رەسپۋبليكالىق «قازاقستان», «حابار», حالىقارالىق «مير» تەلەكومپانيالارىنداعى تالايلاردى تامساندىرعان تالدامالى حابارلاردى تەرەڭنەن تەربەي جۇرگىزۋى, ۆاتيكانعا بارىپ ريم پاپاسىنىڭ قولىن الۋى, ارنايى دەلەگاتسيا قۇرامىندا يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى يتسحاك ءرابينيدىڭ جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسىپ, سول ارادا قازداي ءتىزىلىپ قاتار تۇرعان اقش-تىڭ ءار جىلدارداعى دجەرالد فورد, دجيممي كارتەر, رونالد رەيگان, دجوردج بۋش, بيلل كلينتون سەكىلدى بەس بىردەي پرەزيدەنتىن كورۋى كانىگى تەلەجۋرناليست ومىرىندەگى ورنى بولەك وقيعالار. سونداي-اق سونىعا سوقپاق سالىپ, ءباسپاسوز كەڭىستىگىنە كەلىپ قوسىلعان «ايقىن» جانە «ليتەر» گازەتتەرىن وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسىنا اينالدىرعانىن اۋىزعا الماساق ارىمىزعا سىن.
جەر ءجۇزىنىڭ جەتپىستەن استام ەلىن ارالاعان ەلگەزەك ارىپتەسىمىزدىڭ كورگەن-بىلگەنى دە, كوڭىلگە تۇيگەنى دە كوپ بولعاندىقتان ارىدەن قوزعاپ ايتار اڭگىمەسى دە از ەمەس. بىراق ول بۇگىن ءوز شىعارماشىلىعىنداعى وزگەشە ءورىس – ەلباسىنىڭ شەتەلدەرگە رەسمي ساپارلارى بارىسىندا بايقاعان پايىمداۋلارى, تۇعىرى بيىك وسىناۋ تۇلعا تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرگەندە كوكەيىنە تۇيگەندەرى, جەكە كەزدەسۋلەرى كەزىندە ەسىندە ەرەكشە ساقتالىپ قالعان ساۋلەلى ساتتەر توڭىرەگىندە تاعىلىمدى وي تولعايدى.
«سىزدەرگە قۇداي پاراساتتى پرەزيدەنت بەرگەن»
سەنەسىز بە, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مەرەيىن تاسىتىپ, مارتەبەسىن وسىرەر بۇل سوزگە بۇگىندە قۇلاعىمىز ابدەن ۇيرەنگەن سىڭايلى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە ەستيمىز. اسىرەسە الەمدىك دارەجەدەگى ايدىك جيىنداردىڭ بيىك مىنبەرىنەن ايتىلعاندا كەۋدەمىزدى ماقتانىش كەرنەيدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىقتاۋعا لايىق كورەگەن كوشباسشىسى بولعانىنا ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتەمىز.
وسىندايدا ويعا ورالادى. ىلگەرىدە «مير» تەلەكومپانياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىن باسقارىپ تۇرعان كەزىمدە دۋشانبەدە وتكەن ديرەكتورلار كەڭەسىنە قاتىستىم. سوندا ءبىر تاجىك ماعان «ەگەر بىزدە سىزدەردىكىندەي پرەزيدەنتىمىز بولسا, الاقانىمىزعا سالىپ ايالار ەدىك» دەدى مۇڭايىپ. سوسىن ءسال ءۇنسىز قالدى دا ۇزىلگەن ءسوزىن قايتا جالعادى. «سىزدەر سوعىستىڭ نە ەكەنىن بىلمەيسىزدەر. ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن!» سوندا بارىپ الگى ارىپتەسىمنىڭ جان-دۇنيەسىن كۇيزەلتكەن اۋىر كۇرسىنىستىڭ استارىندا قانداي ءزىل جاتقانىن اڭعاردىم. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق بەرەكەلى تىرلىكتىڭ تۇتقاسى ەكەنىن ءتۇسىندىم. باقىت ورداسىنداي وتانىمىزداعى سالتانات قۇرعان تىنىشتىق پرەزيدەنتىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ورناعانىن باعالاۋ قاجەتتىگىن ۇقتىم. جۋىردا جۇمىس بابىمەن كيەۆكە باردىم. دنەپر بويىنداعى بۇل اسەم قالادا باياعىدا بالا كۇنىمدە بولعان ەدىم. بالعىن شاقتىڭ ادەمى اسەرلەرى جادىمدا ءجيى جاڭعىرادى. اراعا جىلدار سالىپ كەلگەنىمدە ۋكراينا استاناسىنىڭ بۇرىنعى اجار-كوركىن كورە المادىم. ەلدىڭ دامۋىن تەجەگەن داعدارىستىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەي نەمەنە بۇل؟!
التىباقان الاۋىزدىقتىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوعاتىنى اتام زاماننان بەلگىلى. سوندىقتان تاتۋ-ءتاتتى قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن قوعام قۇرۋدىڭ ماڭىزى قاشاندا زور.
استىن سىزىپ اتاپ وتەرلىك تاعى ءبىر جايت, ەلباسىنىڭ سىرتقى ساپارلارىندا ونىمەن كەزدەسۋگە, سويلەسۋگە, بىرگە سۋرەتكە تۇسۋگە ۇمتىلۋشىلاردىڭ قاراسى مولدىعىن تالاي بايقادىم. ابىروي-بەدەلىنىڭ بيىكتىگىن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. امەريكادا ازۋىن ايعا بىلەگەن الپاۋىت كومپانيالار جەتەكشىلەرىنىڭ, استام مىنەزدى ميللياردەرلەردىڭ نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن جىلىۇشىراي جۇزدەسكەندەرىن, سويلەگەن سوزدەرىن سىلتىدەي تىنىپ تىڭداعاندارىن كورىپ ەرىكسىز تاڭداي قاقتىم. ەگەر قىزىعۋشىلىق تانىتپاسا ولاردىڭ كەز كەلگەنى ورنىنان تۇرىپ كەتىپ قالار ەدى.
جاقىندا بريۋسسەلدەگى اسەم سامميتىندە دە ەڭ ءىرى ەۋروپالىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى نازارباەۆتىڭ ناعىز ساياسات سەركەسى رەتىندەگى رەيتينگىسىنىڭ جوعارىلىعىنا كوز جەتكىزدىك. قوزعالعان تاقىرىپتاردىڭ تامىرىن تاپ باسۋى, قويىلعان سۇراقتارعا سۇڭعىلالىقپەن جاۋاپ قايتارۋى جينالعانداردى قاتتى ءسۇيسىنتتى. مۇنداي مويىنداۋلارعا بويىمىز ۇيرەنگەلى قاشان. ايتسە دە ارقيلى جاھاندىق جيىنداردا جالپى ادامزاتقا ورتاق اۋقىمدى پروبلەمالاردى قوزعاپ, وردالى وي قورىتاتىن نۇراعاڭنىڭ باعالى باستامالارىنا ءبىراۋىزدان قولداۋ بىلدىرگەن جاقسى-جايساڭداردىڭ جىلى لەبىزدەرىن ەستىگەندە توبەمىز كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەيتىنىن نەسىنە جاسىرايىق.
تاريحتاعى تۇلعانىڭ ءرولى تۋرالى ويلاعاندا مەنىڭ كوز الدىما ىلعي ءوزىمىزدىڭ ەلباسىنىڭ جارقىن بەينەسى تۇرادى. «سىزدەرگە قۇداي پاراساتتى پرەزيدەنت بەرگەن» دەپ ەدى بىردە بىزگە تمد-لىق قالامداسىمىز قىزىعا ءارى قىزعانا قاراپ.
«وسى سەن قايدا ءجۇرسىڭ, ەلگە قايتپايسىڭ با؟»
تاۋەلسىزدىگىمىز اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى-تۇعىن. وندا راديودا قىزمەت ىستەيتىنمىن. شەتەلدىك ساپاردان ورالعان پرەزيدەنتتى قارسى الۋعا الماتى اۋەجايىنا كەلگەنبىز. سول ۋاقىتتا ۇشاقتان تۇسكەن مەملەكەت باسشىسىنا جۋرناليستەردىڭ جان-جاقتان ساۋال جاۋدىراتىن سالتى بولاتىن. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا العاشقى كەزەكتى تەلەۆيزيا وكىلدەرى الاتىن. مەن سول ستەرەوتيپتى بۇزعىم كەلدى دە, تۇسىمىزدان ءوتىپ بارا جاتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا داۋىستاپ سۇراق قويۋعا وقتالدىم. الايدا اتى-ءجونىن ايتقانىمشا ول الىسقا ۇزاپ ۇلگەردى. ۇلكەن تولقۋ ۇستىندە ءۇنىم شىقپاي قالعانىن سەزدىم. سونىمەن كوكەيىمدى تەسكەن ساۋالىم كومەيىمدە قالىپ قويدى. ەلباسىمەن ەڭ العاشقى كەزدەسۋىم وسىلايشا ساتسىزدەۋ اياقتالدى.
كەيىنىرەك تاعى ءبىر «قىزىق» جاعدايعا تاپ بولدىم. تەلەۆيدەنيەدە شىعارۋشى رەداكتور مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمدە قولىما نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن بوريس ەلتسيننىڭ قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مايەكتى ماسەلەگە بايلانىستى تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ ءماتىنى ءتيدى. شۇعىل شەشىم قابىلداپ, اڭگىمەنىڭ قىسقارتىلعان نۇسقاسىن كەشكى التىداعى «جاڭالىقتارعا» ۇسىنىپ, تولىق نۇسقاسىن ساعات توعىزداعى «شارايناعا» بەرگەندى ءجون سانادىم. وزىمشە «قۋلىق» جاساپ, كوگىلدىر ەكران كورەرمەندەرىنىڭ ەكى كوزىن ءتورت قىلىپ تۇنگى حاباردى كۇتتىرمەك بولعان ءتۇرىم عوي. سونىڭ العاشقىسىن ۇيىنە قايتار جولدا اۆتوكولىك ىشىندە كورگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءتيىستى ادامداردان تەلەفونمەن تىلدەسۋدى كىمنىڭ «كۇزەگەنىن» سۇراپ ءبىلىپتى. مەنىڭ فاميليامدى پرەزيدەنت ءبىرىنشى رەت ءسىرا, سول جولى ەستىگەن بولار. ءسال كەيىنىرەك, ماسكەۋدەگى ءبىرىنشى ارنادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە ىسساپارمەن الماتىعا ات باسىن بۇردىم. الدەبىر ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پرەزيدەنت مەنى كورىپ قالىپ, «وسى, سەن قايدا ءجۇرسىڭ, ەلگە قايتپايسىڭ با؟ استاناعا نەگە كوشپەيسىڭ؟» دەگەنىندە ۇلكەن كىسىنىڭ وزىمسىنگەن قامقورلىعىنا بولەنگەندەي بولەكشە كۇيگە ەنگەنىم ەسىمدە.
«جاڭاشا باعدارلامالار جاسايتىن بول»
پرەزيدەنتتىڭ تەلەراديوكەشەنىن باسقارۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن بىلدىرگەندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «جاڭاشا باعدارلامالار جاسايتىن بول» دەگەن تىلەگىن قوسا جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر ەلدەرگە ساپارىنىڭ تەك رەسمي حرونيكاسى تىزبەكتەلىپ قانا قويماي, سول ەلدەر جايىندا تاريحي, جاعراپيالىق, تانىمدىق تۇرعىدان تارتىمدى ماتەريالدار بەرىلسە تەلەكورەرمەندەر ءۇشىن الدەقايدا قىزعىلىقتى بولادى ەكەن. سودان سول يگى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتىك. ۇزاق ۋاقىت بويى رەسپۋبليكانىڭ تەلەارنالارىندا جوعارى سۇرانىسقا يە بولىپ كەلە جاتقان «الەمگە كوزقاراس» اتتى دەرەكتى فيلمدەر لەگى وسىلايشا پايدا بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. بۇل فيلمدەر وتاندىق دەرەكتى كينو وندىرىسىندە ويىپ وتىرىپ ءوز ورنىن العانى انىق.
كەيدە پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن پروتوكولدىق ءىس-شارالار كەزىندە دە جۇرەككە جىلىلىق ۇيالاتاتىن وزگەشە وقيعالاردىڭ كۋاسىنە اينالىپ جاتاتىنىمىز بار. ءالى ەسىمدە, فرانتسيادا, ەليسەي سارايىنداعى قابىلداۋدا فرانتسۋز وركەسترى تانىمال قازاق ءان-اۋەندەرىن قۇيقىلجىتا جونەلدى. مۋزىكانتتار ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسىن» ويناعاندا ەلباسىمىز ەرەكشە ەلتىپ, ادەمى قوڭىر داۋىسىمەن قوسىلا كەتتى. كەرەمەت كورىنىستى ءتۇسىرتىپ الماق نيەتىمەن جان-جاعىما قاراسام, جاقىن ماڭدا بىردە-ءبىر كامەرا بولساشى. باسقا امالدىڭ جوقتىعىنان ۇيالى تەلەفونىمنىڭ بەينەجازبا تەتىگىن قوسۋعا تۋرا كەلدى. سول كەشتەگى ەكسكليۋزيۆتى ءتۇسىرىلىم ءسويتىپ كينوكادرعا كىردى. مۇنداي مەرەيلى مەزەتتەر تەگىندە از بولمايدى. قال-قادەرىمىزشە سونداي قايتالانباس ساتتەردى قالت جىبەرمەۋگە تىرىسامىز. شىعارماشىلىق توپتىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنىڭ قىسقا قايىرىم ۇزىكتەرىمەن شەكتەلمەي, كادر سىرتىنداعى كوزايىم كورىنىستەردى دە قامتىپ قالۋىن ۇدايى نازاردا ۇستايمىز.
كەزەكتى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە پرەزيدەنت وسى تەلەجوباعا قاتىستى ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرە وتىرىپ «جارايسىزدار, سىزدەر ەلىمىزدىڭ تاريحىن جازىپ جاتىرسىزدار» دەدى ماقتاۋىمىزدى اسىرىپ. ىلە-شالا «تاريحتى جازىپ جاتقان ءسىزسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىز تەك سونى تاسپاعا تاڭبالاۋشىلارمىز» دەدىم مەن دە كوڭىلدەگى كورىكتى ويىمدى ىرىكپەستەن.
«ەرلان, ۇيگە بارعان سوڭ سويلەسەمىز...»
بىرنەشە جىلدان بەرى پرەزيدەنتتىڭ تەلەراديوكەشەنىنە جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. اتالمىش قۇرىلىمنىڭ باستى مىندەتى – ەل پرەزيدەنتىنىڭ سان قيلى قىزمەتىن سارالاپ كورسەتۋگە وزىندىك ۇلەس قوسۋ.
مەن ەلباسىنىڭ ەلۋگە تارتا ساپارلارىندا قازاقستاندىق جۋرناليستەر قاتارىندا بولدىم. دۇنيە ءجۇزىنىڭ نەبىر ءدۇلدۇل قايراتكەرلەرى ونى قالاي قۇرمەتتەيتىنىن كوزىممەن كوردىم. سونداعى بايقاعانىم, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى, ساليقالى ساياسات ساردارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوسەمدىك كورەگەندىگى, ادامي اسىل قاسيەتتەرى اينالاسىنداعى ادامداردى ماگنيتتەي تارتىپ تۇرادى. اسقان اقىل-وي ارناسىن ادامزاتتىق يگى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بۇرا بىلەدى. سوعان قاراماستان ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستايدى. حالىققا تۇسىنىكتى تىلدە سويلەيدى. تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن تەز تابادى. ۇتىمدى ۇسىنىستارمەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزەدى. باستاعان شارۋاسىن باياندى ەتپەي تىنبايدى. ۇلى مۇراتتارعا ۇمتىلادى. بۇل جاسامپازدىقتىڭ بەلگىسى.
ال ەندى ازىلگە ۇستالىعى ءوز الدىنا ءبىر توبە. بىردە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي باسقوسۋىنان كەيىن ول ءباسپاسوز ورتالىعىندا مالىمدەمە جاسادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ادەتتەگىدەي «قوياتىن ساۋالدارىڭىز بولسا, جاۋاپ بەرۋگە ءازىرمىن» دەدى. سودان مەن «موسكوۆسكي كومسومولەتستىڭ» ءتىلشىسى اركادي دۋبكوۆتىڭ ميكروفون سۇراپ وتىرعانىن بىلدىرمەككە قولىمدى كوتەرىپ الگى ارىپتەسىم جاقتى نۇسقامايمىن با. سونى بايقاعان پرەزيدەنت مەنى سۇراق قويعىسى كەلىپ وتىر دەپ ويلاسا كەرەك. «ەرلان, سەنىمەن ۇيگە بارعان سوڭ سويلەسەمىز» دەپ زالداعىلاردى دۋ كۇلدىردى.
مەن پرەزيدەنتتەن اسپاندا دا ينتەرۆيۋ الدىم. ۇشاق بورتىنداعى كابينەتىنە كىرگەنىمدە نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ەپتەپ ساسقالاقتاپ قالدىم. مىقتىنىڭ مىسى باسسا كەرەك. وتىر دەگەندەي يشاراتپەن قارسى الدىنداعى كرەسلونى كورسەتتى. وتىرۋعا ىڭعايلانىپ الگى ورىندىقتى جىلجىتسام, قاتىپ قالعانداي ورنىنان قوزعالمايدى. قاتتىراق تارتا باستادىم. تاپجىلمايدى. ءبارىن ءۇنسىز باقىلاپ وتىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ابدەن ابىگەرلەنگەن ماعان قاراپ: «اقىرىن, قازىنانىڭ مۇلكىن سىندىراسىڭ. اناۋ تەتىك تۇرعان جوق پا, سونى باسساڭ بولدى», دەپ جىلى جىميعاندا ماڭدايىمنان تەر بۇرق ەتە قالدى.
«نازارباەۆپەن باستى ماسەلە تۋرالى»
ءبىزدىڭ تەلەراديوكەشەن تۇسىرگەن فيلمدەردىڭ ءبارىن تالداساق تالايعا سىلتەۋىمىز مۇمكىن. مەن سولاردىڭ ىشىنەن باسقالارمەن سالىستىرعاندا موينى وزىقتاۋ سياقتى كورىنەتىن ءبىر-ەكەۋىنە توقتالا كەتەيىن. ماسەلەن, «ۇلكەن ساياساتتاعى گالستۋكسىز كەزدەسۋلەر» دەيتىن تۋىندىمىز بۇرىنعىلاردان بولەكتەۋ فورماتتا قويىلدى. رەجيسسەرلەرىمىز تىڭ ىزدەنىستەرگە بارىپ, الەمدىك ليدەرلەردىڭ بەيرەسمي ءومىرىن بەينەلەيتىن كينوارحيۆ ماتەريالدارىن اقتاردى. سولاردىڭ اراسىنان بۇرىن-سوڭدى كورسەتىلمەگەن توسىنداۋ سيۋجەتتەردى ىرىكتەدى. ەلباسىمىزدىڭ گالستۋكسىز كەزدەسۋلەرىنەن سىر شەرتەتىن عاجايىپ كادرلار تاڭدالىپ الىندى. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين تاۋ-تاستى كەزىپ ءجۇر, انە ەلباسى قاسىنا قحر-دىڭ ەكس-توراعاسى حۋ تسزينتاونى وتىرعىزىپ الىپ ەلەكتروكارمەن قۇيعىتىپ كەلەدى. نۇراعانىڭ دميتري مەدۆەدەۆپەن بىرگە بالىق اۋلاعان كورىنىسى ءتىپتى قىزىق. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى بيلل كلينتون مەن قازاق ءۇيدىڭ ىشىندە ەمىن-ەركىن سۇحبات قۇرىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ بەت-الپەتىندە قوناعىن قوشەمەتتەگەن دالا پەرزەنتىنىڭ دانالىق بەلگىسى قىلاڭ بەرەدى. ءبىز بۇل ارقىلى مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى دوستىق پەن سىيلاستىق ساياساتتىڭ سىرەسكەن مۇزىن ەرىتۋگە وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىن ايتقىمىز كەلدى.
ال كوزى قاراقاتى كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن «نازارباەۆپەن باستى ماسەلە تۋرالى» اتتى ءفيلمدى ايرىقشا اتاپ وتكەنىمىز ابزال. مۇندا بۇعان دەيىنگى سۇحباتتاردىڭ بىردە-بىرىندە ايتىلماعان سىرلار اقتارىلدى. وزەكتى اڭگىمە ءوربىدى. ايتىلماعان اقيقات قالماعانداي.
پرەزيدەنت بۇل فيلمدە ءوزى جايىندا, زامان جايىندا كەڭىنەن كوسىلىپ تولعادى. قازاقستاننىڭ كەشەگىسى مەن بولاشاعى حاقىندا اعىنان جارىلدى. كوگىلدىر ەكران الدىنداعى كورەرمەندەر تولعاۋى توقسان تىرشىلىكتىڭ تولىپ جاتقان ساۋالدارىنا جان-جاقتى جاۋاپ الدى. سۇحبات بارىسىندا وتكەن-كەتكەندى ەسكە سالاتىن مۇراعاتتىق تاسپالار ۇسىنىلدى. مەنىڭشە, ەلدىڭ ءبارىن ءتانتى ەتكەن ەرەك تۇلعا تۋرالى باستى فيلمدەردى تۇسىرەتىن ۋاقىت ءالى الدا.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
