بۇل ەل تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇلى دالا الەمگە كوپتەگەن جاڭالىقتاردى سىيلادى, ولار بۇگىنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جويماي كەلەدى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى: «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى», «مەتاللۋرگيا», «اڭ ءستيلى», «التىن ادام», « ۇلى جىبەك جولى».
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا قازاق ەلىنىڭ تاريحي قۇندىلىقتارى جايلى ايتىلعان. ەلباسىنىڭ ماقالاسى قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلار بويى اتادان بالاعا بەرىلىپ كەلە جاتقان قۇندى مۇراسىن جان-جاقتى قاراستىرعان. الەمدە شالباردىڭ العاشقى ۇلگىلەرى قازاقتىڭ اتا-بابالارىندا جاسالعانى مەن ءۇشىن جاڭالىق بولدى. بۇل ەلدە اتقا ءمىنۋ ءۇشىن ىڭعايلى كيىم مەن اياق كيىمدەر ويلاپ تابىلعان, ولار قازىرگى وكشەلى ەتىكتەرگە قاتتى ۇقسايدى. سونىمەن قاتار تىك جانە قيعاش ءجۇزدى قىلىشتار دا وسى دالادا جاسالعان.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اتالعان ماقالاسىندا قازاق دالاسىنىڭ جەتى ەرەكشەلىگىن اتاپ كورسەتەدى, سول ارقىلى ءوز ەلىنىڭ تاريحىن باعالاۋعا جانە ونىمەن ماقتانۋعا شاقىرادى. وسىعان بايلانىستى 6 جوبانى العا تارتادى, بۇل جوبالار بىرنەشە جىل ىشىندە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
ءبىرىنشى جوبا – «ارحيۆ-2025». بۇل جوبانىڭ اياسىندا بارلىق ۋاقىتتاعى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن تۇراتىن «ارحيۆ-2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق ءار جەردە تاريحي-ارحەولوگيالىق مۇراجايلاردى اشۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى.
كەلەسى تارماق – « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى». مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى وسى ماقالاسى ارقىلى ەلدەگى مودەرنيزاتسيانىڭ جالعاسىپ جاتقاندىعىن ايتقىسى كەلدى. تاريح – ءار حالىقتىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى. بۇل تارماقتا وسى جايلى ءسوز بولعان.
ءۇشىنشى تارماق – «تۇركى حالىقتارىنىڭ گەنەزيسى». مۇندا «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىلىگى ايتىلىپ, سونىڭ اياسىندا 2019 جىلى استانا قالاسىندا تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى مەن تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەت كۇندەرىن ۇيىمداستىرىپ, وندا ەجەلگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارتەفاكتىلەرىن قويۋ ۇسىنىلدى.
ءتورتىنشى تارماق – « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جəنە تەحنولوگيالار مۋزەيى». بۇل جوباعا سايكەس, بىرنەشە ۇسىنىستار العا تارتىلعان, ولار: « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جəنە تەحنولوگيالار مۋزەيىن, « ۇلى دالانىڭ ۇلى وركەنيەتتەرى» اتتى جالپىۇلتتىق تاريحي رەكونسترۋكتسيالار كلۋبىن, ەجەلگى وتىرار قالاسىنىڭ بىرقاتار نىساندارىن قالپىنا كەلتىرەتىن تۋريستىك جوبا قۇرۋ.
بەسىنشى تارماق – «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى». ەلباسى «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساپ, « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋدى جانە قازاقستاننىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرى مەن وزگە ەلدەرگە بىرنەشە ىزدەۋ-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنادى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, مۋزىكالىق دىبىستار مەن əۋەندەر تابيعي اسپاپتارمەن عانا ەمەس, ولاردىڭ زاماناۋي ەلەكتروندى نۇسقالارى ارقىلى دا شىعارىلۋى ءتيىس.
سوڭعى تارماق – «تاريحتىڭ كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسى». تاريحي سانانى جاڭعىرتۋدى ءسوز ەتكەن ەلباسى تاريحتىڭ ۇزدىكسىز دامۋىن كورسەتەتىن دەرەكتى-قويىلىمدىق فيلمدەردىڭ, تەلەۆيزيالىق سەريالدار مەن تولىقمەتراجدى كوركەم كارتينالاردىڭ ارنايى تسيكلىن وندىرىسكە ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
مەن جوعارىدا ايتىلعان جوبالار قازاق حالقىنىڭ باي تاريحي مۇراسىن جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن ايتقىم كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ وتكەنى, بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قاتىستى.
ەشبىر حالىق ء وزىنىڭ تاريحىن بىلمەي, بولاشاققا قادام باسا المايدى. قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحىن ءبىلىپ قانا قويماي, ونى بولاشاق ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرۋى ءتيىس. ەلباسى حالىقتى ءوز اتا-بابالارىنىڭ ۇلىلىعىن ۇمىتپاۋعا شاقىرادى. ەن دالانى تۇتاس الىپ جاتقان ساق جانە عۇن تايپالارى ەۋرازياداعى كوپتەگەن ەلدەردىڭ اتا-باباسى بولىپ تابىلادى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ تاريحى الىس شىعىس, وڭتۇستىك ازيا جانە ەجەلگى شىعىس وركەنيەتىنەن ءبىر كەم ەمەس دەگەن پىكىردى العا تارتادى. قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە-اق الەمنىڭ وركەنيەتىندە ەلەۋلى ورىنعا يە بولدى. كوپتەگەن عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل پىكىرى – وتە دۇرىس پىكىر.
مەنىڭشە, ەلباسى ۇسىنعان باستامالاردىڭ بارلىعى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي عاجاپ ماقالانى وقىعاننان كەيىن, وسى جوبالاردىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىنە سەنىمىم مول. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىندا» سيپاتتالعان باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ «رۋحاني جاڭعىرۋ» مادەني باعدارلاماسىنىڭ ءساتتى جالعاسى ىسپەتتەس. ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ العا تارتقان زەرتتەۋ جۇمىستارى جايلى ايتقاندا, اتالعان ماقالانىڭ ۇلتتىق سانانى نىعايتۋدا جاڭا ءارى وڭ سەرپىن بەرگەنىن العا تارتقىم كەلەدى.
ان سان حۋن,
PhD دوكتور, پروفەسسور
(وڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسى)
