قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسىنا قاتىستى جاڭا دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەردى وزەكتىلىگىنە قاراي ءار تاراپتان جيناقتاپ, تولىقتىرىپ, ساراپتاپ, جاريالاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ مەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2016 جىلدان باستاپ «قازىنا» سەريالىق باسىلىمىن شىعارۋدى قولعا العان ەكەن.
اتالعان سەريانىڭ 4-ءشى شىعارىلىمىندا موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ شەرتپەنىڭ التايلىق ۇلگىسىندەگى 321 دومبىرا جانە 50 سىبىزعى كۇيى العاش رەت جيناقى تۇردە تولىققاندى ەڭبەك رەتىندە جاريالانىپ وتىر. كىتاپ اۆتورلارى قوبدا بەتىندەگى قازاقتاردىڭ كۇي ونەرىن الپىس جىل بۇرىن العاش عىلىمي زەرتتەۋدى باستاعان, ەل ىشىنەن سول قالپىندا, ەش وزگەرىسسىز جيناقتاعان, نوتاعا تۇسىرگەن كۇيشى مۇسايىپ حۇسايىن ۇلى مەن كۇيشى قابىكەي احمەر ۇلى. كىتاپتىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى وسىندا جاتسا كەرەك.
شاراعا كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى مۇسايىپ حۇسايىن ۇلى, ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى لەونيد كوچەتوۆ, تۇركىتانۋشى, عالىم قارجاۋباي سارتقوجا, كۇيشى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانعالي ءجۇزباي, مۋزىكاتانۋشى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى راۋشان مالدىباەۆا, كۇيشى, «حالىق قازىناسى» عزي-نىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اتالعان كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى رۇستەم نۇركەن, قوعام قايراتكەرى ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى, سىبىزعىشى جانۇزاق يساباەۆ جانە ونەرگە تالاسى بار ءبىر توپ تالاپكەر جاستار قاتىستى.
جيىندى باستاعان لەونيد كوچەتوۆ مىرزا: «ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ىشىنەن قۇرىلعان «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسى ۋاقىتقا دەيىن «قازىنا» سەرياسىمەن كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردى باسپادان شىعارىپ ۇلگەردى. سىزدەردىڭ الدارىڭىزداعى بۇگىنگى تۇساۋى كەسىلەيىن دەپ وتىرعان كىتاپ تا وسى «قازىنا» سەرياسى بويىنشا 1000 دانامەن جارىق كوردى. ءبىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمىزدىڭ زەرتتەۋ باعىتى قازاق رۋحانياتىنىڭ ءار سالاسىن قامتىپ, ياعني ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, مۋزىكالىق ت.ب. باعىتتاردا جۇيەلى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. جاقىندا جارىق كورگەن ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنداعى ايتىلعان ناقتى تاپسىرمالاردىڭ دەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ رۋحاني مۇرالارىمىزدى جاڭعىرتۋ بولاتىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بۇگىنگى تۇساۋى كەسىلەيىن دەپ وتىرعان ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى وتە جوعارى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. بۇل ەڭبەك كەلەشەكتە التاي, قوبدا جەرىندەگى كۇيشىلىك ونەردى ودان ارى عىلىمي جۇيەلى زەرتتەۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز», - دەدى.
وسىدان كەيىن لەنتا قيىلىپ, شاشۋ شاشىلدى. كىتاپ اۆتورى كۇيشى مۇسايىپ حۇسايىن ۇلىنا ءسوز بەرىلدى: «كىتاپ ءبىر كۇندە جازىلعان جوق. اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان بۇل كۇيشىلىك مەكتەپ التاي تاۋىنىڭ كۇنگەيىندە - قازىرگى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ءوڭىرى, ونىڭ باتىسىنداعى ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭىرى جانە سولتۇستىگىندە رەسەيدىڭ تاۋلى التايىنىڭ قوساعاش جەرىمەن شەكتەسىپ جاتقان ۇلان بايتاق اۋماقتا تارالعان كۇيلەردى قامتىدىق. بۇل ەڭبەكتى قولعا الىنعانىنا وتە كوپ ۋاقىت بولدى. موڭعوليا جەرىندەگى قازاق كۇيلەرى تۋرالى زەرتتەپ, ولاردىڭ ەرەكشەلىگى, شىعۋ تاريحى مەن اڭىز-ءاپسانالارى تۋرالى دەرەكتەردى قاعازعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت قاجەت بولدى. كىتاپ ءۇش بولىمنەن تۇرادى. كۇيلەردىڭ تاريحى, شەرتۋ ەرەكشەلىكتەرى جانە سىبىزعى كۇيلەرى تۋرالى ايتىلعان. مۇندا قازاقستان كۇيشىلەرىنە بەلگىسىز ءبىراز كۇيلەر ەنىپ وتىر. بۇل ەڭبەكتىڭ وسىنداي تولىمدى كىتاپ بولىپ شىققانىن كورىپ قۋانىپ وتىرمىن. قابىكەي جارىقتىق كورە الماي كەتتى», - دەدى.
كۇيشى, سازگەر, موڭعوليانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, 30 كۇيمەن 20 ءاننىڭ اۆتورى قابىكەي احمەر ۇلى وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى موڭعوليا قازاقتارىنىڭ ءان جانە كۇيلەرىن العاش جيناقتاپ, قۇراستىرعان زەرتتەۋشى, قايراتكەر ادام ەكەن. ۇلت ونەرى ءۇشىن تەلەگەي ەڭبەك ەتكەن ەرەك ونەر يەسى 2012 جىلى الماتى وبلىسى, سارقان اۋدانى, قابانباي اۋىلىندا 85 جاسىندا قايتىس بولىپتى.
ال, مۇسايىپ حۇسايىن ۇلى دا كۇيشى, سازگەر, ديريجەر, قازاقستان جانە موڭعوليا كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى. موڭعولياداعى قازاقتار تاريحىندا العاش رەت وپەرا, بالەت, سيمفونيالىق شىعارمالار جازىپ مۋزىكا ونەرىن كاسىبي دەڭگەيدە دامىتۋ ىسىنە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر. 100-دەن استام اۆتورلىق جانە حالىق ءان-كۇيلەرى مەن كلاسسيكالىق شىعارمالاردى وركەسترگە وڭدەپ تۇسىرگەن ەكەن.
مەملەكەت باسشىسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنىڭ «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» بولىمىندە: بۇل جوبا اياسىندا بىزگە «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساۋ كەرەك. مۇندا ۇلى دالا مۇراگەرلەرىنىڭ وتكەن مىڭجىلدىقتاعى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى – ەرتەگىلەرى, اڭىز-ءافسانالارى, قيسسالارى مەن ەپوستارى جيناقتالادى.
سونىمەن قاتار قازاقتىڭ قوبىز, دومبىرا, سىبىزعى, سازسىرناي جانە باسقا دا ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن ورىنداۋعا ارنالعان ماڭىزدى تۋىندىلار توپتاماسىن – « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. دەمەك, بۇل ەڭبەكتى ەلباسى ماقالاسىندا مىندەتتەلگەن جۇمىستاردىڭ ءوز ورايىمەن جوعارى ساپادا ورىندالا باستاعاندىعىنىڭ ناقتى ءبىر كورىنىسى دەۋگە دە بولاتىنداي.
جيىندى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ «حالىق قازىناسى» عزي باسشىسى اقان وڭعار ۇلى جۇرگىزىپ, مايتالمان ماماندارعا ءسوز بەردى. بۇدان بەس مىڭ جىل بۇرىن قولدانىلعان دەلىنگەن «اتا دومبىرانى» تاپقان, وندا جازىلعان «جۇپار كۇي اۋەنى ءبىزدى سۇيىسسىنتەدى» دەگەن جازۋدى وقىعان بىتىك تاستىڭ بىلگىرى, كورنەكتى تۇركىتانۋشى, عالىم قارجاۋباي سارتقوجا بۇل كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسقان بارلىق ازاماتتارعا العىس ايتىپ, باتاسىن بەردى. كەشە عانا قولىنا تيگەن كىتاپتاعى كۇيلەردى نوتاسىنا قاراپ وتىرىپ تۇگەلىمەن تارتىپ كەلگەنىن ايتقان جانعالي ءجۇزباي ء«تۇنى بويى ۇيقتامادىم, مۇنشا مۇرانىڭ مۇرتى بۇزىلماي نوتاعا ءتۇسىپ, تۇگەندەلۋى, جالپى جۇرتتان ءسۇيىنشى سۇرارداي ۇلكەن وقيعا», دەدى. مۋزىكاتانۋشى راۋشان مالدىباەۆا دا كىتاپقا وتە جوعارى باعا بەردى. جيىن بارىسىندا بۇدان الپىس جىل ىلگەرى تاسپاعا جازىلىپ الىنعان كۇيلەر قويىلىپ, سىبىزعىشى جانۇزاق يساباەۆتىڭ ءدال قاسىندا وتىرىپ, ارعى جاعىنان التايدىڭ اڭىزاق جەلىندەي ءبىر زارلى ءۇن ۋىلدەپ تۇراتىن بىرنەشە سىبىزعى كۇيىن تىڭداپ قايتتىق.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
