تاۋەلسىزدىك العالى بەرى «تاريح تولقىنىندا», «مادەني مۇرا», « ۇلى دالا», «ماڭگىلىك ەل», ءتىپتى كۇنى كەشەگى رۋحاني دامۋىمىزعا سەرپىن بەرگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» سياقتى كوپتەگەن ىرگەلى باعدارلامالار ومىرگە كەلىپ, سانامىزدا بەرىك ورىن العانى بەلگىلى. سوعان قاراماستان تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرۋدا ەڭ باتىل, ەڭ ۇشقىر, ەڭ ۇتىمدى جانە بۇگىنگى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق احۋالدى تۇزەۋگە سۇرانىپ تۇرعان تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى ماقالا جارىق كوردى.
قازاقتىڭ تاريحى, شىنىندا دا ەشبىر ەلدىڭ تاريحىنا ۇقسامايتىن, ءتىپتى كورشىلەس جاتقان وزبەكتىڭ دە, قىرعىزدىڭ دا, قىتايدىڭ دا, ورىستىڭ دا تاريحىنا ۇقسامايتىن وزىندىك دامۋى بولەك تاريح. ءتىپتى ونىڭ مەملەكەتتىلىگى دە ەشكىمگە ۇقسامايدى. اۋەلدە «قازاق حاندىعى» دەگەن اتپەن قازاق مەملەكەتىن قۇرعان حالىقپىز. ءبىزدىڭ تاريحشى عالىمدارىمىز «قازاق» دەگەن اتاۋدى ەجەلگى داۋىردەن ىزدەستىرىپ الەك بولادى. پرەزيدەنت ماقالاسىندا وسى جايتتىڭ باسىن اشىپ, اتاپ تۇرىپ كورسەتەدى. حالىق قالىپتاسپاس بۇرىن الدىمەن رۋلار مەن تايپالار قالىپتاسقان, بۇل ۇدەرىس سان عاسىرلار مەن مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان. ياعني قازاق اتاۋى بىزگە دەيىنگى ءومىر سۇرگەن ۇيسىندەردىڭ, قاڭلىلاردىڭ, عۇنداردىڭ, تۇركىلەردىڭ, ولاردىڭ قۇرعان قاعاناتتارىنىڭ ناتيجەسى. مىنە, بۇگىنگى قازاقتى قۇراعان 40-تان استام رۋ-تايپالار سول كەزەڭدەردە ءومىر ءسۇردى. بىراق بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن عىلىمدى شاتاستىرۋمەن كەلەدى. كاسىبي تاريحشى بولا تۇرىپ, قازاق اتاۋىن رۋ-تايپالاردىڭ اتاۋىنان بۇرىن قويامىز. ياعني پرەزيدەنت الدىمەن قازاقتى قالىپتاستىرعان ەتنوستىق قۇرىلىمداردىڭ تاريحىن زەرتتەۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋدارتادى. تاريحي كەزەڭدەردىڭ سان ءتۇرلى بۇرالاڭ جولىن باسىنان وتكەرە وتىرىپ, اقىرى تاۋەلسىز ەلگە اينالدىق. العاشقى رۋلىق-ەتنوستىق قۇرىلىمنان باستالعان تۇزىلىستەن سوڭ حالقىمىز پايدا بولدى, حالقىمىز پايدا بولعان سوڭ «قازاق» دەگەن اتپەن ونىڭ مەملەكەتى پايدا بولدى, مىنە, سول مەملەكەتتى دامىتا وتىرىپ ماڭگىلىك ەلگە اينالۋدى مۇرات تۇتقان تاۋەلسىز ەل قۇرىپ وتىرمىز. ەندى پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان وسىنداي جاڭا كونتسەپتۋالدىق جۇيەمەن قازاق ەلىنىڭ تاريحى جازىلسا يگى.
سودان كەيىنگى اتاپ كورسەتەتىن ماسەلە, قازاقتىڭ كوشپەلى قوعامىنىڭ ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا قاراي بەيىمدەلىپ, قالىپتاسۋىنىڭ سانداعان عاسىرعا سوزىلعان ۇزاق تاريحىندا ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىز ۇلى دالادا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. ءتىپتى كوپتەگەن ەل ءۇشىن باستاۋ بولعان. ۇلى دالادا ادامزات قۇرمەتتەيتىندەي وركەنيەت, مادەنيەت قالىپتاسقان. سول وركەنيەتتىڭ باسقا ەلدەرگە تارالعانىن, وزگەلەردىڭ سودان ۇلگى العانىن پرەزيدەنت ورايلى ەسكە سالادى.
مىسالى, جىلقى. بۇگىنگى ءمىنىپ جۇرگەن اۆتوموبيلدەرىمىزدىڭ ءوزى جىلقىنىڭ كۇشىمەن ەسەپتەلەدى. ال سول جىلقىنىڭ العاش بوتاي مادەنيەتى دەپ اتالعان ەجەلگى قازاق دالاسىندا, بۇگىندە الەمگە ايگىلى تاريحي-مادەني كەشەندە پايدا بولعانىن زەرتتەۋشىلەر انىقتاپ وتىر. ياعني, جىلقى ادامزات تاريحىندا العاش رەت ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدا قولعا ۇيرەتىلگەنىن پرەزيدەنت ورىندى مەڭزەدى. جىلقىنىڭ كوشپەلى وركەنيەتتەگى ەلدىڭ تاريحىندا قاستەرلى ورنى بولعانىن الەم تۇتاس مويىندايدى. بۇگىندە تورتكۇل دۇنيە ساناسىپ وتىرعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبارى جىلقىنىڭ ارقاسىندا جاۋلاۋ, قورعانۋ سوعىستارىن ۇيرەنىپ, مىقتى مەملەكەتكە اينالعان. سونداي قىل قۇيرىقتى جىلقىلارىمىزدىڭ قاسيەتى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە اشىلىپ, قولعا ۇيرەتۋ مادەنيەتى ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن ءورىس الىپ وتىر.
پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن قاداۋ-قاداۋ قاجەت ماسەلەنى تۇتاس ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق تاريحشى رەتىندە ارحيۆ ماسەلەسى تۋرالى ايتقان تۇسىنا باسا ءمان بەردىم. ىلگەرىرەكتە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە بىزدە 5000-نان استام دەرەك جينالىپ ۇلگەرگەنىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ايتقان ەدى. الايدا, سول تابىلعان دەرەكتەر, سىپايىلاپ ايتساق, ءالى كۇنگە دەيىن شاڭ باسىپ, يگىلىككە قىزمەت ەتە الماي وتىر. «شاڭ باسىپ» دەگەندى تۋرا ماعىناسىندا قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق, بىراق قولعا تۇسكەن سول قۇندى دەرەكتەردى زەردەلەۋگە زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇمسىعى باتپاي وتىر. ونىڭ دا سەبەبىن پرەزيدەنت « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىندا» جان-جاقتى اتاپ كورسەتەدى. دەرەكتەر سان قىرلى. ولار ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, اۋىزشا تاريح ايتۋ ۇلگىسى, شەجىرە سەكىلدى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ال بەلگىلى ءبىر قىتاي دەرەگىن نەمەسە ارابتان الىنعان عىلىمي اقپاراتتى اينالىمعا قوسۋ ءۇشىن سول دەرەكتەر, مەن اتاعان باسقا دا جاناما دەرەكتەرمەن سالىستىرا قاراستىرۋدى, كەڭ كولەمدە تالداۋدى قاجەت ەتەدى. بولاشاقتا ءاربىر تاريحي دەرەكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ونى الەمدىك نەگىزدە ماڭىزى بار باسقا دەرەكتەرمەن سالىستىرا قاراستىرا وتىرىپ, قازاقتىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءتول تاريحىن جازۋ مىندەتى تۇر. قازاق ەلىنىڭ تاريحىن جازۋدا قازاق ۇلتىن وقشاۋلاپ, ەرەكشەلەپ كورسەتۋدەن اۋلاق بولعان ءجون. پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان عىلىمي-كونتسەپتسيالىق ۇستانىمدى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە مۋزەيدىڭ, ءارحيۆتىڭ دەرەكتەرىنە, سان قىرلى باسقا دا دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, ال ەڭ باستىسى باسقا حالىقتاردىڭ جەتىستىگىمەن سالىستىرا قاراستىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك تاريحي دامۋدىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەس وزىندىك ەرەكشەلىگىن كورسەتە وتىرىپ, كەڭ ارنادا, كەڭ اۋقىمدا جالپىادامزاتتىق نەگىزدە جازىلسا, قۇبا-قۇپ. شىنىن ايتۋ كەرەك, قازاق ەلىنىڭ كوپتومدىق تاريحى ءالى كۇنگە قالىپتاسا العان جوق. ءبىزدىڭ تاريحىمىز بار بولعانى بەس تومنان اسپاي كەلەدى. بۇعان كىم كىنالى؟ كىنا تەك وزىمىزدە. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا تۇسىرۋىنە ەشكىم دە كەدەرگى جاساعان جوق. مەملەكەتتىك تاريحتى زەرتتەۋگە قاجەتتى قارجىنى دا ءبولىپ وتىر. الدا دا سولاي بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, سەبەبى پرەزيدەنتتىڭ جارىق كورگەن جاڭا ماقالاسىنداعى تاريح تۋراسىنداعى تولعامدى ويى وسىنى اڭعارتادى.
تالاس وماربەكوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
