ورالۋ
تۋعان جەردىڭ تارتىلىس كۇشى-اي!
قوستاناي ۆوكزالىنا استانا باعىتىنان كەلىپ توقتاعان پوەزدان رابيعا اجەيدى قىزى كلارا مەن كۇيەۋ بالاسى سەيسەنبەك الاقانىنا سالعانداي, سۇيەمەلدەپ ءتۇسىردى. ءبارىنىڭ دە جۇزدەرىنەن جولسوقتى بولىپ شارشاعانى كورىنىپ تۇر. قارتايعاندا ادام ءبىر بالا بولادى دەگەن راس. شۇيكەدەي كەمپىر ۆاگوننىڭ الدىندا اناسىن كۇتكەن بالاداي ءبىر ءسات اڭتارىلىپ تۇرىپ قالدى. رياسىز جۇزىندە قۋانعانى مەن تاڭدانىسى ارالاس كەيىپ بار. قوستانايدان سەگىز جاسىندا كەتكەن رابيعا اجەيدىڭ عۇمىر بويى كوز الدىنان كەتپەگەن جاتاعان ۇيلەر جوق ەكەن بۇل قالادا. قوستاناي ۆوكزالى ايبىندانىپ, زورايىپ كورىندى. ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ جاتقان جولاۋشىلاردان اينالاسىنا ەركىن قاراپ شولا المادى. جاعاسىندا ويناعان توبىل وزەنى كورىنە مە دەگەنى بولار. سوسىن ءالسىز جانارىن اسپانعا قادادى. اسپان عانا وزگەرمەگەندەي, سول بالا كەزىندەگى تۇنىق كوك زەڭگىر, اناسىنىڭ ءشۇيكەسىندەي جۇلمالانعان اق ءتۇبىت بۇلتتار قالقيدى. «ماما ءجۇرىڭىز, تاكسي كۇتىپ تۇر», دەگەن قىزىنىڭ سوزىنە ەلەڭ ەتىپ, بالالارىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جاي عانا العا اياڭدادى.
تۋعان جەردىڭ تارتىلىس كۇشى-اي!
قوستاناي ۆوكزالىنا استانا باعىتىنان كەلىپ توقتاعان پوەزدان رابيعا اجەيدى قىزى كلارا مەن كۇيەۋ بالاسى سەيسەنبەك الاقانىنا سالعانداي, سۇيەمەلدەپ ءتۇسىردى. ءبارىنىڭ دە جۇزدەرىنەن جولسوقتى بولىپ شارشاعانى كورىنىپ تۇر. قارتايعاندا ادام ءبىر بالا بولادى دەگەن راس. شۇيكەدەي كەمپىر ۆاگوننىڭ الدىندا اناسىن كۇتكەن بالاداي ءبىر ءسات اڭتارىلىپ تۇرىپ قالدى. رياسىز جۇزىندە قۋانعانى مەن تاڭدانىسى ارالاس كەيىپ بار. قوستانايدان سەگىز جاسىندا كەتكەن رابيعا اجەيدىڭ عۇمىر بويى كوز الدىنان كەتپەگەن جاتاعان ۇيلەر جوق ەكەن بۇل قالادا. قوستاناي ۆوكزالى ايبىندانىپ, زورايىپ كورىندى. ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ جاتقان جولاۋشىلاردان اينالاسىنا ەركىن قاراپ شولا المادى. جاعاسىندا ويناعان توبىل وزەنى كورىنە مە دەگەنى بولار. سوسىن ءالسىز جانارىن اسپانعا قادادى. اسپان عانا وزگەرمەگەندەي, سول بالا كەزىندەگى تۇنىق كوك زەڭگىر, اناسىنىڭ ءشۇيكەسىندەي جۇلمالانعان اق ءتۇبىت بۇلتتار قالقيدى. «ماما ءجۇرىڭىز, تاكسي كۇتىپ تۇر», دەگەن قىزىنىڭ سوزىنە ەلەڭ ەتىپ, بالالارىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جاي عانا العا اياڭدادى.
– 85 جاستاعى ادامعا تالدىقورعان مەن قوستانايدىڭ اراسى ۇزاقتىق ەتەدى ەكەن. انامىز جولدىڭ ۇزاقتىعىن كوتەرە الماي قالا ما دەپ, كەلگەنشە ۋايىمدادىق. انام سوڭعى جىلدارى تۋعان جەرىن كوپ ايتا بەرەتىن بولدى. عۇمىر بويعى ساعىنىشىن باسايىق دەپ, جول الىس بولسا دا تاۋەكەل ەتىپ شىعىپ ەدىك. شۇكىر, ايتەۋىر جەتكىزدىك, – دەيدى كلارا. كۇيەۋ بالاسى سەيسەنبەك «انامىزدىڭ تاريحي ءساتى» دەپ الماتى – قوستاناي پويىزىنىڭ الدىندا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىپ جاتىر. ولار ورنالاسىپ العان سوڭ, الدىمەن قوستانايدىڭ ورتالىعىنداعى مارال يشان اتىنداعى مەشىتكە بارىپ, رابيعا اجەيدىڭ اتاسى مەن اكەسىنىڭ, جەڭگەسىنىڭ, اعالارىنىڭ ارۋاعىنا قۇران باعىشتاتتى. ۋاقىتشا جالداپ تۇرعان پاتەرلەرىنە قوستاناي قالاسىنداعى كونەكوز قارت كىسىلەردى شاقىرىپ, اس بەرىپ, قۇران وقىتتى. رابيعا اجەي وتكەن ومىرىنەن سىر شەرتتى. قاراپايىم قازاق ايەلى كەشكەن تاعدىر تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» دا وقىرماندارىنا جەتكىزگەن بولاتىن.
«ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دەگەن. زاماننىڭ داۋىلى مەن جاۋىنى, وكپەك جەلى رابيعا جۇماتايقىزى اجەيدى تولقىنداعى جاڭقاداي لاقتىرىپ وتىردى. اتاسى ايتۋار اتباسار وڭىرىنە بەلگىلى باقۋاتتى ادام بولسا كەرەك. اكەسى جۇماتايدى باي بالاسى دەپ اتباساردان قوستانايعا جەر اۋدارعاندا ايەلىنىڭ اياعى اۋىر بولادى. وسىندا كەلگەن سوڭ, 1925 جىلى كەلىنشەگى قىز تاۋىپ, اتىن رابيعا قويادى. الدىندا ايتباي, حاميت دەگەن ەرەسەك اعالارى بولادى. رابيعا 5-6 جاسقا كەلگەنشە عانا اتا-اناسىنىڭ باۋىرىندا بولدى. الدىمەن اكەسى قايتىس بولادى. جەتى جاسقا كەلگەندە اناسى ءماريا دا ومىردەن وزادى. جەتىم قىز ۇلكەن اعاسى ايتباي مەن جەڭگەسى حاديشانىڭ قولىندا قالادى. ول مەكتەپ جاسىنا جەتكەندە ەلدى ەسەڭگىرەتكەن اشتىق باستالادى. ايتباي اعاسىنىڭ بالا-شاعاسى بولادى. تۇرمىس وتە اۋىر سوعادى. ەكى اعاسى ايتباي مەن حاميت قارىنداسىمىز اشتان ءولىپ قالماسىن دەپ, كىشكەنتاي رابيعانى بالالار ۇيىنە تاپسىرادى. اجەيدىڭ ايتۋىنشا, اشتىق جىلدارى بالالار ۇيىنە اشىققاندار بالالارىن كوپ تاپسىرعان.
– اشقۇرساق جۇرسەك تە, كۇيزەلدىك دەپ ايتا المايمىن. بالالار ۇيىندە بوتقاسىن, سورپاسىن بەرىپ, الداندىردى عوي, –دەيدى رابيعا اجەي.– بىراق بالا كەزىمدە اشىققان ادامداردىڭ كوشەدە ءولىپ جاتقانىن, بۇزىقتاردىڭ بالالاردى ۇرلاپ اكەتكەنىن اعالارىمنان ەستيتىنمىن. بىردە حاميت دەگەن اعام ەكەۋمىز كەلە جاتساق, اعاش تاساسىندا وتىرعان, جاق ءجۇنى ۇرپيگەن ادامدار ءبىزدى قول بۇلعاپ شاقىردى. حاميت اعام اڭقاۋلاۋ ەدى, بارعىسى كەلدى. مەن سەزىمتال قىز بالامىن عوي, ونىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, جىلاپ جىبەرمەي, تەز قاشىپ كەتتىك سول ارادان.
سول 30-شى جىلدارى بالالار ءۇيى رەسەيدىڭ پروكوپەۆسك قالاسىنا كوشىرىلەدى دە, رابيعا سوندا كەتەدى. وندا 2-3 جىلداي وقىعان سوڭ, باۋىرلارىن ساعىنىپ حات جازادى. اعالارى قارىنداسىن تاعى دا وزدەرىنە الادى. اشتىقتىڭ بەتى قايتىپ, ەل ەندى ەسىن جيا بەرگەندە سوعىس باستالىپ كەتەدى. بۇل كەزدە رابيعا ەندى قىلتيىپ بويجەتىپ كەلە جاتىر ەدى. قالاداعى وزىندەي قىز-كەلىنشەكتەردى جيىپ, ەڭبەك ارمياسىنا جىبەردى. ول ۋكراينادان ءبىر-اق شىعادى. بۇعاناسى قاتا قويماعان قىزدىڭ ەڭبەك ارمياسىندا ىستەمەگەن ءىسى جوق, تاس تا, كومىر دە تاسىدى, سۋىققا دا توڭدى. جەڭىس تۋرالى حابار توزاققا ەتى ءولىپ كەتكەندەي بەينەت پەن ولىمگە كوزى ۇيرەنگەن ادامداردىڭ توبەسىنەن نايزاعاي ويناتقانداي بولدى. جەڭىستى ۋكراينانىڭ ءبىر ستانساسىندا قيراعان تەمىر جولدى كوتەرۋ ءۇشىن قيىرشىق تاس تاسىپ جۇرگەن كەزدە قارسى الدى.
– راديودان جەڭىستى حابارلاعاندا قولىمىزداعى كۇرەك, قايلانى لاقتىرىپ تاستادىق. ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇشاقتاپ جىلاپ, ۋلاپ-شۋلاعانىمىز كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە, – دەيدى اجەي.
ول وتكەن ومىرىنە كوز سالسا, قانشا قىرعىن بولسا دا ءومىر دەگەن ۇلى جول تۇيىقتالماق ەمەس ەكەن. ەڭبەك ارمياسىندا بەلى مايىسىپ تاس ارقالاپ جۇرگەن قازاق قىزى مۇحامەدقالي احمەتوۆ دەگەن قازاق جىگىتىنىڭ كوزىنە وتتاي باسىلادى عوي. سىرتىنان سۇراستىرىپ, قازاق قىزى ەكەنىنە كوزى جەتكەن سوڭ, جاقىن كەلىپ تانىسادى.
– العاشىندا قورقىپ, سويلەسكىم كەلمەدى. كەيىن ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇناتتىق. ءسويتىپ جەڭىستەن كەيىن مۇحامەدقالي مەنى چەليابى وبلىسىنداعى زلاتوۋست قالاسىنا جاقىن حرەبتا دەگەن تەمىر جول بەكەتىندە تۇرىپ جاتقان ايتباي اعام مەن حاديشا جەڭگەمنىڭ قولىنان ءوزىنىڭ ەلى تالدىقورعانعا الىپ كەتتى, – دەيدى اجەي. ولارمەن اعاسىنىڭ جاس بالالارى باقىتجان مەن قىزى ءباتيما دا قوشتاسىپ قالادى. ال اعاسى حاميت سوعىستا حابارسىز كەتەدى.
رابيعا تالدىقورعانعا كەلگەن سوڭ اعاسىنا حات جازادى. بىراق كونۆەرتتىڭ سىرتىنا كورسەتكەن مەكەن-جايدا جۇماتاەۆ ايتباي دەگەن ادامنىڭ جوق ەكەنىن, ونىڭ كوشىپ كەتكەنىن حابارلاپ جازعان حات قايتىپ كەلە بەرەدى. سوعىستان كەيىن تالدىقورعاندا دا تۇرمىس جىرعاپ تۇرماعان ەدى, كۇنكورىس اۋىر, كۇيزەلىس. رابيعانىڭ توركىندەۋگە, باۋىرلارىن ىزدەۋگە شاماسى كەلگەن جوق. ودان بالالارىن ءوسىرۋ كەرەك بولدى, بالالارى وسكەن كەزدە جولداسى مۇحامەدقالي قايتىس بولدى. مىنە, سونىمەن 67 جىل دا جەلە جورتىپ وتە شىققان ەكەن. ءرابيعانىڭ بالالارى ناعاشىلارى ايتبايدى, ونىڭ ۇل-قىزى باقىتجان مەن ءباتيمانى ىزدەستىرىپ, رەسەيدەن تارايتىن «جدي مەنيا», ءوزىمىزدىڭ «بارمىسىڭ , باۋىرىم» حابارلارىنا حات جازىپتى. بىراق ءسۇيىنشى حابار بولماپتى.
رابيعانىڭ قىزى كلارا مەن كۇيەۋ بالاسى سەيسەنبەك بەرگەن اسقا جينالعان كونەكوز قاريالار قازاق ايەلىنىڭ باستان كەشكەن تاريحىن ۇيىپ تىڭدادى. وتكەن عاسىرداعى 30-40-جىلداردىڭ اۋىرتپالىعىن ولار دا اڭگىمەلەدى. بىراق رابيعا اجەيدىڭ قوستانايعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن اكەسى جۇماتاي تۋرالى دەرەكتى قاريالاردىڭ ەشقايسىسى بىلە قويمادى. ول كەزدە بۇل اقساقالداردىڭ ءوزىنىڭ دە بالا كەزى عوي. الاساپىران ۋاقىت زاماندى تالاي اۋداردى. كىمنىڭ باسى دومالاپ قايدا قالمادى؟
– اكەم حالىق جاۋى بولىپ, 30-جىلداردىڭ اۋىرلىعىن, جەتىمدىكتى ءسىز سياقتى مەن دە كورگەنمىن. ەر بالا بولعاندىقتان تۋعان جەردە وقىپ, ينتەرناتتا ءوسىپ ىلەسكە ءىلىنىپ كەتتىك. ءومىر سولاي ءوتتى. قوستانايدا تۋعان سوڭ بارىمىزگە اپاسىز, بالالىق شاعىڭىز قيىندىققا تولى بولسا دا تاعدىر ءسىزدى رەنجىتە قويماپتى. التىن اسىقتاي بەس ۇل-قىز ءوسىرىپسىز, ونشاقتى نەمەرە, ونشاقتى شوبەرە بار ەكەن. باقىتتى جان ەكەنسىز. ءسىزدى تۋعان جەرگە تاعزىم جاساۋعا الاقانىنا سالىپ اكەلىپ وتىرعان قىزىڭىز بەن كۇيەۋ بالاڭىزعا العىسىمدى ايتقىم كەلىپ وتىر, – دەدى ارداگەر ۇستاز جۇماعالي بەكبوسىنوۆ. رابيعا اجەيدىڭ كۇيەۋ بالاسى سەيسەنبەك ابەنباەۆ الماتىداعى ابىلايحان اتىنداعى الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرەدى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور. قىزى كلارا دا ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ولار دا داستارقان باسىندا اناسى رابيعا شارشاڭقىراپ قالعان تۇستاردا ول تۋرالى ايتىپ, دەمەپ وتىردى.
– انام اكەمىز مۇحامەدقاليمەن باقىتتى عۇمىر كەشتى. اۋىلعا الىپ بارعاندا انام تالدىرماش قانا قىز ەكەن. ءوزى ءبىر اۋىز قازاقشا سويلەمەپتى. ال ول كەزدە كەلىنشەكتىڭ ورىسشا سويلەگەنى قازاق اۋىلىندا ەرسىلەۋ كورىنگەن عوي. سوندا اۋىلداعى زامانداس قىزدار: «سول جاقتان وسىنى ءشۇلدىرلەتىپ نەسىنە الىپ كەلدىڭ, اۋىلدا ءبىز دە بار ەمەس پە ەدىك», دەپ ازىلدەيدى ەكەن. كەيىن قازاقتىڭ ناعىز ۇلگىلى كەلىنى بولىپتى. قازاقشا-ورىسشا سويلەگەندە, ورىسشا ءان ايتقاندا جۇرتتى اۋزىنا قاراتاتىن, – دەيدى قىزى كلارا. ءان دەمەكشى, اسقا كەلگەن ۇلتى تاتار ادەپ, كۇلسينا انيلەردى كورگەندە رابيعا اجەمىز:
«اي وراعىڭ سالىپ ەڭ باشىنا,
قياش نۋرلارىڭنان ورالدىڭ.
سالقىن شيشمالاردانسۋ العاندا,
كيم ەسيمىنا جىرلار جىرلادىڭ», – دەپ اندەتىپ قويا بەردى. وعان 90 جاستان اسىپ وتىرعان ادەپ ءاني دە قوسىلىپ كەتتى.
كەيدە «رۋعا بولىنەمىز, باسىمىز بىرىكپەيدى» دەگەن سوزدەر ەستىلىپ قالىپ جاتادى. بىراق وسى ءسوزدى جالپى حالقىمىزعا تەلىگەن دۇرىس ەمەس-اۋ. كوپتىڭ ىشىندە الا دا, قۇلا دا بولادى. قاي قيىردا جۇرسە دە قازاقتىڭ جىلقىداي كىسىنەسىپ, شۇرقىراسىپ كەتەتىن ادەتى ەمەس پە. عۇمىرىنىڭ ىمىرت شاعىندا تۋعان جەردىڭ اۋاسىن ءبىر جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, اتالارىنىڭ بەيىتى جاتقان جەردىڭ توپىراعىن باسىپ كەتەيىن دەپ كەلگەن قارياعا داستارقان باسىنا جينالعان جۇرتتىڭ بارلىعى دا اعايىنداي, تاپپاي جۇرگەن باۋىرىنداي كورىندى. ولار دا اپالاپ قۇراق ۇشتى. قاجىعا بارىپ كەلگەن كۇلسينا ءاني ارۋاقتارعا ارناپ تاعى دا قۇران وقىدى. توقسان جاستاعى ادەپ ءاني زاۋلاتىپ قۇراننىڭ جەر باسىپ جۇرگەن پەندەلەرگە ارنالعان سۇرەلەرىنەن اياتتار وقىدى. تازا كوڭىل, ادال نيەتكە رۋ تۇگەل, ۇلت كەدەرگى ەمەس, ءتايىرى. ءبارى دە ەلدىڭ, ۇرپاقتىڭ اماندىعىن تىلەدى. تۋعان جەردىڭ تارتىلىس كۇشى دەگەن وسى ەكەن.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.
