وسى ماقالانى وقىپ شىققان سوڭ وڭدى-سولدى وراعان وي ورمانىندا ۇزاق وتىردىم. ابىز ابايىمىز ايتقانداي: «ويلانىپ ويعا كەتتىم ءجۇز جىلعا وتكەن». ءپالى, ءجۇز جىل دەگەننىڭ ءوزى تىم بەرىدە, داريانىڭ جارعا سوققان تولقىنى ات ۇزەڭگىسىنە جەتەر-جەتپەس جەردە ەكەن. كەزىندە ۇلت تاريحىن قارىمى جەتىپ, تانىمى ءوتىپ, تاعدىرلى جىرلارىمەن تاپسىرلەگەن تالانتتى اقىنىمىز قادىر مىرزا ءالىنىڭ: «ۋا, دالام, كەڭدىگىڭە تامساندىم كوپ, ايتا المان ءبارىن جازىپ تاۋىسا الدىم دەپ, سەن الىپ پلاستينكا دوڭگەلەنگەن, ينەڭ بوپ تۇرادى ىلعي ءان سالعىم كەپ» دەگەن جىر جولى ويىما كەلىپ, جان جولىندا جارىسا جۇگىرىپ, كوڭىل تولقىنىنا قايىعىن سالدى.
قادىم زاماندى قاعابەرىستە قالدىرىپ, سوڭعى عاسىرعا ءسوز سالساق, تاۋتان تاعدىردىڭ شەڭگەلىندە بۇرىلگەن, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە بۇگىلگەن جۇرتىمىزدىڭ جۇمباق جادىن قايتا وياتىپ, زامان ۇزەڭگىسىنە اياق سالار كەز كەلدى. كەشەگى كەزدە ىشتە تۋلاپ تۇرسا دا, ىركىپ قالاتىن, كوڭىلدە دۋلاپ تۇرسا دا ۇركىپ قالاتىن كونە تاريحىمىز – ابىز دالامىز اقيقاتتىڭ قاقپاسىن اشىپ, شاڭىراق وزىڭدىكى, شالقايىپ وتىر, ءتور وزىڭدىكى, مارقايىپ وتىر دەگەندەي بولىپ ءتىل قاتقانى – توماعاسى تۇرىلگەن ماقالادا قاناتىن جازىپ, شەڭگەلىن اشىپ, شىندىقتىڭ شىمىلدىعىن ءتۇرىپتى. ءسوز جوق, قازاق تاريحىنىڭ ۇلى كىتابىنىڭ باس ماقالاسى دەۋگە ابدەن لايىقتى. وقى دا ويعا توقى دەپ ورتاعا ءسوز ۇسىنىپ تۇر. توقۋدىڭ دا تولقىنى, ويدىڭ دا ورامى بار.
ءبىز كىمبىز, قالاي جارالدىق, قايدان كەلەمىز, قايدا بارامىز, تەگىمىز كىم, توركىنىمىز قايسى, جوعالتقانىمىز قانشا, تاپقانىمىز قانداي, تانىعانىمىز كىمدىكى؟ بۇل سۇراقتار – ماڭگىلىك سۇراقتار. ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىنداعى ماڭگىلىك سۇراقتاردى شەشۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار, ماعىنالى تىرلىكتەر, مازمۇندى ءىس-شارالار, ءماندى باعدارلامالار, ەڭ باستىسى, ءوزىمىزدى ءوزىمىز تەرەڭ تانۋدىڭ تاريحي العىشارتتارىن سانادا ساباقتاپ, ويدا پاراقتاپ, وتكەن-كەتكەندى اداقتاپ, ماقتانارلىق مالىمەتتى ماداقتاپ, جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنىپ, بابا عۇمىردىڭ عاسىرلار بويى بادىزدەلگەن جۇمباقتارىن شەشىپ, جۇرتىمىزدىڭ ۇلتتىق كودىن اشىپ, ەلدىك پاسپورتىن مەملەكەتتىك مورمەن بەكىتىپ, ء«بىز شالا حالىقتىڭ ەمەس, دانا حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز» دەگەن ءسوزدى ۇلتتىق ۇرانعا اينالدىرۋدىڭ جاي-جاپسارى جان-جاقتى تياناقتالعان ماقالا بولعاندىقتان بۇعان ءۇن قوسۋ – ءاربىر قازاققا مىندەت, ءار ازاماتقا پارىز دەپ تۇسىندىك.
اتا ءداستۇرىمىز, اتا سالتىمىز, پارقىمىز بەن نارقىمىز اۋەلى ءوزىمىزدى تانۋدان باستاۋ الادى. ءوزىڭدى تانىماي تۇرىپ, وزگەنى تانۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى تانۋ – سالىستىرۋدىڭ پەرزەنتى. سالىستىرۋ – تەڭەلۋدىڭ كورىنىسى. تەڭەلۋ – تانىمنىڭ ىرگەتاسى. تانىم – تاريحتىڭ ءتىلى. ءتىل شەشىلسە, ءدىل شەشىلەدى, ءدىل شەشىلسە, دۇنيە ديدارى جۇرەگىن اشادى. دەمەك, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – پەرزەنتتىك جۇرەكتەن شىققان, جالپىۇلتتىق جۇرەككە باعىتتالعان تۋىندى. ۇلدىڭ ۇلتىنا ايتقان تۇجىرىمدى قاراتپاسى.
ەسەپ ءداۋىرى ەسەلەپ بوي كورسەتكەن قازىرگى كەزەڭدە ۇلى دالانىڭ جەتپىس جەتى قىرىن ايتۋعا دا بولاتىن سەكىلدى بولىپ كورىنەتىنى بار. نەگە «جەتى قىر»؟ استرولوگيالىق پايىمدا, نۋمەرالوگيالىق ناقىشتا, حالىقتىق كۇنتىزبەدە, ۇلتتىق نانىم-سەنىمدە, ءابجاد ەسەبىندە جەتى سانى ەرەكشە تىلسىم كۇشكە, عاجايىپ رۋحاني قۋاتقا, راحماني رەڭگە, نىعمەتتىك نىشانعا يە. وقىرماندى تىلسىم تەرەڭگە تارتاتىن ءبىر قۋات كوزى وسى «جەتى قىردا» جاتىر. جەتى جاسقا دەيىن جەردەن تاياق جەيتىن ويىن بالاسى سەكىلدى جۇرتىمىز قيلى كەزەڭنىڭ قياناتشىل شاقتارىندا تاريحتىڭ وزىنەن تاياق جەدى. تۋعان تاريحىمىزدى تۋماعان پەندەلەر جازدى. ءتىپتى كۇنى كەشەگە دەيىن, «قازان توڭكەرىسىنە دەيىن, قازاقتاردىڭ 2 پايىزى عانا ساۋاتتى بولدى» دەگەن تۇرپايى الەۋمەتتىك, تۇراقسىز پارتيالىق تىركەس وزگەلەردىڭ بىزگە وكتەم قاراۋىنا سەبەپكەر بولدى. ءبىر وكىنىشتىسى, وسىناۋ وسپادار سويلەمدى ءوزىمىز ايتىپ قالعانىمىز راس ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى ناتيجەسىندە ءبىز ۇلى تاريحىمىزعا ۇلت كوزىمەن قاراي الاتىن جاعدايعا جەتتىك. باعزى بايانىمىز, بابا تاريحىمىز تورتكۇل الەم, سەگىز قيىر شارتاراپتىڭ بارشا ەندىكتەرى مەن بويلىقتارىنان ءتىل قاتۋعا مۇمكىندىگى بار. ول ءتىلدى شەشەتىن – ءبىلىم, قۇشتارلىق, ۇلتشىل پيعىل, وتانسۇيگىشتىك قاسيەت. ارعى قازاق ميفولوگياسىندا التى قات اسپان, جەتى قات جەردى تانىپ-بىلۋدە تانىمگەرلىك تانىتقان بابالارىمىزدىڭ قارىم-قابىلەتىنە قايران قالاسىڭ. ايگولەك اسپاننىڭ ءوزىن داستارقانىنا تۇسكەن دامدەي تانىعان بالالارىمىز استرالدىق ميفولوگيادا ءۇش تاعاندى ۇستانىپ: جۇلدىزبويلى ميفولوگيا, كۇنبويلى ميفولوگيا جانە ايبويلى ميفولوگيا دەپ جىكتەپ-جىلىكتەي بىلسە, ارعى تەگىنىڭ تاريحي اقپاراتتىق الەۋەتى مىقتى بولعانى. جاستاي قىرشىن كەتكەن ەرەن تاريحشى-عالىم قوندىباي سەرىكبولدىڭ «ارعىقازاق ميفولوگياسى» اتتى عاجايىپ ەڭبەگىن ەسكە العاندا, ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ استارى ايقىندالىپ شىعا باستايدى.
ءبىز قازىر ەلباسىنىڭ بۇل جازباسىن ماقالا مەملەكەتتىك ماسشتابتاعى الەۋمەتتىك-تاريحي, قوعامدىق-ساياسي, ەتنوگرافيالىق-ەتنولوگيالىق تراكتات دەپ قابىلداۋعا بولادى. ارينە, بايتاق دالامىزدىڭ ۇلان-عايىر عۇمىرناماسىن جەتى قىرمەن عانا شەكتەپ الۋ ەلباسىنىڭ تەرەڭ تانىمدىق قۇلاشىن جانە جالپىدان جالقىعا قاراي بەيىمدەلەتىن فيلوسوفيالىق قارىمىن كورسەتىپ, وي سورابىن ويماقتاي تۇيىنگە اينالدىرا وتىرىپ, الداعى مۇرات-ماقساتقا ۇلتىن ۇمتىلا ۇمسىندىرۋ يدەياسىن كورەمىز. جەتى قىردى جىلىكتەپ, عىلىمي-پراكتيكالىق, ءىزاشار ءىس-شارالىق الەۋەتكە كوتەرىپ, جالپىۇلتتىق جاريا جۇمىسقا اينالدىرۋدىڭ تەتىكتەرى مەن باعىت-باعدارى بايانىن تاپقان.
مىسالى, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن الايىق. جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ, ونىڭ ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا پايدالى بولۋىنا قول جەتكىزۋ, ەڭ باستىسى ونىڭ ەلدىك رۋحتى وياتۋداعى ەرەكشە قاسيەتىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, وزگە جۇرتتىڭ الدىندا سەسى باسىم, سەرتى ايقىن ەتىپ جۇزەگە اسىرۋ ادامزات دامۋىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق جاڭا كەزەڭىن اشتى. جىلقى فەنومەنى ۇلتتىق فەنومەننىڭ تەڭ تاريحى بولىپ قالىپتاستى. جاۋىنگەرلىك رۋح, ازاماتتىق ايبىن حالىقتىق قولتاڭبا بولىپ تانىلدى. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدان تارادى. بۇل ۇلى تاريحتى ۇران ەتىپ كوتەرە الاتىن جاڭا, تەگەۋرىندى عىلىمي ارشىن قاجەت. تاريحشىلاردىڭ, تاريحقا قاتىسى بار زيالى قاۋىمنىڭ دا, ءتىپتى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەپ جاتقان ۇستازدار قاۋىمىنىڭ دا ەلەڭ ەتەر, ەرەكشە نازار اۋدارار ءبىر تۇسى وسى بولار. «ەرلىك ءيىسى شىعادى ەر-توقىمنان» دەگەن جىردىڭ استارى ەندى اشىلار. جىلقىنىڭ ءپىرى قامبار اتانىڭ, تۇركى الەمىندە ءدۇلدۇلاتا اتانعان ءپىردىڭ دە عۇمىر كەشكەن, دۇنيەدەن وتكەن, جامباسى جەرگە تيگەن قونىسى – بايتاق قازاق دالاسى. ايگىلى قامبار باتىردان تارتىپ ساناساق, قازاق دالاسىنداعى قامبارلاردىڭ قاتارى قومدانىپ شىعا كەلەدى. تارالعىسى دا تاريح تىلىندە سويلەيتىن حالىقپىز.
«ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى «بوتاي» قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەدى. جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولدى. ال جاھاندىق اۋقىمدا الساق, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشتى. جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ دە نەگىزىن قالادى. بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى سارباز ايبارلى كوشپەندىلەر يمپەريالارى تاريح ساحناسىنا شىققان ءداۋىردىڭ سيمۆولىنا اينالدى. تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ بەينەسى – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار, اتتى اسكەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كوشپەندىلەر الەمى «مادەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتى» دەپ جاريالانىمدا جازىلعان جولدار جىلقى جانۋارىنىڭ «قازاق – جىلقى مىنەزدەس» دەگەن تامسىلىنە تامىزىق بولعان.
مىنەزى ءمىنايى قازاقتىڭ ءوزىنىڭ اتقا مىنگەندە ارقاسى قوزىپ, قامشى ۇستاعاندا عارىش كەمەسىنە وتىرعانداي قومدانىپ, جوندانىپ كەتۋىندە تاريحي تۇيسىك جاتىر. وسى رۋح, وسى مىنەز قازىر قايدا؟ جوعالتا جازداعان جوقپىز با؟ جوقتى ىزدەسەڭ, تابىلار, سىلتەۋشى ءسوز ساناعا جەتسىن دەڭىز. جەلدەن جۇيرىك جانۋاردىڭ بوكەن جەلىسىنە وي كوزىن سالعاندا, ونىڭ ۇستىندە داۋىرلەر ديدارىن وزگەرتكەن ۇلى بابالارىمىزدىڭ ءاز ەسىمدەرى ەسكە ءتۇسىپ, ماقالادا قادىرلى ەسىمدەرى اتالىپ وتكەن ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ رۋحتارىنا تاعزىم ەتەمىز. « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» دەگەن ءبولىم ءبىزدى ءتىپتى ءتانتى ەتە تۇسەدى. ءبىز كىمنەن كەمبىز؟ بۇگەجەكتەپ ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەرىمىز بولعانمەن, ىشتەگى رۋح, ۇلتتىق نامىس, حالىقتىق قايرات-جىگەر ولگەن جوق. ءۇش عاسىرلىق سوعىستى, «اقتابان شۇبىرىندىنى», اشتىق پەن زۇلماتتى, ناۋبەت پەن ەرىكسىز سوعىستى ەسكە الساق, سولاردىڭ بارىندە ۇلتتىق بولمىسىمىز كورىنىپ وتىرعان. دەمەك جان جۇيەسىندەگى رۋحتى سوندىرمەگەن حالىقپىز.
وقىپ قاراڭىزشى, «مىسالى, وتكەن داۋىرلەردەگى تۋتانحامون, كونفۋتسي, ەسكەندىر زۇلقارنايىن, شەكسپير, گەتە, پۋشكين جانە دجوردج ۆاشينگتون سياقتى دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى تۇلعالار بۇگىندە ء«وز مەملەكەتتەرىنىڭ» باعا جەتپەس سيمۆولدىق كاپيتالى سانالادى ءارى سول ەلدەردىڭ حالىقارالىق ارەنادا ءتيىمدى ىلگەرىلەۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. ۇلى دالا ءال-فارابي مەن ياساۋي, كۇلتەگىن مەن بەيبارىس, ءاز-تاۋكە مەن ابىلاي, كەنەسارى مەن اباي جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلى تۇلعالار شوعىرىن دۇنيەگە اكەلدى. سوندىقتان, ءبىز بىرىنشىدەن, اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكىش-مۇسىندەر قويىلاتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, ماقساتتى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قازىرگى ادەبيەتتەگى, مۋزىكا مەن تەاتر سالاسىنداعى جانە بەينەلەۋ ونەرىندەگى ۇلى ويشىلدار, اقىندار جانە ەل بيلەگەن تۇلعالار بەينەسىنىڭ ماڭىزدى گالەرەياسىن جاساۋدى قولعا الۋ قاجەت.
سونداي-اق بۇل جەردە كلاسسيكالىق قالىپتان تىس, بالامالى جاستار ونەرىنىڭ كرەاتيۆتى الەۋەتىن دە پايدالانۋدىڭ ءمانى زور. وسىعان وراي, بۇل ىسكە تەك وتاندىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە شەتەلدىك شەبەرلەر مەن شىعارماشىلىق ۇجىمداردى دا تارتقان ءجون.
ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن كەڭىنەن قامتي وتىرىپ, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالاردى شىعارىپ, تاراتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەندىرۋ جانە جانداندىرۋ قاجەت». قولمەن قويعانداي تۇجىرىم, باپتاپ تۇزىلگەن باعدار, جۇيەلەنگەن جوسپار. وقى دا ويلان, قولدان كەلگەن ىسكە ۇمتىل, ۇلتىڭنىڭ ۇلى جولىن جالعاستىرۋعا سەپتىگىڭدى تيگىز. بۇل – جاۋاپتى ءىستىڭ باسىندا, تەتىكتى ىسمەر قاسىندا جۇرگەندەرگە ناسيحاتتىق نۇسقاۋ.
وسىنىڭ ءبارىن قولمەن قويعانداي, كۇمىس شاپقانداي, التىن جاپقانداي تەكشەلەپ ايتىپ, تەگىن تانىتقان, تەرىپ ايتىپ, تورەلىگىن دارىتقان, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن كوتەرىپ, ەلىنىڭ ەڭسەسىن تىكتەگەن اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, تۇركى الەمىنىڭ كورەگەن جەتەكشىسى, كەمەل كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق تراكتاتى ونىڭ ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن تاريحي سۇحباتىنان جول تارتىپ جاتىر. ودان ارىدە «تاريح تولقىنىندا» تۋعان ويلارى بوي كورسەتەدى. دەمەك ەلباسىمىز ۇستانعان ۇران: ۇلى دالا – تاريحي دانامىز, باعزى بابامىز!
پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتىنان سوڭ, 2014 جىلى, «ۇلت ۇرانى – ۇلىتاۋ» اتتى تاريحي-ەتنوگرافيالىق پوەما جازعانمىن. وسى ماقالانىڭ تۇجىرىمىن سوندا ايتىلعان مىنا شۋماقتارمەن تۇيىندەيىن:
ۇلى دالا! ۇلى تاۋ! ۇلىق ءبارى!
ۇمىتىلدى زارزامان عۇرىپتارى.
ۇلتىمىزدىڭ باسشىسى – ەلباسىمىز,
ۇلىتاۋدى قادىرلەپ, ۇلىقتادى.
« ۇلى قازاق» دەدى ول ارعى اتامىز,
ۇلىتاۋعا ۇلت تۋىن ورناتامىز.
ۇلى كوشتىڭ باسى بار, اياعى بار,
ۇلاعاتتاپ ەرتەڭگە جالعاتامىز».
باسى بار دۇنيەنىڭ ورتاسى دا بار. سول ورتانى تولتىراتىن جولدى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىڭ ءوزىن تانۋى تۇرعىسىنداعى وسى ماقالاسىندا تالداپ, تاراتىپ, تاعى دا ءوزى ايتتى.
ەندەشە بۇگىنگى ۇرپاق, ءبىز, بارشامىز مۇنى ىسكە اسىرۋعا جۇمىلا كىرىسەيىك. كەلەر ۇرپاق بۇل جولدى سوندا ودان ءارى جالعاي بەرەدى.
