1968 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسكەن ابدىكارىم مۇسا ۇلى 1971 جىلى ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەگىن ساتىمەن قورعاپ, حيميا عىلىمىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولدى. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارىپ, عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىردى. 1978-2000 جىلدار ارالىعىندا قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەزقازعان فيليالىندا ەڭبەك ەتىپ, جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكانى بولدى.
ءابدىمۇسا مۇرات ۇلىنىڭ ەرەكشە اتاپ وتەرلىك ەڭبەگىنىڭ ءبىرى, جەكە قارجىسىنا ۋنيۆەرسيتەت اشىپ, از قامتىلعان وتباسىنان شىققان بالالارعا جاعداي جاساۋى دەۋگە بولادى. اۋىل تىرشىلىگىنە قانىق ول ستۋدەنتتەردىڭ كەلەشەگىنە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن جاناشىرلىقپەن قاراعان جان. «اتى جاماننىڭ ارمانى كەتەر, بالاسى جاماننىڭ دارمەنى كەتەر», دەگەن قازىبەك ءبيدىڭ ءسوزىن اكەسى كوپ ايتاتىن-دى. باستاعان ءىسىنىڭ باياندى بولعانىن بۇگىنگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى دالەلدەيدى. مىنە, «ەلگە بەرگەن ەلدەن كەتپەيدى» دەگەن وسى. ەسەسىنە حالىقتىڭ قۇرمەتى شەكسىز. ارىس قالاسىنداعى تولەگەن تاجىباەۆ اتىنداعى بالالار ۇيىندە ءابدىمۇسا مۇرات ۇلىنىڭ اتىندا مۇراجاي اشىلدى, ارىس قالاسى مەن سايرام اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانۋى دا وسى ءىلتيپاتتىڭ ايعاعى ىسپەتتەس. «سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي, سۇيەنەرگە جارار ول» دەگەندەي, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتى ارىس بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنە اتالىق مەيىرىمىن توگىپ, ارقايسىسىنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋىنا جول سىلتەپ, باعىت-باعدار بەرىپ جۇرگەن كەڭ جۇرەكتىلىگىنەن دە كورىنەتىن. نارىقتىڭ ىرىققا كونبەي تۇرعانىنا قاراماستان, اي سايىنعى شاكىرتاقىسىن دا توقتاتپاي بەردى.
عىلىمنىڭ اسا كۇردەلى سالاسى – حيميانى يگەرۋ, جاس ۇرپاققا يگەرتە ءبىلۋ دە قيىن مىندەت. عىلىمداعى ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلمەۋى ءۇشىن عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا ايانىپ قالمادى, ءوز ءىزباسارلارىن, شاكىرتتەرىن دايىندادى. قۇداي قوسقان قوساعى كارامات ەكەۋى 2 عىلىم دوكتورىن, 1 عىلىم كانديداتىن, 3 عىلىم ماگيسترىن تاربيەلەدى. سونداي-اق مىڭداعان شاكىرتكە ءبىلىم ءنارىن بەردى. قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ءا.مۇرات ۇلىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە ۇڭىلسەڭىز, جاڭالىقتىڭ جارشىسىنداي ويلى, تۇجىرىمدى, تۇششىمدى تۇجىرىمعا كەز بولاسىز. قىزمەت پەن عىلىمدى قاتار الىپ ءجۇرىپ, 1995 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ مەملەكەتتىك اكادەمياسىنا قاراستى ارناۋلى عىلىمي كەڭەسىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
45 جىل تەمىرجولشى بولىپ قىزمەت ەتكەن اكەسى مۇراتتىڭ كىندىگىنەن تاراعان اۋلەتتىڭ تىزگىنۇستارى رەتىندە وڭتۇستىك وڭىرىنە قۋاتبەكوۆتەر اۋلەتىن جاقسى قىرىنان تانىتتى. بۇل اۋلەتتىڭ تۇركىستان وبلىسىندا ويىپ الار ورنى بار. وسى وتباسىنىڭ باسشىسى, تىرەگى بولعان ءابدىمۇسا قىزمەتپەن شەكتەلىپ قالماي, ۇل-قىزدارىن باپتاپ, بايگەگە قوسىپ, اياقتارىن شالىس باسپاۋ ءۇشىن باعىت-باعدار بەردى. بالاعا انانىڭ سۇتىمەن, اكەنىڭ قانىمەن بەرىلگەن تاربيەنىڭ ءوزى ەرەكشە. ۇل-قىزدارىن, نەمەرەلەرىن جاستايىنان ەڭبەككە باۋلىپ, ادامگەرشىلىك قاسيەت, ار-وجدان ماسەلەلەرىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ ءوسىردى. ەڭ الدىمەن ەل ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ۇيرەتتى. 2016 جىلى رەسپۋبليكالىق «مەرەيلى وتباسى» كونكۋرسىنا قاتىسقان بۇل پەداگوگتار مەن عالىمدار اۋلەتى وبلىستىق سىندا باس جۇلدەنى يەلەندى.
قازىرگى تاڭدا رابيعا ابدىمۇساقىزى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, بىلىكتى مامان, شەبەر باسشى. قازاقستان حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارعانىنا 10 جىلدان استى. اتالعان جوعارى وقۋ ورنى ەلىمىزگە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە تانىمال.
قۋاتبەكوۆتەر وتباسى وبلىس دەڭگەيىندە وتكىزىلەتىن قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىنا دەمەۋشىلىك جاساپ, ارىس قالاسىنداعى تولەگەن تاجىباەۆ اتىنداعى وتباسىلىق ۇلگىدەگى بالالار ءۇيىن تولىق قامقورلىعىنا العان. ءابدىمۇسا مۇرات ۇلىنىڭ تاعايىنداعان گرانتىمەن 46 تۇل جەتىم, 150 جارتىلاي جەتىم, 24 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ياعني بۇل وتباسى «جەتىم كورسەڭ جەبەي ءجۇر», «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەن قازاقى قاعيدانى بەرىك ۇستانعان.
ءابدىمۇسا مۇرات ۇلىن مەكتەپ جاسىنا دەيىن اتا-اناسى, ودان كەيىن ينتەرنات, ۋنيۆەرسيتەت, اسپيرانتۋرا تاربيەلەدى. ونىڭ ادامدىق, عالىمدىق قاسيەتىن قالىپتاستىرعان دا وسى ءتورت مەكتەپ. وسى ءتورت مەكتەپتىڭ بىلىمىمەن سۋسىنداپ, قانات قاققان تۇلعا بيىككە سامعادى. قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ جانە نيۋ-يورك عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پ.كاپيتسا اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «قازاقستان ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى», رەسپۋبليكالىق «لۋچشيە ليۋدي» اتتى قاھارماندار ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ قۇرمەت بەلگىسىنىڭ, حالىقارالىق سوكرات كوميتەتىنىڭ «عىلىمداعى تۇلعا», سونىمەن قاتار ء«ححى عاسىردىڭ الەمدىك عىلىمعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن», مەدالدارىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «قوعامدىق بىرلىك» التىن مەدالىنىڭ جانە نوبەل اتىنداعى مەدالىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى سىندى اتاق, دارەجەسىنىڭ بارىندە دە تابان اقى, ماڭداي تەر, ءورشىل تالاپ, ماقساتكەر جاننىڭ قاجىر-قايراتى مەن تاباندى ىزدەنىمپازدىعى, تىنىمسىز ءىس-ارەكەتى جاتىر. ءابدىمۇسا مۇرات ۇلىنىڭ ەسىمى بۇگىندە قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرىندە دە, ءتىپتى كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە دە بەلگىلى. ونىڭ قالامىنان تۋعان 800-دەن استام ەڭبەك (ونىڭ 20-عا جۋىعى جەكە جانە تەڭ اۆتورلىق مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتار, سوزدىكتەر مەن ۇجىمدىق زەرتتەۋلەر) وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.
قازاقتا «اتادان ۇل تۋسا يگى ەدى, اتا جولىن قۋسا يگى ەدى» دەگەن ءسوز بار. وسى سوزگە ءابدىمۇسا مۇرات ۇلىنىڭ پەرزەنتتەرى دە قىلاۋ تۇسىرگەن جوق. بۇگىندە بارلىعى اكە اتىن جاقسى قىرىنان تانىتىپ جۇرگەن ەگەمەن ەلدىڭ بىلىكتى دە ىسكەر ماماندارى. ابەكەڭ جاستارعا ادامدىقتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. ول دوستىقتى قادىر تۇتاتىن, ادامنىڭ پارقىن بىلەتىن, جاماندىققا جانى قاس قازاقتىڭ نار تۇلعالى ازاماتى ەدى. ءابدىمۇسا اعامىز ءماندى دە ماعىنالى ءومىر ءسۇردى. ۇل-قىزدارىن تاربيەلەپ ءوسىرىپ, بالالارىنىڭ باقىتىنا, نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىنا كەنەلدى. ۇل-قىزدارىنىڭ عىلىمنىڭ بيىك شىڭدارىن باعىندىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت, كوللەدج باسقارعان باسشىلىق قىزمەتىن, ەلدىڭ قالاۋلىسىنا اينالىپ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولعانىن كورىپ مارقايدى. دەسە دە, ادامنىڭ ارمانى تاۋسىلعان با. اتتەڭ, ءابدىمۇسا اعا ءالى دە ورتامىزدا بولعاندا تالاي يگى ءىستىڭ باسىندا جۇرەتىن ازامات ەدى. جاقسى ادامنىڭ جانىڭدا جۇرگەنى قانداي عانيبەت! «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى», دەگەن, جايساڭ دا جاناشىر جاننىڭ ەسىمى جادىمىزدا ماڭگى ساقتالادى.
ابدىجالەل اقكوزوۆ,
م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسى شىمكەنت كولىك كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
شىمكەنت
