). 

ەرىن ۇندەستىگى قاي ۋاقىتتان باس­تاپ تاڭبالانبادى جانە تاڭبالان­باۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ حح عاسىردىڭ باسىندا، ۇلت زيالىلارى قازاق تى­لىندەگى ەرىن ۇندەستىگىن جازۋدا تاڭ­بالاۋ قاجەت پە، جوق پا دەگەن ما­سەلە توڭىرەگىندە ءبىراز داۋلاسقان بو­لاتىن. 

1924 جىلى وتكەن «قازاق ءبىلىم­پاز­دارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە» ە.ومار ۇلى: «بۇرىن ەسكى تۇرىك تى­لىندە ى-نىڭ ورنىنا كوبىنەسە ۇ دىبىسى ايتىلاتىن. بىراق جۇرە كەلە قا­زاق ءتىلى باسقا تۇرىك تىلىنەن جىگى اشى­لىپ، ۇ دىبىسى بار سوزدەردىڭ كوبى ى-مەن ايتىلاتىن بولعان. بۇل قا­زاق ءتىلىنىڭ ءوز ەركىمەن بولعان وز­گەرىسى. ول وزگەرىسكە قارسى بولىپ، ەسكىشىلدىك قىلۋدىڭ ءجونى جوق، بولعان وزگەرىستى قابىل الىپ، قاتتاپ وتى­رۋ كەرەك. قازاق تىلىندە ۇ وزگەرىپ ى بولىپ بارا جاتقاندىعى سەبەبى، ى مەن ۇ-نىڭ كومەسكى ەستىلگەن جەرىندە ۇ-نىڭ ورنىنا ى جازاتىن بولساق، جا­زۋىمىز ءتىلدىڭ وزگەرىسىنىڭ جونىنە ءدال كەلەدى»،  دەگەن بولاتىن. الايدا ح.دوسمۇحاممەد ۇلى: ء«بىزدىڭ قازاق تىلىندە ۇ وزگەرىپ ى-عا اينالىپ بارادى. قىرعىز تىلىندە ۇ ساقتالعان. ءبىزدىڭ ءۇشىن-ءدى قىرعىزدار ءۇچۇن دەي­دى، وقى-نى وقۇ دەيدى، دۇ­رىسى قىر­عىزشا بولۋعا ءتيىس»، دەي­دى. ال ا.بايتۇرسىن ۇلى قورى، توقى، مۇجى سوزدەرىن قورۇ، توقۇ، مۇجۇ دەپ جازاتىن بولساق، ولاردىڭ تاۋەلدەۋ تۇرلەرى دە ۇ ارقىلى جا­زىلۋى ءتيىس بولىپ شىعادى دەي­­دى: قورۇۋۇ، توقۇۋۇ، مۇجۇۋۇ. وسى سەز­­­دە قازاق سوزدەرىندە و، ۇ دى­بىس­­تارى باسقى بۋىن­­داردا عانا كەزدەسەتىندىگى، كىرمە سوزدەردە عا­نا سوڭعى بۋىندا جازىلاتىنى، سون­دىقتان دا سوڭعى بۋىنىندا و، ۇ دىبىستارى بار جاتتىلدىك سوز­دەردى تىلىمىزگە ەنگىزگەندە و، ۇ-لار­دى باسقا داۋىستىعا اينالدىرۋ قاجەتتىلىگى دە كوتەرىلگەن بولاتىن (پوكروۆ-بوقىراۋ). 

1929 جىلى 2-4 ماۋسىمدا قىزىلوردا ءبىلىم كەڭەسى مەن قا­زاق جاڭا ءالىپ كىندىك كوميتەتى شا­قىرعان ەملە كونفەرەنتسياسىن­دا ت.شونان ۇلى: «مۇنان 50-60 جىل بۇرىن اكادەميك رادلوۆ تىلى­مىزدە ەرىن ۇندەستىگى وتە كۇشتى ەكە­­­نىن بايقاپ، قازاق سوزدەرىن بى­لاي جازعان: وكشوسۇنو سارتىل­داپ، اق ءتوبونۇڭ باسىندا... ءبىزدىڭ تۇ­سىمىزدا ەرىن ۇندەستىگى بىرتە-بىرتە قۇرىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز. ەرىن ۇندەستىگى ءسوزدىڭ اياعىنان با­­سىنا قاراي جوعالىپ كەلەدى، ءسوز­­­دىڭ باس بۋىنىنا قوناقتاۋعا اي­نالىپ كەلەدى. جاڭا الىپكە (لاتىنعا – گ.م.) كوشپەي تۇرعاندا-اق وكشەسىنە، توبەنىڭ دەپ جازا باستادىق. ...بۇدان 50 جىل ىلگەرى راد­لوۆ جۇگۇرگون دەپ جازسا، بۇل كۇن­دە ەش قازاق ولاي جازبايدى، جۇ­گىرگەن دەپ قانا جازادى. ءبىز ەندى راد­لوۆشا جاز دەپ ەشكىمدى زورلاي المايمىز. سوندىقتان ەملەمىزدە ەرىن ۇندەستىگى بولماسقا كەرەك»، دەيدى (ەملە كونفەرەنتسياسىنىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى. قىزىلوردا، 1930 ج.). ال ەرىندىك داۋىستىلاردى سوڭعى بۋىندا تاڭبالاماۋىمىزدىڭ سەبەبىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: «ەرىن­دىك داۋىستىڭ العاشقى بۋىن­نان ارتىققا جىبەرمەيتىن سەبە­بىمىز نە؟ مۇنى قيسىنعا سۇيەپ تۇ­سىندىرگىم كەلەدى. ور دەگەن سوزگە، ادى قوسساق، ورادى بولادى، ورودۇ بو­لا المايدى، سول سياقتى، تۇر-دان تۇ­رادى بولادى، تۇرودۇ بولا المايدى» (ەملە كونفەرەنتسياسىنىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى. قىزىلوردا، 1930 ج.). ياعني تۇر، ور سوزدەرىندە ەرىندىك داۋىستى بولعانىمەن، قو­سىم­شالار جالعاعاندا ەرىن ۇن­دەستىگى تولىق ساقتالمايدى. بۇل قا­زاق ءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى. قا­زىرگى تاڭدا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە با­بالار تىلىندەگى ەرىن ۇندەستىگىن قاي­تادان جاڭعىرتىپ، جازۋىمىزعا ەنگىزۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر كەزدەسىپ قالادى. الايدا كوموكتوس، جۇروك، بۇرۇم، قولۇ دەپ جازعان كۇننىڭ وزىندە كوموكتوسكوندوردۇڭ، كوموكتوسۇپ، جۇروكتورۇندوگۇ، بۇرۇمدورۇنۇڭ، قولۇممون، قولۇمدوعى دەپ ەش قازاق دىبىستامايتىنى بۇگىنگى تاڭدا داۋ تۋدىرمايتىن ماسەلە. عالىم ن.ءۋالي ءتۇبىر سوزدەگى ەرىن ۇندەستىگى، قوسىم­شالاردىڭ ىقپالىنا قاراي، الدىن الا ەزۋلىك دىبىسقا اينالىپ كەتەتىنىن ايتادى. 

پروفەسسور ق.كۇدەرينوۆا ءتىل ۇندەس­تىگىنىڭ جازۋدا بەينەلەنىپ، ال ەرىن ۇندەستىگىنىڭ تەك اۋىزشا ءتىل كا­تەگورياسى بولىپ تابىلۋىنىڭ باس­تى سەبەپتەرىنە مىنالاردى جات­قىزادى: 1) قازاق تىلىندەگى ەرىن ۇندەستىگى قىرعىز، التاي، تۋۆا تىل­دەرىندەگىدەي جاپپاي قامتيتىن قۇ­بىلىس ەمەس. ونى جالعاۋلار ار­قىلى بىلۋگە بولادى. جالعاۋلار قا­تارىندا ەرىندىك ۆاريانتتار جوق­تىڭ قاسى. سوندىقتان ءسوز اشىق بۋىندى بولسا دا، ءۇشىنشى بۋىنداعى جالعاۋ ەزۋلىكپەن ايتىلادى: ءتومون – توموندە. 2) ەرىن داۋىستىلارى العاشقى ءۇش بۋىندا ايتىلادى دا، ارى قاراي سول­عىندايدى: ءسۇيۇنۇششىز، ءتوبوسۇنىڭ. 3) ەكىنشى بۋىنداعى ى، ءى دىبىستارىنا قاراعاندا ە ەزۋلىگىن وزگەرتۋ قيىن: قۇرموت – قۇرمەتتە (قازاق جا­زۋىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى. 2013).

قورىتا ايتقاندا، ەرىن ۇندەس­تىگىن جازۋدا تاڭبالاماۋ حح عاسىر­دىڭ باسىندا باستالدى. وعان ەرىن ۇندەستىگىنىڭ بىرتە-بىرتە جوعالۋى، باس بۋىنداعى ەرىندىك داۋىستىنىڭ ىق­پالى ەكىنشى بۋىننان ءارى اسا الماۋى، ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بۋىن­دارداعى دىبىستاردىڭ ءدال ەرىندىك بولىپ انىق ەستىلمەۋى اسەر ەتتى. وسىنىڭ نەگىزىندە جازۋدا ەرىن ۇن­دەستىگى ەلەنبەي، كومەسكى ەستىلەتىن جەر­لەردە ەزۋلىك دىبىستارى جازىلاتىن بولىپ ورنىقتى. بۇل الاش زيا­لىلارى ەسكەرتىپ كەتكەندەي، «قازاق ءتىلىنىڭ ءوز ەركىمەن بولعان وزگەرىسى».

گۇلفار مامىربەك،

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ 

جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، 

ۇلتتىق كوميسسيا جانىنان قۇرىلعان ورفوگرافيالىق توپتىڭ مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار