ەجەلدەن بابالارىمىز ەرگە سىن بولار, كىسىنىڭ كەلبەتىنە كولەڭكە تۇسىرەر ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋدى ناسيحاتتاعان. كەرىسىنشە, قولدا بار نارسەنى بولىسۋگە, وزگەگە قۋانىش سىيلاۋعا شاقىرعان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» دەگەندە, عاسىرلار بويى قازاقتىڭ قانىندا, رۋحىندا اتويلاپ كەلە جاتقان الماس سىندى اسىل قاسيەتتى جوعالتىپ الماۋدى ايتقان.
اۋليەاتا جۇرتشىلىعى عانا ەمەس, بارشا قازاق «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سايرامباي دونەنباەۆتى جومارت جۇرەكتى جان رەتىندە جاقسى تانيدى. ونىڭ جومارتتىعى تۋرالى اڭگىمە ەل اراسىندا ءجيى ايتىلادى. اسىرەسە اۋىل تۇرعىندارى «سايرامبايدىڭ سانسىز جىلقىسى», «سايرامبايدىڭ ساۋمالى», «سايرامبايدىڭ سابانتويى» دەپ تە اسىرەلەپ اڭگىمە ايتادى. مۇنىڭ ءبارى دە ەڭبەگىمەن ەلەنىپ, تاباندىلىعىمەن تۇلعالانىپ كەلە جاتقان ازاماتتىڭ, ەل ىشىندە ءجيى ايتىلاتىن «سايرامباي سالعان سوقپاقتىڭ سارالىعىندا» بولسا كەرەك. قۇلاننىڭ قوڭىر دالاسىن مالعا تولتىرعان ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم شوپاننىڭ كومەكشىسى بولىپ باستادى. ياعني, 1982 جىلدان باستاپ العاباس قوي كەڭشارىندا جۇمىس ىستەدى. سودان بەرگى 40 جىلعا تاقاۋ ۋاقىتتا ەڭبەگىمەن ورلەپ, سول تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ كەلەدى. ال 1986-1996 جىلدارى العاباس قوي كەڭشارىندا اعا شوپان, بولىمشە مەڭگەرۋشىسى, زووتەحنيك بولدى. 1996 جىلدان باستاپ «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىن باسقارىپ كەلەدى.
ەشتەڭە دە ءبىر كۇندە بولا سالمايدى. سول سياقتى ادام ەڭبەگىنىڭ دە ءبىر كۇندە جەمىس بەرۋى مۇمكىن ەمەس. سايرامباي دونەنباەۆتىڭ ءوزى وسى كۇنگە وڭايلىقپەن جەتپەگەنىن ايتادى. شارۋاشىلىعىن تىكتەپ, ءبىراز جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋدى باستاعان «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىنا 2005 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جامبىل وبلىسىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە ارنايى اتباسىن بۇرىپ, قوجالىق جۇمىسىمەن تانىسادى. پرەزيدەنت سوندا سايرامباي الىقۇل ۇلىنىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەپ, باتاسىن بەرىپ, ۇلكەن امانات جۇكتەگەن ەكەن. «بۇيىرسا, الداعى ۋاقىتتاردا شارۋا قوجالىعىڭ بۇدان دا وركەندەپ, اتاعىڭ شىعادى. سول كەزدە ەلگە, جۇرتقا كومەكتەسۋدى ۇمىتپا. ەلدىڭ العىسىن العان ادام جامان بولمايدى», دەدى ماعان. سول ءسوز بۇگىنگە دەيىن ومىرلىك ۇستانىمىم بولىپ كەلەدى», دەيدى سايرامباي دونەنباەۆ.
سودان بەرى دە ءبىر مۇشەل ۋاقىت ءوتتى. شىنىندا دا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە شارۋانىڭ تىرشىلىگى تىكتەلىپ, تابىسىنىڭ ءورىسى دە كەڭەيە ءتۇستى. الايدا ول وزىنەن ارتىلعاندى ەلمەن ءبولىسۋدى, تۋعان ەلگە, تۋعان جەرگە جاقسىلىق جاساۋدى ازاماتتىق بورىشىم دەپ ۇقتى. سوندىقتان دا ءوزى دۇنيەگە كەلگەن ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ جارلىسۋ اۋىلىندا ءوزى باسقارىپ وتىرعان شارۋا قوجالىعىنىڭ جاس وتباسى قىزمەتكەرلەرىنە 37 تۇرعىن ءۇيدىڭ كىلتىن تابىستادى.
بۇل باسپاناسىز جۇرگەن كوپتەگەن جاستىڭ كوكەيىنە ءۇمىت ساۋلەسىن ۇيالاتىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىم شىراعىن جاقتى. سونىمەن قاتار وزىندە جۇمىس ىستەيتىن مالشىلاردىڭ بالالارىنا ارناپ 50 ورىندىق ينتەرنات كەشەنىن سالۋى دا ۇلكەن ازاماتتىق.
تۋعان جەرگە تۋ تىككەن ادام ەشقاشان اداسپايدى. بۇل رەتتە سايرامباي دونەنباەۆتىڭ تۋعان توپىراعىنان ايانىپ قالارى جوق. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن 300 ورىندىق اسحانا, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى, ءزاۋلىم مەشىت جانە مەدرەسە سالىپ بەردى. بۇگىندە جارلىسۋلىقتار جاقسى ءىستىڭ كۋاسى بولىپ, ىزگىلىكتىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. «اشارشىلىق قۇرباندارى مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە» ارنالعان ارنايى ەسكەرتكىش اللەياسىن دا اشتى. وتكەنگە قۇرمەت كورسەتە بىلگەن ازاماتتىڭ بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاربيەسىن ويلاماي تۇرۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە وتكەن جىلى جارلىسۋ اۋىلىندا 92 ورىندىق ء«تاتتىم-ءبۇبى» بالاباقشاسىن اشىپ, سول ايماقتاعى «تاۋ-قىمىز» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن پايدالانۋعا بەردى. سونىمەن قاتار ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى, يۋبيلەينوە اۋىلىنا 60 ورىندىق بالاباقشا مەن جارلىسۋ اۋىلىنا مۇراجاي سالىپ بەرۋى دە كىسىلىكتىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك.
تەك قانا مال باسىن كوبەيتۋدى ويلاپ, ودان كەيىن جيعان-تەرگەنىن وزگە تۇگىلى وزىنە دە قيمايتىن بايلىق يەلەرى كوپ. الايدا ەلدىڭ اتىن شىعاراتىن ەرلەردىڭ بولاتىنى دا زاڭدى قۇبىلىس. ء«وز باسىم «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن ۇستانىمدى ۇستانامىن. بۇگىنگى جاساپ وتىرعان تىرشىلىك ەرتەڭ بولاشاق ۇرپاقتارىمىزعا ونەگە ورنەگى بولماق», دەيدى سايرامباي دونەنباەۆ. بۇل رەتتە قوجالىق جەتەكشىسى كوپشىلىكتى ەل دەگەندە ەگىلىپ, جۇرت دەگەندە جۇمىلىپ قىزمەت ەتۋگە شاقىرادى. ارينە سايرامباي الىقۇل ۇلىنىڭ جاقسىلىعى تۋرالى اڭگىمە كوپ. ءۇش جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن كونە تاراز تورىندە دۇبىرلەپ وتكەن «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى» مادەني ءىس-شاراسىنا دا كەڭ كولەمدە دەمەۋشىلىك جاساپ, ۇلى تويدىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە اتسالىستى.
بۇگىندە «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىندا 44308 باس قوي مەن 2164 باس جىلقى بار. مۇندا بارلىعى 280 ادام ەڭبەك ەتەدى. ونىڭ ىشىندە 150 ادام تۇراقتى قىزمەتكەر بولسا, 130 ادام ماۋسىمدىق جۇمىسشى بولىپ ەسەپتەلەدى. قوجالىق مۇشەلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 130 مىڭ 650 تەڭگەنى قۇرايدى. اتالعان شارۋا قوجالىعىندا جۇمىس اتقارىپ وتىرعان شارۋالار دا ءدان ريزا. مۇنداعى ءاربىر ازامات تا سايرامباي دونەنباەۆتىڭ ۇنەمى كورسەتىپ جۇرەتىن قايىرىمدىلىعىن, ازاماتتىعىن ماقتان تۇتادى ەكەن.
«شاۋشەن» شارۋا قوجالىعى اعىمداعى جىلى تەك ەگىستىك جەر كولەمىن 19756 گەكتارعا, ال جايىلىمدىق جەردى 19668 گەكتارعا كوبەيتىپ, ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزىپ وتىر. قارا جەردىڭ قويناۋىنان قۇت ورگىزىپ, ەلگە ىرىس سىيلاپ كەلەدى. وسى رەتتە «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىندا مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا «ەدىلباي» اسىل تۇقىمدى قوي مەن «شاۋشەن» ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋشى مارتەبەسى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىناۋ تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە سايرامباي دونەنباەۆقا 2003 جىلى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى مەن 2012 جىلى «قۇرمەت» وردەنى بەرىلدى.
«مەن بايلىق جيناپ جاتقان جوقپىن. قايتا مەن شارۋاشىلىقتاعىلاردىڭ قىزمەتكەرىمىن» دەپ, قاراپايىم قالپىنان تانباي جۇرەتىن سايرامباي دونەنباەۆ بەس جاسىنان باستاپ وسى كاسىپتىڭ قۇپياسىنا ارالاسقان ادام. «اكەم الىقۇل ون ءۇش اعايىندى بولعان ەكەن. اشارشىلىقتا جالعىز اكەم عانا امان قالعان. اكەمنىڭ اكەسى جىلقىباي باقۋاتتى كىسى بولىپتى. ول كىسىنىڭ جومارتتىعى سونشالىق, وتىزىنشى جىلدارداعى ناۋبەتتە استىنداعى جالعىز اتىنا دەيىن حالىققا سويىپ بەرگەن ەكەن. اشتىق ون ەكى ۇلىن بىردەي الىپ تىنعان سوڭ, بابامىز ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اجەم مەن اكەمدى الىپ, الاتاۋ اسىپ, قىرعىزدىڭ تالاسىن پانالاپ, تۋعان جەرگە ءتورت-بەس جىلدان كەيىن ورالىپتى. سوندا اشتىقتان بۇراتىلعان اكەمىزدىڭ ءالسىز, شاۋشيگەن ءتۇرىن كورگەن ەل «شاۋشەن» اتاپ كەتىپتى», دەيدى ءوزى وتكەننەن سىر شەرتىپ. ەندى مىنە, بۇگىندە سول «شاۋشەن» اتىن يەلەنگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ شىققان بيىگى, باعىندىرعان بەلەسى از ەمەس.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
