جينالعان قاۋىم كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ماسەلەنىڭ تامىرىن تاپ باسقان تاريحي ماڭىزى زور ماقالانى بولاشاققا جاسالعان بەرىك باعدار دەپ ەسەپتەيدى. وندا ايتىلعان: «بۇل – تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىم. سول ارقىلى ءتۇپ-تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى. قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس» دەگەن جولداردى مىسال رەتىندە كەلتىرگەن الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ وتكەن كۇنگە ءىز قالدىرعان ۇلى دالا وركەنيەتىن اينا-قاتەسىز تانىپ ءبىلۋ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە جول اشاتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, ماقالانىڭ ارقالاعان جۇگىن, ءمان-ماڭىزىن تەرەڭنەن ءتۇسىنۋ تامىرىندا قان ويناعان ءار ازاماتتىڭ پارىزى بولۋعا ءتيىس.
تاريحىمىزدىڭ كەي تۇستارى ءالى دە ءجىتى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. سونى تولىققاندى ايشىقتاۋىمىز كەرەك دەگەن قالامگەرلەر, بۇكىل الەم ەرتە زاماننىڭ وزىندە-اق وركەنيەتكە وزگەشە ورنەگىن سالعان بابالارىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, دالامىزدىڭ قاسيەتىن تانىپ ءبىلۋى كەرەك. ەلباسى ماقالاسى بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇيەلى جولعا قويۋعا ۇلكەن قوزعاۋ سالادى, دەيدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ادامزات تاريحىنا جانە ۇلتتىق تاريحقا مۇلدە جاڭا كوزقاراس ۇسىنىپ وتىر. الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا دا تاريحي كوزقاراستىڭ, مىسالى, ەۋروتسەنتريستىك نەمەسە شىعىسقا ءتان كوزقاراس الدەقاشان قالىپتاسقاندىعىن ەسكەرەتىن بولساق, الەم تاريحى ءبىر عانا ۇلتتىڭ تاريحىمەن ولشەنبەيتىندىگىنە كوز جەتكىزەمىز.
جەر بەتىندە كونەدەن كەلە جاتقان ءاربىر وركەنيەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ال ۇلى دالا تاريحى قانداي؟ وركەنيەتكە قانداي جاڭالىقتار اكەلدى؟ ۇلى دالانىڭ ادامزات وركەنيەتىندەگى ورنى قانداي؟ بۇل – تاريحقا دەگەن جاڭا تۇجىرىمدامالىق كوزقاراس. ياعني, جالپى ادامزاتتىڭ تاريحىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوز تاريحىمىزعا تاۋەلسىز كوزقاراسپەن قاراۋدى ۇسىنادى. ماقالانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە «ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت» تۋرالى ايتىلادى. ال وسى كەڭەستىكتەگى ۇلى دالانىڭ ءرولى قانداي, مۇندا قانداي وركەنيەت بار؟ – دەگەنگە توقتالساق, مۇندا كوشپەندىلەردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى عانا ايتىلمايدى. عالىمدارىمىز بوتاي مادەنيەتى ارقىلى بۇكىل الەمگە جىلقىنىڭ ۇلى دالادا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەدى. وندا جۇزدەگەن عانا ەمەس, مىڭداعان جىلقىلاردىڭ سۇيەگى تابىلدى. اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, اۋىزدىقتى, جۇگەندى, ۇزەڭگىنى ويلاپ تاپقان ءبىزدىڭ بابالارىمىز.
مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى وركەنيەتىن دامىتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. الاتاۋ, قاراتاۋ, التايدىڭ باۋرايىنداعى ەجەلگى داۋىردەگى مەتالل قورىتۋعا كەلسەك, مىسالى, قازاق دالاسىنان تابىلعان التىن ادامدا بەينەلەنگەن جولبارىستىڭ بەينەسى قالاي كوركەمدەلگەن؟.. قانداي ونەر دەسەڭىزشى؟.. التىننان جۇقالتىر-قاپتاما جاساۋ تەحنولوگياسىن كونە عاسىردىڭ وزىندە ەنگىزگەن. ال بەرەلدەن تابىلعان جىلقىنىڭ ەرتوقىمىنداعى ورنەكتى تىككەن ءجىپتىڭ نەدەن جاسالعانى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. سونداي-اق «اڭ ءستيلى» الەمدىك وركەنيەتكە كىرىگىپ كەتكەن عىلىمي تەرميننىڭ ءتۇپ-تامىرى تەگى ءبىزدىڭ دالامىزدا, تاۋلارىمىزدا جاتىر. ۇلى جىبەك جولىنا توقتالاتىن بولساق, مۇنى ۇنەمى قىتايمەن بايلانىستىرىپ جاتامىز. قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا ۇلى جىبەك جولى بولعان. وسى تۇرعىدان العاندا ەلباسى تاريحي سانانى قالاي جاڭعىرتۋ تۋراسىندا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ وتىر. بۇگىندە كونە تۇركى تاريحى جازبا ەسكەركىشتەرىنىڭ الەم ارحيۆتەرىندە جاتقاندىعى بەلگىلى. بىزدەر كوپ جاعدايدا رەسەي ارحيۆىمەن شەكتەلىپ قالامىز. ۇلىبريتانيا مۋزەيىنىڭ وزىندە تۇركىستان قاقپاسىنىڭ ءبىر بولشەگى بار دەگەن بولجام بار. لۋۆر مۋزەيىندە قازاقتىڭ ساۋكەلەسى تۇر. پەتەربوردا 12 حاننىڭ شاپانى مەن ءبىزدىڭ مۋزەيلەردە جوق 4 ساۋكەلە ساقتالعان. ۇلى دالا ەسىمدەرىنە كەلەتىن بولساق, ياساۋي تۋرالى دۇرىس تولىققاندى نۇسقاسى شىقپادى. ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى ءالى دە تولىق زەرتتەلۋى كەرەك. تاشكەنتتە تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ باسىلىمدارى 700-دەن استام تومنان تۇرادى ونى دا اكەلە الماي وتىرمىز. تونىكوك, كۇلتەگىن تولىق دالا فولكلورى يگەرىلمەي جاتىر. ەلباسى ماقالاسىنىڭ ەلدىگىمىز بەن تاريحىمىزدى وياتۋ ءۇشىن ۇلكەن ءمانى بار. وسى ماقالا ارقىلى ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر. وسىنى كوپپەن بىرگە جۇزەگە اسىرايىق, دەيدى قاتىسۋشىلار.
باسقوسۋ بارىسىندا ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنا ارقاۋ بولعان باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى دە ايتىلماي قالعان جوق. جيىلعاندار, ەڭ باستىسى, مۇنى تەرەڭنەن ءتۇسىنىپ, ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگىزۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
قازىبەك يسا,
«قازاق ءۇنى» جشس پرەزيدەنتى:
– ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى بارشا قازاقستاندىقتارعا ۇلكەن وي سالىپ وتىر دەۋگە نەگىز بار. ەلباسى قازاق ەلى ءۇشىن اۋقىمدى مىندەتتەر جۇكتەپ وتىر. تاريحي تامىرى كونە داۋىرلەرگە كەتەتىن قازاق جۇرتى ءوزىنىڭ وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ مەڭگەرۋى قاجەت. ەلباسى ءبىر عانا اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ وزىندە قانشاما ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ جاتقاندىعىن, كوشپەندىلەر الەمىنىڭ جەتىستىگىن كورسەتەدى. ۇلى دالا وركەنيەتى ۇلى دالا مۋزەيىنىڭ جارقىن كورىنىسى. ال ۇلى دالا مۋزەيى ۇلتتىق ءتۋريزمدى وركەندەتۋدىڭ قاينارى. مىسالى, ءبىر عانا وتىراردى ايتاتىن بولساق, ايماق تاريحي نىسان رەتىندە تۋريستىك ءورىسىمىزدىڭ كەڭەيۋىنە جول اشاتىنى ءسوزسىز. ۇلى دالانىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ۇلەس قوسۋ بارشامىزعا ورتاق مىندەت.
قازاقباي قاسىموۆ,
«احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– ۇلى دالا توسىندە 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحتان تاعىلىمدى ءتالىم العانىن تانىتسا كەرەك. دارحاندىعى دالاسىمەن ولشەنەتىن, بارشانى باۋىرىنا باسقان قازاق – تەكتى حالىق. ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتى ەلدىڭ كوشىن العا سۇيرەپ كەلەدى. بۇگىندە الەم حالقى ساناسقان ارمانى اسقاق باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولدىق. ماقساتىمىز ءبىر, مۇراتىمىز ورتاق. ەلباسىنىڭ «2050» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, ماڭگىلىك ەل رەتىندە, وركەنيەت كوشىندە سالتانات قۇراتىنىمىزعا سەنىم مول. اتالعان ماقالانى وسىعان جەتۋدىڭ بەرىك كوپىرى دەپ ەسەپتەيمىن.
ارمان وكتيابر,
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
