زامانىنا قاراي ادامى. قاسقىر زاماندا قاسقىر بولماساڭ سەنى ەكى بۇكتەپ, ءبىر شاينايدى. تىستەگەننىڭ اۋىزىندا, جۇتقاننىڭ جۇمىرىندا كەتەسىڭ. سەن بىرەۋگە باس سالماساڭ, ساعان بىرەۋ باس سالادى. سونداي كۇشكە تابىنعان ءداۋىر بولدى. قاراقۇرىم حالىق كۇشتىلەرگە قول سوعاتىن. توبەسىنە كوتەرەتىن. الدىندا قۇرداي جورعالايتىن. ساق, عۇن, ەجەلگى تۇركىلەر ءداۋىرى سولاي بولدى. ءبىزدىڭ سول ارعى اتالارىمىز سول زامانعا ساي ءومىر ءسۇردى. جاپپاي جاۋىنگەر بولدى. ءا دەگەنگە, ءما دەدى. اتتىڭ جالى, اتان قومىندا ءجۇرىپ ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىن شارلادى. كۇشكە تابىنعانداردى, كۇشپەن تابىندىردى. تابانعا سالام دەگەندەردى تابانعا سالدى. قانقۇيلى قاعاناتتاردى باس ءيدىردى. حالقىن قىرعىننان قورعادى. جەرىن كەڭەيتتى. ەلىن كوبەيتتى. تاريح تورىنە تاق ورناتتى. ال بىراق تەپەرىش كورگەندەر ولارعا وشىكتى.
تەپەرىش كورگەندەر قىلىش ۇستاي الماسا دا, قالام ۇستاۋعا شەبەر ەدى. قارۋ-قالاممەن كوشپەندىلەردە كەتكەن ءوشىن قاعاز بەتىندە الدى. جىلنامالارىن جازعاندا قىلىشپەن قيقالاي الماعان كوشپەندىلەردى قالاممەن قيقالادى. تابالادى. تاپتادى. جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. جەڭىسىن كەمىس, بيىگىن ەڭىس ەتتى. بۇگىن ءبىز سوعان دا ءمازبىز. جاۋ قولىمەن جازىلعان سول ءبىر سارىالا قاعازداردا ايتەۋىر اتا-بابالاردىڭ اتى جۇرگەنىنە ءمازبىز. جوقتان بار دەپ. ينەمەن قۇدىق قازعانداي سول سارىالا قاعازداردان بابالار ءىزىن ىزدەۋمەن ءجۇرمىز. داتتاسا دا, تاپتاسا دا سول ءبىر ءدۇبىرلى دۇنيە ءدۇبىرىن جەتكىزگەن سارىالا قاعازدارعا ريزامىز. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبىز سول سارىالا قاعازدار سىرىن تىرنەكتەۋگە كىرىستىك. بىراق زامانىندا جاۋ قولىمەن جازىلعان جىلنامالار قانشالىقتى شىنشىل؟! قانشالىقتى بۇرمالاندى؟.. و جاعىن بىلمەيمىز. بىراق سەزەمىز. ەجەلگى دۇنيە تاريحىندا ەسەسى كەتكەن حالىق ەكەنىمىزدى سەزەمىز. ويتكەنى زامانالار اقيقاتىن ارعى اتالارىمىزعا جاۋ جىلناماشىلار جازىپتى. ەندەشە, تاريحنامادا ەسەسى كەتكەن ەلمىز.
ۇلى دالا تاريحى ۇرلانعان تاريح دەۋگە لايىق. بۇرمالانىپ, بۇركەمەلەنىپ قالامى جۇيرىك جىلناماشىلاردىڭ قانجىعاسىندا كەتكەن تاريح دەۋگە لايىق.
اراعا مىڭداعان جىلدار سالىپ ۇلى ازات دالا ەندى ءوز تاريحىن ءوزى جوقتاي باستادى. ءوز تاريحىڭ ءۇشىن ءوزىڭ كۇرەسپەسەڭ, ول ەشكىمگە كەرەك ەمەس ەكەنىن ۇقتىق. ءوز تاريحىڭدى ءوزىڭ تۇگەندەمەسەڭ, ونى ەشكىم تۇگەندەمەيتىنىن ۇقتىق. اراعا مىڭداعان جىل سالىپ تا بولسا ۇلى دالا ۇلدارى وسى ولقىلىق ورنىن تولتىرۋعا كىرىستى. سونىڭ ايعاعى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ جازعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى». ماقالا رۋحى – ويانعان ۇلى دالا رۋحى.
ۇلى دالا ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوزىن-ءوزى جان-جاقتى تانۋعا رەسمي قادام باستى. ويتكەنى ونىڭ تۋى جىعىلىپ تۇنەكتە جاتقان كەزىندە جوعالتقانى كوپ بولىپتى.
ۇستەم وركەنيەت دالاڭدى دا, مولاڭدى دا, تاريحىڭدى دا توناپتى. كوشپەندىلەردە كەتكەن ءوشىن ەۋروپاتسەنتريزم, ءسويتىپ ءتامام تاريحتان الىپتى. اتا-بابالارىمىزدى ۆارۆار دەپ تابالاپتى. ۇلى دالانى قۇلاقكەستى قۇل ەتۋ ءۇشىن ونىڭ داڭقتى تاريحىن كۇلگە اۋناتىپتى, سۇمىرەيتىپتى. ءسويتىپ بوداندىق قامىتىن كيگەن ۇلى دالانى يدەولوگيالىق تومپەشتىڭ استىنا الىپتى. ماقسات: ت ۇلىمدىسىن – تۇل, ايدارلىسىن قۇل ەتۋ بولىپتى. اقىرى, سول ماقساتىنا جەتىپتى. ۇلى دالا ۇرپاعىن ءوز ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى, تاريحىنا قارسى شاباتىن ماڭگۇرتكە اينالدىرۋعا بار كۇشىن سالىپتى.
بىراق جىرتىق ءۇيدىڭ دە قۇدايى بار. قازاقتى قىرعان يمپەريانىڭ ءوزى قارعىسقا ۇشىراپ مۇرتتاي ۇشتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەردى. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇدان ەكى جىلداي بۇرىن سول بودان بوستان بولۋعا, رۋحاني جاڭعىرۋعا ۇندەسە, بۇگىن, عاسىرلار بويى ەۋروپاتسەنتريزم ەزگىسىندە ەزىلگەن تاريحىمىزدى ەندى ەڭسە كوتەرۋگە, بوي تىكتەۋگە شاقىرىپ وتىر. وتاندىق تاريحتى تىكتەۋدە, تىرىلتۋدە ادەبيەت پەن كينو ءرولىن ايرىقشا اتاپ وتىر. ەكراندا جاس ۇرپاق ەلىكتەيتىن سۋپەر كەيىپكەرلەر سومداۋعا شاقىرىپ وتىر. ونداي كەيىپكەرلەردى ۇلى دالا جىراۋلارى ەستە جوق ەسكى زاماننان جىرلاپ كەلگەن. تاسقا جازىلعان تونىكوكتەن باستاپ, الپامىس, قوبىلاندى, قامبارلار بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
جاۋىنگەر ۇرپاقتى جىراۋلار تاربيەلەدى. ۇرپاق رۋحىن كوتەردى. قىزىل ساياسات ول ءداستۇردىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. تاريحىن دارىپتەگەندەردىڭ تالقانىن شىعاردى. تاريحىڭ جوق دەدى, بولسا, قازان توڭكەرىسىنەن باستالادى دەدى. وسىلاي وقىتتى ءبىزدى. وسى يدەولوگيا سالدارىنان سالىمىز سۋعا كەتتى. قازاقتىقتان قاشىپ شەتىمىزدەن ورىس بولا باستادىق. ۇلتتىق سانا سۇيىلدى. يدەولوگيالىق تومپەشتىڭ سۇراپىل بولعانى سونشا, سونىڭ سالدارىنان ءالى ارىلا الماي كەلەمىز. ءالى جاڭعىرا الماي كەلەمىز. ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى تەتىگى بار. سونىڭ ءبىرى – كينو. تاريحي كينو.
ەرتەڭگى قازاقستان – بۇگىنگى جاستار عوي. جاڭعىرۋ جاستارعا جەتكەندە عانا ءوز ماقساتىنا جەتەدى. بولاشاققا جەتەدى. ال جاستارىمىز قايدا ءجۇر, قايدا وتىر؟ ولار كۇن سايىن شەتەلدىك كينوتۋىندىلاردى قىلعىتىپ كينوتەاترلاردا وتىر. قازاقستان تاريحىنا ەش قاتىسى جوق, شەتەلدىك كينوونىمدەردى سۋشا ءسىمىرىپ وتىر. ەڭ بولماسا ءوز تىلىندە دە كورىپ وتىرعان جوق. ورىس تىلىندە قىلعىتىپ وتىر.
ەكران – ءبىزدىڭ ەڭ وسال تۇسىمىز. كينوتەاترلار – قازاقستانعا تاۋەلسىز شەتەلدىك يدەولوگيالىق يمپەريا ءتارىزدى. بۇل ىشكى كينويمپەريا سوڭعى 30 جىل ىشىندە باتىستىق رۋحتاعى ءبىر ۇرپاق تاربيەلەدى. وكىنىشتىسى, ول ۇرپاق باتىستىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ەمەس, الدىمەن توزىق ۇلگىلەرىن قابىلدادى. قوعامىمىزدا اتا-سالتىمىزعا جات, ايتۋعا اۋىز بارمايتىن ازعىندىقتىڭ توبە كورسەتە باستاۋى سودان دەپ بىلەمىز. سونىمەن ەكران ارقىلى باتىستىڭ وزىعى ەمەس, توزىعىن العان جاستارىمىز ەرتەڭ ەل بولاشاعىندا قانداي ءرول وينايدى؟! وسى ساۋال – بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ قابىرعاسىنا شانشۋداي قادالىپ وتىرعان ساۋال.
پرەزيدەنت ماقالاسى وسىناۋ مەزگىل تۋدىرعان سالماقتى ساۋالعا دەر كەزىندە بەرىلگەن ساليقالى جاۋاپ بولدى. جاستارىمىز وتىز جىل ۇدايى گولليۆۋدتىڭ قىمبات كينولارىمەن اۋىزداندى. ەندى ولاردى ارزانمەن الداي المايسىڭ. قالاي جاسىرساڭ دا, ارزاننىڭ جىرتىعى مەن تىرتىعى كورىنىپ تۇرادى ەكراندا. ەكران – قاتال الامان بايگە. سول بايگەگە قىمبات پەن ارزاندى قالاي قاتار قوسۋعا بولادى؟! كوتەرەم ات پەن جاراۋ اتتى قالاي قاتار بايگەگە قوسۋعا بولادى!؟ الامان بايگەگە كوتەرەم ات قوسىپ ودان قالاي بايگە دامەتۋگە بولادى؟!
الەمدىك كينويندۋستريادا قارجى قاشاننان – شەشۋشى فاكتور. ءچاپليننىڭ «كينودا ءبىز قارجىنى ءبىرىنشى ورىنعا قويامىز» دەۋى سودان. ەندەشە قابىلدانعالى وتىرعان كينەماتوگرافيا تۋرالى زاڭدا سالماقتى قارجى سالىنباعان جەردە, ساپالى كينو دا بولمايتىنى ەسكەرىلسە دەيمىز. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن تاريحي سانامىزدى ءبىر سەرپىلتكەن «الماس قىلىش» (رەج. ر.ابدراشەۆ) ومىرگە كەلدى. جالعاسى «التىن تاق» وسى تاۋەلسىزدىك كۇنى ەلباسى نازارىنا ۇسىنىلماق. بۇگىندە «قازاقفيلمدە» قازاق مەملەكەتىنىڭ ات ويناتىپ تاريح ساحناسىنا شىعۋ تاقىرىبىن جالعاستىراتىن جەمىستى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
سماعۇل ەلۋباي,
جازۋشى
