– كيم سەرىكباي ۇلى, ماسكەۋدى كەۋدەسىن توسىپ قورعاعان ساياسي جەتەكشى كلوچكوۆتىڭ «وتانىمىز كەڭ-بايتاق, بىراق, شەگىنەرگە جول جوق! ارتىمىزدا – ماسكەۋ!» دەگەن جادىمىزعا سىڭگەن جالىندى سول ءبىر ءسوزى ەندى بولماعاندا جوققا شىعۋعا شاق قالعان ەدى...
– ءتىپتى, ماسەلە سول كلوچكوۆتىڭ سوزىندە دە ەمەس! قاتارداعى جاۋىنگەردەن پولك كومانديرىنە دەيىن بارلىق ساتىدان وتكەن كاسىبي كوماندير ءارى اسكەري تاريحتىڭ ءبىرشاما بىلگىرىمىن دەپ سانايتىن مەن ءۇشىن – سەبەپ-سالدارسىز ايتىلعان ءارى وتە لاۋازىمدى ادامنىڭ مارتەبەلى جيىندا بارشاعا ارناپ جايىپ سالعان سول ءسوزى جانىما قاتتى باتىپ جۇرگەن جايى بار ەدى. اقيقات اداستىرمايدى ەكەن! تاريحي شىندىق جەڭدى! رەسەي ءمينيسترىنىڭ «سمەرش» قۇجاتىنان تاۋىپ باسپاسوزدە جاريالاعان ءۇش باعىتتاعى قۇپياسى ادىلدىكتىڭ اق تۋىن كوتەردى. لاۋازىمدى ازاماتتىڭ بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا وتىرىپ «ساياسي جەتەكشى كلوچكوۆ باسقارعان 28 پانفيلوۆشى-گۆاردياشىلار 1941 جىلعى 16 قاراشادا دۋبوسەكوۆو رازەزىندە قايتالانباس جانكەشتى ەرلىك كورسەتكەن. بار قۇجات قولىمىزدا» دەۋى جانىما شۋاق بەرىپ, تەرەڭ ءبىر تىنىس الدىم. سوعىستا جاقىنىن جوعالتقان ازاماتتاردىڭ ۇرپاعىنىڭ رۋحى كوتەرىلىپ قالدى. قازاقشا ايتقاندا 28 پانفيلوۆشى باتىردىڭ, پانفيلوۆتىڭ, مومىش ۇلىنىڭ ارۋاعى ءبىر اۋناپ ءتۇستى. ساياسي-اسكەري كورسوقىرلىققا وسىلايشا تىيىم سالىندى.
– «سمەرش» («شپيوندارعا – ءولىم!») توبىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى اياۋسىز قارەكەتتەرى تۋرالى حاباردارمىز. دەي تۇرعانمەن ماسكەۋدى جانىن قيىپ قورعاعان قازاقستاندىق ديۆيزيانىڭ ەرلىگىن وسىنشاما جىل قۇرساۋلاپ, سونشالىقتى قۇپيالاۋعا نە سەبەپ؟
– سوعىس بولعان سوڭ ونىڭ قۇپيالىق قۇجاتى بولاتىنى بار. «قۇپيا» دەپ تاڭبا سالىنعان ونداي قۇجاتتار بەلگىلى ءبىر جىلدار وتكەن سوڭ جاريا بولىپ جاتادى, ماسەلەن 50 جىلدان سوڭ. ال ەندى «سمەرش» قۇجاتتارى «وتە قۇپيا» دەپ تاڭبالانادى. ول قۇجاتتاردىڭ بىرقاتارى, كەرەك دەسەڭىز, ماڭگىلىككە اشىلمايدى, ءبىلدىڭىز بە؟! اسكەري-سوعىس تالاپتارى سونداي.
– بۇل دۇرلىگىپ باسىلۋدىڭ استارىندا رەسەيدەگى قازىرگى ورىن الىپ وتىرعان ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك احۋال داعدارىسى, تۇپتەپ كەلگەندە ساياسي تارتىستىڭ ىقپالى جوق دەپ ويلاۋىمىزعا نەگىز بار ما؟
– كەشىرىڭىز, بۇل جەردە ەشقانداي دا ساياسي تارتىس جوق. ميرونەنكو سىندى سوعىستىڭ, وتان ءۇشىن جانپيدا ەتۋدىڭ ءمانىن جەتە تۇسىنبەي جەكە كوزقاراسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيگە تەڭەيتىندەرگە سوققى بەرىلدى. مينيستر مەدينسكي شىنجىرلانعان قۇجاتتىڭ قۇپياسى رەتىندە ساقتالعان مايدان شەبىنىڭ سحەماسىن, 1075-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنە قاراستى باتالوننىڭ اعا كوميسسارى, قانداسىمىز احمەتجان مۇقامەدياروۆتىڭ جازبالارىن دا جاريا ەتتى. دۋبوسەكوۆو, شيرياەۆو, پەتەلينو ەلدى مەكەندەرىندەگى ناعىز قاندى شايقاستىڭ جاي-جاپسارى سوندا. اقىرعى دەمى قالعانشا ايقاسقان ارىستاردىڭ شالاجانسار دەنەسىن شىنجىر تاباندى جاۋ تانكىلەرى تاپتاپ وتكەن. مينيستر مەدينسكيدىڭ «بۇل قۇجات تاريحتا 28-ءدىڭ ەرلىگى ءبىز ويلاعاننان دا زور ەكەنىن دالەلدەيدى» دەۋى دە تەگىن ەمەس.
– سول پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسى ماسكەۋدى قورعاۋ بارىسىندا الەم تاريحشىلارى جازعانداي – «قاندى قىرعىن قازانىندا» قانشاما قانداستارىمىز العاشقى لەپپەن ءىز-ءتۇزسىز كەتتى ەمەس پە؟ ەسكە الۋدىڭ ءوزى وتە اۋىر!
– راس. قانشاما بەيكۇنا بوزداقتارىمىزدان ايىرىلدىق. ارينە, قازاقتارمەن قاتار وزگە ۇلت وكىلدەرى دە شەيىت بولدى. داڭقتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىن ءبىر قايتالاپ وقىپ شىعىڭىزشى... نەمەسە ول تۋرالى جازىلعان الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكالام تاسجولى», كوزىڭىز كوپ نارسەگە جەتەدى. ارينە, ايتقانعا جەڭىل. ماسەلەن سوعىس جاعدايىندا ديۆيزيانىڭ باقىلاۋدا ۇستايتىن مايدان شەبى 15 ءارى كەتسە 20 شاقىرىمدى الۋى ءتيىس. ال گەنەرال پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسى كەمەڭگەر قولباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا 60 شاقىرىم ەندىكتى الىپ جاتتى. ويتكەنى ول باۋكەڭدەي ەر تۋعان ازاماتتارىنا, كومانديرىنە سەندى. بۇعان دەيىن قىزىل ارميا تەك قانا ء«بىزدىڭ برونەپويىز – تەك قانا العا!» دەگەن ۇرانمەن شايقاسقان. ءوزىڭ ايتقانداي, قان-جوسا بولىپ قىرىلىپ قالدىق, ال نە بولدىق؟ گەنەرال پانفيلوۆ ءبىزدىڭ باۋىرجانىمىزدى اسكەري تاكتيكاسى ءۇشىن كەرەمەت باعالاعان. ويتكەنى باتالون كومانديرى مومىش ۇلى الگى قىزىلارميالىق قاساڭ ۇراندى-تاكتيكانى وسى ماسكەۋ تۇبىندە تۇبىرىمەن وزگەرتتى. سوعىستا قاجەتتى جەرىندە ايلامەن شەگىنۋگە دە بولاتىنىن دالەلدەپ, بەس رەت قورشاۋدا قالىپ, بەس رەت ونىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ بۇزىپ شىقتى. مۇنىڭ ءبارى دە الگى ايتقان 60 شاقىرىمدىق مايدان شەبىندە بولعان جاۋىنگەرلىك وقيعا. سوندىقتان دا پانفيلوۆ – مومىش ۇلى – 28 پانفيلوۆشى باتىرلار اجىراماس ءبىر ۇعىم! وتە ۇلكەن تاريح! بۇل ۇشەۋىنىڭ قاي-قايسىسىنا ءتىل تيگىزۋ – ۇلى شايقاستا ماسكەۋدى قورعاۋدى جوققا شىعارۋ.
– 1941 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانى تاريحتا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ فاشيستىك ارمياعا جاپپاي قارسى شابۋىلعا شىققان كۇنى دەپ اتالادى.
– بىلە بىلسەڭىز, سول كۇنى ءبارى ماسكەۋدى قورعاۋدان باستالعان. سودان ول جاپپاي مايدان شەپتەرىنە ۇلاسقان. بۇگىن سول ايتۋلى كۇنگە 77 جىل تولىپ وتىر. ايتپاقشى,1991 جىلى 5 جەلتوقساندا الماتىداعى باۋىرجانشىلار مەكتەبىنىڭ الدىنا وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى رەتىندە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءبيۋستىن ورنالاستىرۋىمنىڭ سەبەبى دە سوندا! 1991 جىلى!.. كەشە عانا ماسكەۋدەن جەتكەن سەنساتسيالىق جاڭالىقتىڭ قارساڭىندا – رەسەيدىڭ الماتىدا جاڭادان تاعايىندالعان باس كونسۋلى ەۆگەني بوبروۆتىڭ قولقالاۋىمەن ارداگەرلەردى باستاپ, 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىنا بارىپ, تاعزىم ەتتىك, ماڭگى الاۋ باسىنا گۇلدەستە قويدىق.
ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, شىراعىم. بىلە بىلسەڭ, ماسكەۋدەگى كرەمل قابىرعاسىنداعى بەلگىسىز سولداتتىڭ زيراتىنا توپىراق سول دۋبوسەكوۆودان اپارىلعان. ول بالكىم, قازاق شىعار, بالكىم, ورىس... ماسەلە وندا ەمەس. اقيقاتتان اتتاماعان ءجون. جانىمىز كۇيىپ جۇرگەن وقيعا ەدى, وڭ شەشىمىن تاپتى, حالىقتىق قۇندىلىقتار قايتا جاڭعىردى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتە: اسكەري عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, پولكوۆنيك كيم سەرىكباەۆ پەن رەسەيدىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى ەۆگەني بوبروۆ 28
پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا.
سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى
الماتى
