يت ادامنىڭ دوسى ما؟
نەمەسە قاڭعىباس يتتەردەن قالاي قۇتىلماق كەرەك؟
ءداۋ داربازانى اقىرىن اشىپ, ءۇي ىشىنە ەنە بەرگەنىمىز سول ەدى, كوزدەرى قىپ-قىزىل, ءوزى سۇپ-سۇر يت جۋان سانعا جارماستى دا, جابىسىپ قالدى. ويدا-جوقتا, قاننەن-قاپەرسىز كەلە جاتقاندىقتان با, زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتكەن. بىراق بىردەن ەس جيدىق. جان-دارمەن سىلكىلەپ, تەپكىلەپ ءجۇرىپ, قۇتىلعانداي بولدىق. قازاقى مىنەز دەيسىز بە, الدە بەيقامدىق دەيسىز بە, يت قاپقان سوڭ دارىگەرگە بارمادىق. بالا كەزدە ەسىك الدىنداعى قۇتتوبەت مۇرىندى ج ۇلىپ الا جازداعان. مىناۋ جانىمىزعا ونداي باتپاعاسىن, اسا ەلەمەگەنىمىز دە راس ەدى.
نەمەسە قاڭعىباس يتتەردەن قالاي قۇتىلماق كەرەك؟
ءداۋ داربازانى اقىرىن اشىپ, ءۇي ىشىنە ەنە بەرگەنىمىز سول ەدى, كوزدەرى قىپ-قىزىل, ءوزى سۇپ-سۇر يت جۋان سانعا جارماستى دا, جابىسىپ قالدى. ويدا-جوقتا, قاننەن-قاپەرسىز كەلە جاتقاندىقتان با, زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتكەن. بىراق بىردەن ەس جيدىق. جان-دارمەن سىلكىلەپ, تەپكىلەپ ءجۇرىپ, قۇتىلعانداي بولدىق. قازاقى مىنەز دەيسىز بە, الدە بەيقامدىق دەيسىز بە, يت قاپقان سوڭ دارىگەرگە بارمادىق. بالا كەزدە ەسىك الدىنداعى قۇتتوبەت مۇرىندى ج ۇلىپ الا جازداعان. مىناۋ جانىمىزعا ونداي باتپاعاسىن, اسا ەلەمەگەنىمىز دە راس ەدى.
ارادا ءبىر اپتا وتكەن. سول اياق سىزداپ, ۇيىپ قالا بەرەتىن ادەت تاپتى. سىلتىپ باسىپ, تاعى ءۇش كۇندى وتكىزدىك. بولماعاسىن, قالالىق اۋرۋحاناعا باردىق. موسقال تارتقان ەر كىسى يت قاپقاننان كەيىن ون كۇن وتكىزىپ العانىمىزدى ەستىپ, ۇرىسا جونەلدى. مەيىرلى مەيىربيكە جامباسقا ءبىر, يىققا تاعى ءبىر ءدارىسىن ەگىپ, شىعارىپ سالدى. سوسىن قولعا جولداما ۇستاتتى. سونىمەن تىركەۋدە تۇرعان ەمحاناعا بارۋىمىز كەرەك ەكەن. ونداعىلار ەندى قۇتىرماعا قارسى ءدارىنىڭ ءۇش اي بويىنا ەگىلەتىنىن ايتتى. ال كەرەك بولسا…
قۇتىرما اۋرۋى قالاي تارايدى؟
وسىدان سوڭ شىنداپ ويلاندىق. يت قاۋىپ جاتقان جالعىز ءبىز ەمەس. قالالىق اۋرۋحاناداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, كۇنىنە وننان اسا ادام وسىنداي جاعدايمەن الدارىنا كەلەدى ەكەن. مۇنداي وقيعالاردىڭ كۇن ساناپ ارتىپ بارا جاتقانىن, قالادا يتتەردىڭ قاپتاپ جۇرگەنىن, ولاردىڭ ادامدارعا اسا قاۋىپتى بولىپ تۇرعانىن قوسا ايتتى. ەندى وسىدان كەيىن اتالمىش تاقىرىپقا قىزىقپاي گور. دەندەپ زەرتتەۋگە كىرىستىك.
الدىمەن, تراۆماتولوگيا ءبولىمىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ايتقان اڭگىمەسىن تۇزدىق ەتە كەتەيىك. وتكەندە مەكتەپ جاسىنداعى ءبىر بالا اۋىر سومكەسىن يىعىنا ءىلىپ, ءىلبىپ باسىپ كوشەدە كەلە جاتادى. ءدال سول كەزدە توبەدەي بولعان الاباي تۇقىمداس يت بالاعا تاپ بەرەدى. شوكەدەي بالاعا ەسەكتەي ءيتتىڭ تونە كەتكەنىن ەلەستەتىڭىز. وقۋشىنىڭ كيىمىن دار-دار ايىرىپ, تالاپ تاستاپتى. قايتا كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان ادامدار ارا ءتۇسىپ, امان الىپ قالعان. «ايتپەسە, انا بالانى تىرىدەي جەيتىندەي ەكەن. سونىڭ وزىندە دىمىن قالدىرماعان» دەيدى اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرى.
ءبىز اۋرۋحانادا وتىرعاندا يت تالاعان ەكى ايەل كىسى كەلدى. الپىستى القىمداپ قالعان اپاي قولدىڭ ءسۇتىن ساتىپ الماققا كورشىسىنە بارىپتى. تۋرا قولتىقتان الىپ, جەرگە اۋناتقان. ونان سوڭ ارقاسىنان تىستەپ, سىرت كيىمىن ىسكە العىسىز ەتىپ تاستاعان. ەكىنشى كىسى كوشەدە كەتىپ بارا جاتقانىندا توبىقتان ءتىستەپ, جاراقاتتاعانىن ايتادى. اينالاسى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ءۇش ادام بولدىق. وسىدان سوڭ, قالالىق اۋرۋحاناعا كۇنىنە وننان استام ادام يت قاۋىپ ءتۇسەدى دەگەنگە سەنبەي كورىڭىز. ال قۇدايدىڭ كۇنى كوپ پە, ون ادام كوپ پە؟ وي ەلەگىنەن ءبىر وتكىزە سالىڭىزشى.
قىزىلوردا قالاسىندا بىلتىر يت اۋلاۋمەن اينالىسقان ەربول احمەتوۆ مىنانى ايتتى. ءبىر جىل بويىنا قالادان تاپسىرىس الىپ, يتتەردى اۋلادىق. سوندا بايقاعانىمىز, قاڭعىباس يتتەر ادامعا شابۋىل جاسامايدى. ولار الدىمەن تاماقتارىن تاۋىپ السىن. ونىڭ ۇستىنە كۇشىك كەزىنەن تاياقتاپ تاستاعان ولار ادام كورسە الىستان قاشادى. ال قولدا تۇرعان, يەسى بار يتتەر ادام تالاعاندى قىزىق كورە مە, الدە كۇشىك كەزىنەن ىزالاندىرىپ وسىرگەندىكتەن بە, بوسانىپ كەتسە, بەي-جاي جۇرگەن ادامدى تالاپ تاستايدى, دەيدى ول.
جوعارىدا ءبىز ايتقان الاباي ءيتىنىڭ دە قاڭعىباس ەمەس ەكەنى انىق. تۇركىمەن توبەتىنىڭ بۇگىندە «تۇكىرىگى» جەرگە ءتۇسپەي تۇر. بازاردا باۋىرىن ەندى كوتەرىپ, كوزدەرىن كەشە اشقان كۇشىكتەرىنىڭ ءوزى 100 دوللاردان كەم باعاعا ساتىلمايدى. ال اكەسى پالەنباي چەمپيون, شەشەسى تۇگەنباي جەڭىمپاز بولسا, وندا باعاسى ءتىپتى شارىقتاپ كەتەدى. ءبىر قىزىعى, ولاردىڭ تۇقىمىنىڭ سونداي ەكەنىن زەرتتەپ, كۋالاندىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. قۇر سوزگە سەنگەن قازاق توبەدەي توبەتتەردى ساتىپ الىپ جاتىر.
قوش. يت اسىراماسىن دەگەن زاڭ جوق. ونىڭ تۇقىمى قانداي, تەگى قايدان شىققان دەپ تىزاقتاپ تەكسەرىپ جاتقان دا ەشكىم كورىنبەيدى. دەگەنمەن, قولدا يت تۇرماق, مال ۇستاۋدىڭ دا وزىندىك ەرەجەلەرى بار. مىسالى, ءيتتىڭ تۇراتىن ءوز ورنى بولۋى كەرەك. ونى قىدىرتقاندا مىندەتتى تۇردە تۇمىلدىرىق تاعىلۋى شارت. كۇندىزگى ۋاقىتتا ءيتتى قورانىڭ ىشىندە بوس جىبەرۋگە بولمايدى. ادامداردان الشاق بولۋى ءتيىس. ۇنەمى ۆەتەرينار دارىگەردىڭ قاداعالاۋىنا اپارىپ تۇرۋ قاجەت. جىلىنا ءبىر رەت قۇتىرماعا قارسى ءدارى ەگىلىپ, دەنساۋلىعى تەكسەرىلۋى شارت. بىراق وسى ايتىلعانداردىڭ ءبىرى دە جاسالمايتىن جاعدايلار كوپ كەزدەسەدى. ءيتتى تەكسەرتۋ, قورادا بوس جىبەرمەۋ بىلاي تۇرسىن, ەسىگىنىڭ الدىنداعى توبەدەي توبەتتىڭ قايدا ءجۇرگەنىن بىلمەيتىندەر بار. وبلىستىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق دەپارتامەنتتەگى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قولداعى يتتەردىڭ جارتىسى «جارتىلاي قاڭعىباس» دەگەن كاتەگورياعا جاتادى ەكەن. ول قالاي؟ ءيتتىڭ ناقتى يەسى بار. بىراق قاراۋسىز. قولىنان تاماقتانادى. دەسەك تە, ونى قاداعالامايدى. «ءيتىڭ قايدا؟» دەسە, «ءايتەۋىر وسىندا جۇرگەن» دەگەن جاۋاپ الاسىڭ. ولاي بولاتىنى بار, ەندەشە نەگە يت اسىرايدى؟
ەندى «يت قۇتىرما اۋرۋدى قايدان جۇقتىرادى؟» دەگەن ساۋالعا كەلەيىك. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇل ولارعا جابايى جىرتقىشتارمەن قاتىناسىنىڭ ارقاسىندا جۇعاتىن كورىنەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, قاسقىر, تۇلكى, شاعال سەكىلدى جىرتقىشتارمەن يتتەر قاتىناسقا تۇسەدى. ال قۇتىرما اۋرۋىن تاسىمالدايتىن دا نەگىزىنەن وسىنداي جىرتقىشتار بولىپ تابىلادى. بۇگىندە بۇرىنعىداي دالادا مىڭعىرعان مال جوق. اقبوكەننىڭ ءوزى «قىزىل كىتاپقا» ەنۋدىڭ الدىندا تۇر. قويان دەگەننىڭ دە قاراسى ازايدى. سوندىقتان جابايى جىرتقىشتار ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىن اينالشىقتايدى. تاماعىن وسى جاقتان تابادى. سودان كەلىپ يتتەرمەن بايلانىس جاساپ, سىلەكەيى ارقىلى ولارعا جۇقتىرادى. ال يتتەر ادامداردى قابادى. ءسويتىپ, ادامدار اۋرۋعا شالدىعادى.
بۇرىن قىزىلوردا وبلىسىندا قۇتىرما اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار بولمايتىن. نەگىزىنەن مۇنداي اۋرۋ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تىركەلەتىن. بىرەر جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, قىزىلورداڭىزدا دا قۇتىرما اۋرۋى تىركەلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2010 جىلى 1 ادام قۇتىرما اۋرۋىنا شالدىققان. ول قالانىڭ تۇرعىنى ەدى. بىلتىر بولسا, 3 ادام وسى اۋرۋمەن اۋىرعان. ونىڭ بىرەۋى قىزىلوردا قالاسىنىڭ, ەكەۋى قازالى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى. ال بۇل اۋرۋدىڭ شيپاسى جوق. ەمى ءالى كۇنگە تابىلماعان. وسى ارادا سوڭعى ەكى جىلدا وبلىس بويىنشا يتتەردەن جاپا شەككەن ادامداردىڭ سانىن ايتا كەتەيىك. 2010 جىلى 2561 ادامدى يت تالاعان. ونىڭ 10-ى جابايى جىرتقىشتار ەكەن. ال 2011 جىلى 3894 كىسى جاراقات العان. بۇل جىلى 33 ادامدى جابايى جىرتقىشتار جاراقاتتاعان. بايقاپ وتىرعان شىعارسىز, يتتەردەن زارەزاپ بولعان ادامداردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ بارادى. ال ولاردى اۋلاۋعا, جويۋعا قاتىستى جىل سايىن قانشاما قارجى بولىنەدى. ءسويتىپ, مىڭداعان ءيتتىڭ ولگەنى تۋرالى ەسەپ بەرىلەدى. بىراق ناتيجە كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. نەگە؟
جادىڭىزدا ساقتاڭىز!
ەگەر ويدا-جوقتا ءسىزدى نەمەسە تانىسىڭىزدى يت قاۋىپ السا, وندا مىندەتتى تۇردە جارانى كىر سابىنمەن جۋىپ, يود قىشقىلىن جاعۋ كەرەك. ال ابزالى, دارىگەرگە بارىپ قارالۋ. دارىگەر جاراڭىزدى تاڭىپ, قاجەتتى دارۋمەندەر ەگەدى. سونان سوڭ ەمحاناعا تىركەۋگە الىناسىز. ءبىرىنشى ءدارى يت قاپقان كۇنى, ودان سوڭ ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن ەگىلەدى. سوسىن ءۇشىنشىسى ءبىر اپتا ۋاقىتتان سوڭ سالىنادى. سول ارالىقتا ءسىزدى قاپقان ءيتتى ماماندار تەكسەرىپ, قۇتىرعان-قۇتىرماعانىن انىقتايدى. ەگەر ونداي اۋرۋدىڭ نىشانى بايقالماسا, ءدارى ەگۋ توقتاتىلادى. ال يت تابىلماي جاتسا, نە بولماسا اۋرۋدىڭ نىشانى بايقالسا 3 اي بويىنا دارىگەردىڭ قاراۋىندا بولاسىز. قۇتىرما اۋرۋى يتتەردىڭ سىلەكەيى ارقىلى تارايدى. بۇل اۋرۋ ەكى جىلعا دەيىن اعزادا ساقتالادى. سوندىقتان ونداي اۋرۋعا شالدىققان-شالدىقپاعانىن ادامدار بىردەن بىلە المايدى.
كۇرەس قالاي جۇرۋدە؟
دەرەكتەرگە قاراپ وتىرمىز. «قۇداي-اۋ, مىنادان كەيىن يت قالماۋى كەرەك قوي قىزىلوردادا» دەگەن وي جىلت ەتىپ ءوتتى. قاراڭىز: بىلتىر وبلىس بويىنشا 24 مىڭ 174 يت اتىلعان. سۇمدىق سان عوي. بۇنىڭ اراسىندا 346 مىسىق تا كەتىپتى. سونىمەن قاتار, 2 قاسقىر دا موربيىپتى. ال قاڭعىباس يتتەرمەن كۇرەسكە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 22 ميلليون 883 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنگەن. الدىڭعى جىلى بۇل قارجى 13 ميلليون 683 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. كورىپ وتىرعانىڭىزداي, يت اتۋعا قارجى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بىراق…
ەكى جىل قاتارىنان قىزىلوردا قالاسىندا قۇتىرما اۋرۋىنىڭ فاكتىلەرى تىركەلگەنىن ايتتىق. نەگىزىنەن, يتتەردىڭ كوپتەپ شوعىرلانعان تۇسى دا وسى قالا. قالاڭىز قالاي كۇرەسىپ جاتىر ەكەن؟ قارايىق. 2011 جىلى قالالىق بيۋدجەتتەن 10 ميلليون 114 مىڭ تەڭگە قاڭعىباس يت-مىسىقتاردى اۋلاۋعا جۇمسالعان. قالالىق اكىمدىكتەگىلەر قارجى تولىعىمەن يگەرىلدى دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 11149 قاڭعىباس ءيتتىڭ مىلتىق نىساناسىنا ءىلىگىپ, جويىلعانىن جەتكىزەدى. ونىڭ ءىشىندە 20 مىسىق تا بار ەكەن. بايقاساڭىز, وبلىس بويىنشا بولىنەتىن قارجىنىڭ جارتىسى قالا بيۋدجەتىنەن شىعىپ وتىر. سوعان سايكەس ولتىرىلگەن قاڭعىباس يت-مىسىقتاردىڭ دا جالپى سانىنىڭ جارتىسى قالا ەسەبىندە. ستاتيستيكا جاقسى. دەي تۇرعانمەن يتتەن زارداپ شەككەن ادامدار ازايماي تۇر. مىسالى, قالا اكىمدىگى بەرگەن رەسمي دەرەك بويىنشا بىلتىر قىزىلوردادا 710 تۇرعىندى يت قاپقان. بىزگە بۇل پەردەنىڭ بەرگى جاعى سياقتى كورىنەدى. ويتكەنى, تراۆماتولوگيا بولىمىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ كۇنىنە 10 ادام يتتەن زارداپ كورگەنىن ايتىپ كەلەتىنىن جوعارىدا جەتكىزدىك. قاراپايىم قيسىنعا سالساق, 100 كۇندە 1000 ادامنىڭ سانى شىعا كەلەدى. ال ءبىر جىلدا 365 كۇن بار.
بيىلدان باستاپ, قالادا قاڭعىباس يت-مىسىقتارمەن كۇرەسەتىن ارنايى مەملەكەتتىك-كوممۋنالدىق ورتالىق قۇرىلىپ جاتىر ەكەن. بىلتىر ونىمەن «نۇرراحمان» دەگەن جەكە كاسىپكەر اينالىسقان. ونىڭ باسشىسى ەربولات احمەتوۆتەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن سۇرادىق. ول بىلاي دەدى:
– ءبىر جىل بويىنا قالا اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن يت اۋلاۋمەن اينالىستىق. 11 مىڭنىڭ ۇستىندە قاڭعىباس يت-مىسىقتاردى جويدىق, – دەيدى ول.
ءبىز ايتامىز «11 مىڭ بولسا, وندا قالادا يت قالمايتىن جاعدايعا تاياعان شىعار؟» دەپ. ول ايتادى:
– يت پەن مىسىققا تولەنەتىن قارجى بىردەي. سونداي-اق كۇشىكتەرىنە دە قارجى سولاي تولەنەدى. مىسالى, ءبىز كوپتەگەن كۇشىكتەپ جاتقان يتتەردىڭ ۇياسىن تاپتىق. سونىڭ ءبارىن جويدىق. ول دا ەسەپتەلەدى عوي. مىسالى, ءبىر يت كەم دەگەندە 7-8 كۇشىك تابادى. اناسىمەن قوسقاندا, سوندا 9 يت بولادى. ال جاڭاعى كۇشىكتەر بىرنەشە ايدان كەيىن ادامدارعا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.
ءجون ەكەن. تۇسىنگەنىمىز, ەندى كوزىن اشقان كۇشىكتەر دە ستاتيستيكاعا كىرىپ كەتكەن. قيسىنعا سالار بولساق, ءولتىرىلگەن 11 مىڭ ءيتتىڭ تەڭ جارتىسى كۇشىك بولىپ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. سوندا ءبىزدىڭ قالا قاڭعىباس ءھام قاۋىپتى يتتەرمەن كۇرەسىپ جاتىر ما, الدە ءتىسىن ەندى جارعان كۇشىكتەرمەن بە؟ مىنە, سۇراق!
جالپى, قۇتىرما اۋرۋىن جۇقتىرعان بولسا, كۇشىك تە قاۋىپتى. كۇشىك دەيمىز-اۋ, قۇستان دا قاۋىپ بار. دەگەنمەن, قاڭعىباس يتتەرمەن كۇرەس دۇرىس جۇرگىزىلمەي جاتقان سىڭايلى. ايتپاقشى, يتتەردى قالاي جويادى؟ يتتەردى اۋلايدى ەكەن. سوسىن ءولتىرىپ, ءبىر شۇڭقىرعا سالىپ, ورتەپ, كومىپ تاستايتىن كورىنەدى. بولماسا, ارنايى يت ورتەيتىن ورىندارعا اپارىپ سۇيەگىن تاستايدى. ارينە, بۇل تۋرالى تىركەلگەن قۇجات بار. بىراق قۇجاتتى ەكىنىڭ ءبىرى جاساي الاتىنىن, سوسىن تاپسىرىس بەرۋشى مەن ورىنداۋشىنىڭ ءوزارا كەلىسىم جاساپ, قارجىنى باسقا ماقساتقا جۇمساۋعا بولاتىنىن ەسكەرسەك, ولتىرىلگەن يتتەردىڭ سانىنا دا كۇدىك كەلتىرۋگە بولادى. قىسقاسى, بۇل ارادان دا جەمقورلىقتىڭ ءىزىن بايقاۋعا بولاتىن سىڭايلى. بىراق قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورمەگەسىن پالەن دەي المايسىڭ. دەي تۇرعانمەن, وندايدىڭ ىقتيمال ەكەنىن ايتقان دا ابزال.
سونىمەن, اتام قازاق جەتى قازىنانىڭ بىرىنە كىرگىزگەن ءيتىڭىز بۇگىندە ادامعا دوس بولماي تۇر. «قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا» دەگەن قيسىنعا سالساق, يت ادام دوسىنا قاستىق جاسايتىن دارەجەگە جەتكەن. قىسقاسى, يت يتتىگىن جاسايدى. سونىڭ سالدارىنان ادامدار ايىقپاس اۋرۋعا شالدىعىپ, ءولىپ كەتىپ جاتىر. ەندى ونىمەن ناقتى, جۇيەلى, ستراتەگيالىق تۇردە كۇرەس كەرەك. جىلىنا مۇنشا قارجى ءبولىندى, وعان مىناداي كولەمدە يت ءولتىرىلدى دەگەن جالاڭ تسيفر مەن ستاتيستيكاعا سۇيەنە بەرسەك, ەرتەڭ مۇنىڭ بەتىن قايتارۋ قيىن بولىپ قالۋى بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى قاڭعىباس يتتەرمەن كۇرەستى وسى باستان مىقتاپ قولعا العان دۇرىس. ءويتكەنى, ونىڭ ارتىندا ادام تۇر…
ەرجان بايتىلەس.
قىزىلوردا وبلىسى.
